ĐẠI HỌC QUỐC (ỈIA IIÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XẢ HỘI VÀ NHẢN VÁN
PHẠM BÍNH
VAI TRÒ QUẢN LÝ XÃ HỘI
CỦA NHÀ NƯỚC TRONG ĐlỀư KIỆN
CHUYỂN SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
CHUYÍỒN NCỈÀNll: IHỈY VẬT KIỆN CIIỨNr.
VẢ DUY VẬT ụ c n SIÌ'
MÃ SỐ: 5.01.02
LUẬN VÃN THẠC sỉ KHOA HỌC TRIẾT IIỤC
NIÌƯỜI IIƯỚNÍỈ d ẫn k h o a
V YS.
TRƯƠNCi VÃN I’HƯ
HỌC:
Ị «Ặ' KoÕẼLẽc O; ' HÀ HộTì
Tru^ vJỈ^15TIN.M-ì-v:Í n |
No V l L £ / 'ý & Ị
IIA NỘI - 1995
trang
Mờ đầu 1
Chương I. Nhà nước trong hệ thống chủ thê’ quản lý
xã hội 6
I. Quản ìý— và chủ thê’ quản lý xã hội. 6
II. Nhà nước-Chủ thê’ quản lý xã hội

16
Chương II. Xã hội dưới tác động của quá trình
chuyển sang kinh tê thị trường và vai trò cùa
Nhà nước trong quản lý xã hội ờ nước ta hiện
nay 32

yếu, làm cơ sờ đê’ giải quyết tốt các vấn để trong thực
tiến, đê’ đẩy nhanh sự nghiệp đổi mới theo mục tiêu đã
định là xác định vai trò cùa Nhà nước, đặc biệt là vai
trò của Nhà nước quàn lý xã hội trong nển kinh tê t:hị
trường ở nước ta hiện nay.
Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ươnq Đànq
Khoá VII , khi nói vể vai trò cùa Nhà nước trong sự
nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã chỉ rõ: "cần tập
MỞ ĐẦU
- 2 -
trung nghiên cứu xác định đúng vai trò, chức năng nhiệm
vụ của Nhà nước trong cơ chế mới. Trên cơ sờ đó, chân
chỉnh, đổi mới tổ chức và cơ chế hoạt động cùa bộ máy
Nhà nước, làm cho bộ máy gọn nhẹ, trong sạch, cán bộ
tinh thông nghiệp vụ, tận tuỵ với công việc, làm việc có
hiệu quà". "1"
Xác định đúng hoặc sai vai trò cùa Nhà nước không
chỉ ảnh hưởng đến quá trình đổi mới trên lĩnh vực kinh
tế, mà ảnh hưởng đến cà côrìg cuộc đổi mới toàn diện của
đất nước, đặc biệt nó ảnh hưởng sâu sắc đến lĩnh vực
chính trị, đến đổi mới hệ thống chính trị (đổi mới tổ
chức và phương thức hoạt động cùa Đảng, cài cách bộ máy
Nhà nước, cải cách nển hành chính Nhà nước. . . ) .
2. Tình hình nghiên cứu để tài:
Trong những năm qua, ờ nước ta đã có nhiểu học giả
với nhiểu công trình nghiên cứu liên quan hoặc trực tiếp
vể vai trò của Nhà nước như: vai trò cùa Nhà nước trong
quá trình chuyển sang kinh tế thị trường(l); Vai trò
quàn lý Nhà nước trên lĩnh vực kinh tế trong cơ chế thị
trường(2); Cơ chế thị trường và vai trò của Nhà nước

nâng cao vai trò quàn lý xã hội cùa Nhà nước trong điểu
kiện kinh tế thị trường ờ nước ta. Đê’ thực hiện mục tiêu
trên, luận văn đi vào thực hiện các nhiệin vụ chù yếu sau
đây:
- Làm rõ một số vấn để lý luận chung vể quàn lý
- 4 -
xã hội (như khái niệm, nội dung "chủ thể quản lý xa
hội").
- Nghiên cứu Nhà nước với tư cách là một chủ thể
quản lý xã hội ( Nhà nước ra đời là do yêu cầu khách quan
của quản lý xã hội, khách thể quản lý Nhà nước, quyển
lực Nhà nước và phương thức quản lý xã hội cùa Nhà
nước).
- Xem xét quá trình chuyển sang kinh tê thị trường
và những hậu quả tiêu cực của cơ chê thị trường ở nước
ta nhằm nêu ra nhiệm vụ nội dung cho quản lý xã hội cùa
Nhà nước.
- Nghiên cứu sự thay đổi vai trò quàn lý xã hội
của Nhà nước trong hệ thống chính trị; trong quản lý
kinh tế - xã hội ờ nước ta hiện nay.
- Cuôi cùng là đưa ra giải pháp nhằm nâng cao vai
trò quản lý xã hội của Nhà nước trong điểu kiện kinh tê
thị trường ờ nước ta.
4. Phương pháp nghiên cứu:
Đê’ thực hiện mục tiêu và những nhiệm vụ trên đây,
trong luận văn chúng tôi chủ yếu xử dụng phương pháp duy
vật biệri chứng và duy vật lịch sử, phương pháp phân tích
- tổng hợp, phương pháp lịch sử - logic; sử dụng một số
kết quả nghiên cứu, thu thập tài liệu, tư liệu qua các
báo cáo, các văn kiện của Đàng và Nhà nước. . . để phân

cùa Nhà nước trong quàn lý xã hội ở nước ta hiện nay.
ĐẠI HỌC QUỐC (ỈIA IIÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XẢ HỘI VÀ NHẢN VÁN
PHẠM BÍNH
VAI TRÒ QUẢN LÝ XÃ HỘI
CỦA NHÀ NƯỚC TRONG ĐlỀư KIỆN
CHUYỂN SANG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
CHUYÍỒN NCỈÀNll: IHỈY VẬT KIỆN CIIỨNr.
VẢ DUY VẬT ụ c n SIÌ'
MÃ SỐ: 5.01.02
LUẬN VÃN THẠC sỉ KHOA HỌC TRIẾT IIỤC
NIÌƯỜI IIƯỚNÍỈ d ẫn k h o a
V YS.
TRƯƠNCi VÃN I’HƯ
HỌC:
Ị «Ặ' KoÕẼLẽc O; ' HÀ HộTì
Tru^ vJỈ^15TIN.M-ì-v:Í n |
No V l L £ / 'ý & Ị
IIA NỘI - 1995
trang
Mờ đầu 1
Chương I. Nhà nước trong hệ thống chủ thê’ quản lý
xã hội 6
I. Quản ìý— và chủ thê’ quản lý xã hội. 6
II. Nhà nước-Chủ thê’ quản lý xã hội

16
Chương II. Xã hội dưới tác động của quá trình
chuyển sang kinh tê thị trường và vai trò cùa

vể kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội. . . vừa cơ bản vừa
cụ thê’ thiết thực. Một trong những vấn đề cơ bản, chủ
yếu, làm cơ sờ đê’ giải quyết tốt các vấn để trong thực
tiến, đê’ đẩy nhanh sự nghiệp đổi mới theo mục tiêu đã
định là xác định vai trò cùa Nhà nước, đặc biệt là vai
trò của Nhà nước quàn lý xã hội trong nển kinh tê t:hị
trường ở nước ta hiện nay.
Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ươnq Đànq
Khoá VII , khi nói vể vai trò cùa Nhà nước trong sự
nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã chỉ rõ: "cần tập
MỞ ĐẦU
- 2 -
trung nghiên cứu xác định đúng vai trò, chức năng nhiệm
vụ của Nhà nước trong cơ chế mới. Trên cơ sờ đó, chân
chỉnh, đổi mới tổ chức và cơ chế hoạt động cùa bộ máy
Nhà nước, làm cho bộ máy gọn nhẹ, trong sạch, cán bộ
tinh thông nghiệp vụ, tận tuỵ với công việc, làm việc có
hiệu quà". "1"
Xác định đúng hoặc sai vai trò cùa Nhà nước không
chỉ ảnh hưởng đến quá trình đổi mới trên lĩnh vực kinh
tế, mà ảnh hưởng đến cà côrìg cuộc đổi mới toàn diện của
đất nước, đặc biệt nó ảnh hưởng sâu sắc đến lĩnh vực
chính trị, đến đổi mới hệ thống chính trị (đổi mới tổ
chức và phương thức hoạt động cùa Đảng, cài cách bộ máy
Nhà nước, cải cách nển hành chính Nhà nước. . . ) .
2. Tình hình nghiên cứu để tài:
Trong những năm qua, ờ nước ta đã có nhiểu học giả
với nhiểu công trình nghiên cứu liên quan hoặc trực tiếp
vể vai trò của Nhà nước như: vai trò cùa Nhà nước trong
quá trình chuyển sang kinh tế thị trường(l); Vai trò

ờ nước ta hiện nay, trong mối quan hệ với các chù thể
quản lý xã hội khác; nhằm góp phần đưa ra giải pháp để
nâng cao vai trò quàn lý xã hội cùa Nhà nước trong điểu
kiện kinh tế thị trường ờ nước ta. Đê’ thực hiện mục tiêu
trên, luận văn đi vào thực hiện các nhiệin vụ chù yếu sau
đây:
- Làm rõ một số vấn để lý luận chung vể quàn lý
- 4 -
xã hội (như khái niệm, nội dung "chủ thể quản lý xa
hội").
- Nghiên cứu Nhà nước với tư cách là một chủ thể
quản lý xã hội ( Nhà nước ra đời là do yêu cầu khách quan
của quản lý xã hội, khách thể quản lý Nhà nước, quyển
lực Nhà nước và phương thức quản lý xã hội cùa Nhà
nước).
- Xem xét quá trình chuyển sang kinh tê thị trường
và những hậu quả tiêu cực của cơ chê thị trường ở nước
ta nhằm nêu ra nhiệm vụ nội dung cho quản lý xã hội cùa
Nhà nước.
- Nghiên cứu sự thay đổi vai trò quàn lý xã hội
của Nhà nước trong hệ thống chính trị; trong quản lý
kinh tế - xã hội ờ nước ta hiện nay.
- Cuôi cùng là đưa ra giải pháp nhằm nâng cao vai
trò quản lý xã hội của Nhà nước trong điểu kiện kinh tê
thị trường ờ nước ta.
4. Phương pháp nghiên cứu:
Đê’ thực hiện mục tiêu và những nhiệm vụ trên đây,
trong luận văn chúng tôi chủ yếu xử dụng phương pháp duy
vật biệri chứng và duy vật lịch sử, phương pháp phân tích
- tổng hợp, phương pháp lịch sử - logic; sử dụng một số

Chương II. Xã hội dưới tác động cùa quá trình
chuyển sang kinh tế thị trường và sự thay đôi vai trò
cùa Nhà nước trong quàn lý xã hội ở nước ta hiện nay.
- 6 -
chưanạ I
NHÀ NƯỚC TRONG HỆ THỐNG CẤC CHỦ t hê ’
QUẤN LÝ XÃ HỘI
I. QUẢN LÝ XÃ HỘI VÀ CHỦ THỂ QUẢN LÝ XÃ HỘI
1. Quản lý xã hội.
Quản lý là một dạng hoạt động lâu đời nhất cùa
loài người từ chổ là "cha truyển con nối" đến lý luận
khoa học vể quản lý. Ngày nay, auản lý được nhiểu ngành
khoa học quan tâm nghiên cứu. Dưới tác động cùa điểu
khiến học và quan điểm hệ thống, mổi ngành khoa học
nghiên cứu "quản lý" dưới góc độ riêng của mình. Du là
được nghiên cứu dưới những góc độ riêng, nhưng quan
niệm chung đểu cho rằng : quàn lý là sự tác động định
hướng lên một hệ thống nào đó nhằm trật tự hoá nó và
hướng nó vận động, phát triển phù hợp với những mục đích
nhất định.
Hiện nay người ta thống nhất chia quản lý thành ba
loại:
- Quản lý trong thế giới vô sinh, hay quản lý các
hệ thống kỹ thuật;
- Quàn lý trong thê giới hửu sinh, tức quàn lý các
cơ thể sống;
- Quàn lý xã hội đó là việc con người điểu khiến
con người như quản lý cùa Nhà nước, quàn lý cùa các đoàn
thê’ xã hội, quản lý kinh tế của các doanh nghiệp, các
- 7 -

quản lý xã hội biểu hiện trước hết ờ chính những tác
động có ý thức lên các quá trình phát triển xã hội, lên
nhận thức cùa con người, nó buộc con người phải suy nghĩ
và hành động theo một hướng nhất định đã được vạch ra.
Bời vậy, quản lý xã hội chỉ tổn tại khi ý chí cùa người
chỉ huy, người lãnh đạo được biểu hiện trong các hành
động cụ thê’ làm xuất hiện một hình thức tổ chức mới
trong các quan hệ xã hội và dẩn đến những kết quà nào đó
trong đời sống xã hội.
Từ sự trình bày trên, chúng ta có thể hiểu quàn lý
xã hội là sự tác động có ý thức của con người để chỉ
huy, điểu khiển, hướng dẩn các quá trình xã hội và hành
vi của con người nhằm bảo đảm cho xã hội vận động, phát
triển theo đúng mục đích, ý chí cùa người quản lý.
Xét theo nghĩa rộng, thì quản lý xã hội là nhằm
phối hợp nố lực của nhiểu người, sao cho mục tiêu cùa
từng cá nhân biến thành những thành tựu của xã hội.
Mọi hoạt động quản lý là một quá trình diển ra
I
liên tục và tác động qua lại lẩn nhau giữa chủ thể và
khách thê’ quàn lý. Sự tác động qua lại này được thể
hiện trong hệ thống những chu trình quản lý được lặp đi
lặp lạ i một cách thường xuyên. Chu trình quản lý phản
ánh lôgíc nội tại của quá trình quản lý, gổm một loạt
những tác động quàn lý kê tiếp nhau, hướng vào thực hiện
những chức năng quản lý. Trong quá trình quản lý đổng
thời tổn tại nhiều chu trình quàn lý khác nhau. Nhưng
chu trình quản lý này được phân biệt với nhau ở phạm vi
- 9 -
tác động, ờ độ dài diển biên, ờ những nhiệm vụ và phương

(2) (3) (4)
Tái lập hoàn thiện
|Đánh giá
|hiệu quả
I Đ. Chỉnh
I
____________
( 5)
Mô hình trên cho thấy, bất cứ hoạt động quàn lý nào
c ũ n g p h ả i c ó t h ô n g t i n (1); b a o gổm việc thu thập,
nghiên cứu, phân tích, xử lý, lựa chọn thông tin. Sau khi
đã có thông tin, công việc tiếp theo là phải đưa ra được
phương án quản lý (2); trong đó đưa ra các dự định hay
i
dự thảo cách tiến hành và các già thiết xử lý các môi
liên hệ ( có thê’ có nhiểu phương án), ưu nhược điểm và
cách lựa chọn. Sau khi đã có các phương án, bước tiếp
theo là phải quyết định (3), tức chọn phương án đế thực
hiện, để mọi ý kiến phải tuân thủ. Tiếp đó là tổ chức
thực hiện quyết định quản lý (4); trong đó bao gổm :
hướng dấn, chỉ đạo, đôn đốc, theo dõi, kiểm tra. Cuối
cùng là đánh giá kết quả thực hiện và hiệu chỉnh (5).
Trong cả chu trình quản lý, người quản lý không ngừng bổ
sung, hoàn thiện những quyết định quàn lý để đạt tới kết
quà theo mục tiêu đã xác định. Bởi vì, mọi quyết định
đưa ra ban đầu cũng chỉ ờ dạng khả năng, hơn nữa điểu
kiện và khách thê’ quản lý luôn thay đôi. Như vậy, mọi
hoạt động quàn lý đểu là một chu trình kín, luôn hướng
tới mục đích quàn lý.
2- Chủ thể quản lý xã hội.

vể mặt chất lượng của nó, được tạo ra bàng kết quả tông
hợp cùa các tác động quản lý của nhiểu chù thể quản lý
trong hệ thống quản lý xã hội.
Những chù thê’ quàn lý xã hội bao gổm:
+ Từng con người - thành viên của xã hội là một
chù thê’ quản lý xã hội.
Đê’ tổn tại và phát triển con người phải lao động
tạo ra cùa cải thoả mãn nhu cầu của mình. Muôn lao động
- 12 -
có kết quả, mối một con người phải biết tự tô chức các
I
hoạt động của mình, và tự điểu chỉnh các hành vi của
mình phu hợp với quy luật khách quan của giới tư nhiên
và xã hội xung quanh mình. Trong trường hợp này con
người là một chủ thể quàn lý xã hội, tự quàn lý lây
chính mình. Lịch sử xã hội từ khi ra đời đến nay, luôn
tồn tại "từng con người là chủ thê’ quản lý xã hội"
nhưng vai trò và chất lượng quàn lý lạ i rất khác nhau
và không ngừng ngày một tăng lên.
Từng con người là một chù thê’ quản lý xã hội,
nhưng họ lại là khách thể quàn lý cùa các chủ thể quàn
lý xã hội khác, vi con người là xã hội nhữnci con naười,
họ tham gia vào nhiểu quan hệ xã hội và tổn tại trong
nhưng tổ chức nhất định, vì vậy sự quàn lý cùa từng con
người ( tự quàn lý) nằm trong phạm vi và bị ch.i phôi bài
sự quản lý chung cùa xã hội. Mặt khác với tư cách là
khách thể quản lý xã hội, sự tự quản lý của từng người
lại tác động trờ lạ i chi phối sự quản lý chung cùa xã
hội.
+ Các cộng đổng xã hội rihỏ.

được tổ chức trên phạm vi dân tộc, quốc gia. Vai trò
quản lý xã hội cùa các đoàn thể quần chúng được thực
hiện thông qua các cơ quan đại diện cùa nó từ cơ sờ đến
trung ương. Do vậy, không gian tác động quàn lý cùa nó
bao trùm toàn xã hội, đổng nhất với không gian quàn lý
cùa Nhà nước. Đó là điểu khác biệt cùa nó so với các
cộng đổng xã hội nhỏ và các tập thê’ người lao động. Điểu
đó tạo điểu kiện cho các đoàn thê’ quấn chúng khả năng
- 14 -
tham gia quản lý xã hội, trong vai trò chủ thể của nó,
được lớn hơn và tích cực hơn. Tuy vậy, các thành viên
của nó đểu là công dân của một nước, chịu sự quản lý của
Nhà nước. Tổ chức và hoạt động quản lý, sự quản lý cùa
nó đểu phải trong phạm vi của Hiến pháp và pháp luật Nhà
nước; vừa giám sát hoạt động của Nhà nước vừa chịu sự
quản lý của Nhà nước.
ở Việt Nam các đoàn thể quần chúng bao gổm Mặt
trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên như
Công đoàn, Đoàn thanh niên, Hội liên hiệp phụ nức. . . là
cơ sờ chính trị cùa chính quyển nhân dân. Mặt trận và
các thành viên mặt trận ngày càng phát huy vai trò cùa
mình trong việc đại diện cho quyển làm chủ cùa nhân dân,
hố trợ đắc lực và hậu thuẩn cho hoạt động của Đàng và
công tác quản lý của Nhà nuớc. Tuy mổi tổ chức và đoàn
thê’ tham gia mặt trận có vị trí và nhiệm vụ riêng, song
các tổ chức và đoàn thể này đểu có một chức năng cơ bàn
giống nhau là :
- Tập hợp và giáo dục hội viên, đoàn viên hiểu rõ
đường lối, chủ trương của Đàng, chính sách, pháp luật
của Nhà nước để họ vận dụng đúng đắn vào thực tiển hoạt

mục tiêu chiến lược của xã hội. Lãnh đạo là thể hiện
vai trò của giai cấp đang thống trị.
+ Nhà nước, từ bản chất của nó, đã khẳng định là
một chù thê’ quản lý xã hội có vai trò to lớn nhất và
quan trọng nhất ( nội dung này sẽ được trình bày cụ thể
- 15 -
I
- 16 -
ở phần sau),
Trên đây đã trình bày, phân tích các chù thể quàn
lý xã hội. Các chủ thê’ quản lý xã hội đểu có mục đích
quản lý giống nhau vể mặt bản chất, tức đểu nhầm thực
hiện các lợi ích, các nhu cầu của con người. Các chủ
thể quàn lý xã hội đểu có chung nội dung quản lý nhưng
phạm vi và mức độ khác nhau. Phân biệt sự khác nhau
giữa các chủ thể quản lý xã hội còn ờ hình thức và
phương pháp thực hiện các tác động quản lý được quy
rìịnh bời vị trí xã hội - pháp lý và sức mạnh biểu thị ý
chí - quyển uy - của chủ thể quản lý.
Như đã phân tích ờ trên, chủ thể quản lý là những
thiết chê và tổ chức xã hội ( kế cả những tô chưc toàn
xã hội), hoặc là những tập thể sàn xuất hoặc là những
cá nhân. Nhưng xét đến cùng thì quyết định quàn lý
trong thực tế là do những cá nhân hiện thực để ra,
những cá nhân này được trao một quyển lực tương ứng và
đòi hỏi một trách nhiệm cao. Còn khách thể quản lý,
dưới bất kỳ hình thức nào và ờ bất kỳ cấp nào, trên
thực tế đểu là những con người, có phầm chất người, có
năng lực để ra những quyết định phù hợp và thi hành
những quyết định ấy. Trong thời đại quốc tế hoá, chù