SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
A . ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lời mở đầu.
Ngày nay khối lượng tri thức khoa học trên thế giới khám phá ra ngày càng tăng
như vũ bão nên chúng ta không thể hi vọng rằng trong thời gian nhất định ở
trường phổ thông mà có thể cung cấp cho học sinh một kho tàng tri thức khổng
lồ mà loài người đã tích luỹ được. Vì vậy nhiệm vụ của người giáo viên ngày
nay không những phải cung cấp cho học sinh một vốn tri thức cơ bản mà điều
quan trọng là còn phải trang bị cho học sinh khả năng tự làm việc, tự nghiên cứu
để tìm hiểu và nắm bắt tri thức. Nếu chúng ta sử dụng phương pháp “thầyđọc -
trò chép ’’ tóm tắt sách giáo khoa để dạy học thì mục tiêu trên khó có thể đạt
được.
Như chúng ta đã biết phương pháp dạy học ngày nay là phải phát huy tính tích
cực, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; thầy là người chỉ đạo, trọng tài, tổ
chức hướng dẫn người học giúp người học tìm ra kiến thức.
Mặt khác sinh học là một bộ môn khó và mang tính chất trừu tượng cao vì nó
nghiên cứu về các cơ thể sống, các quá trình sống và đặc biệt nó gắn liền với
hoạt động thực tiễn của con người. Vì vậy nắm bắt tốt các kiến thức sinh học sẽ
góp phần nâng cao đời sống loài người. Do đó việc tìm ra phương pháp nâng cao
chất lượng dạy học là một vấn đề cực kì quan trọng.
Có rất nhiều phương pháp dạy học, tuy nhiên tuỳ nội dung chương trình mà áp
dụng phương pháp giảng dạy cho phù hợp. Thông thường trong giảng dạy các
môn học đặc biệt là những bài hệ thống hoá kiến thức hoặc tổng kết được sử
dụng phương pháp sơ đồ hoá. Phương pháp này có ưu thế giúp học sinh nhanh
chóng thực hiện các thao tác và quá trình phân tích tổng hợp để lĩnh hội tri thức
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
1
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
mới. Sử dụng phương pháp sơ đồ hoá giúp cho việc phát triển trí tuệ của học

- Đa số học sinh chưa biết cách lập sơ đồ hóa đối với môn sinh học.
- Kiến thức thực tế đặc biệt là những kiến thức về môi trường là rất kém.
- Tỷ lệ học sinh yếu kém nhiều, học sinh khá giỏi ít.
Kết quả khảo sát đầu năm như sau:
Lớp Sĩ số Điểm dưới 5 Điểm 5,6 Điểm 7,8 Điểm 9,10
SL % SL % SL % SL %
9A 40 28 70 11 27.5 1 2.5 0 0
9C 40 28 70 10 25 2 5 0 0
Từ thực trạng trên tôi mạnh dạn sử dụng phương pháp “ Sử dụng sơ đồ hoá
trong dạy học phần Sinh vật và môi trường”.
B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. Các giải pháp thực hiện.
Quá trình dạy học gồm hai hoạt động có liên quan với nhau một cách mật
thiết, đó là hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh trong
đó học sinh vùa là chủ thể vừa là khách thể của quá trình dạy học.
Học sinh trong quá trình học tập ở trong và ngoài nhà trường cũng như quá
trình lớn lên trong gia đình và xã hội đã có vốn sống về thiên nhiên về xã hội,
về các mối quan hệ của sinh vật và môi trường. Học sinh lớp 9 ở lứa tuổi 14
và 15, ở giai đoạn này các em muốn tự khẳng định mình, ưa thích hoạt động
tự quản, có năng lực tư duy,phân tích, tổng hợp, có tiềm năng năng động sáng
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
3
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
tạo trong học tập. Do đó trên cơ sở của bài giảng đã được nghiên cứu giáo
viên có thể nâng cao vai trò của học sinh với những dự kiến có định hướng
tạo điều kiện cho học sinh tham gia xây dựng bài, có như vậy hiệu quả giờ
dạy mới cao. Phương pháp sơ đồ hoá sẽ giúp chúng ta nâng cao chất lượng
và hiệu quả giờ học.

II Các giải pháp để tổ chức thực hiện.
Phần I: Một số dạng sơ đồ chủ yếu sử dụng trong phần “ Sinh vật và môi
trường”.
1. Sơ đồ dạng thẳng .
- Ví dụ : Ý nghĩa của khống chế sinh học:
Nhờ khống chế sinh học số lượng cá thể mỗi quần thể dao động trong
thể cân bằng quần thể dao động trong thể cân bằng trạng thái
cân bằng sinh học trong quần xã.
- Ví dụ các chuỗi thức ăn:
Cỏ thỏ cáo VSV
Chất mùn bã ĐV đáy cá chép VSV
2. 2 Sơ đồ nhánh.
- Ví dụ: Các loại môi trường :
Đất Mặn

Môi trường Nước Lợ

Không khí Ngọt

Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
5
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
Sinh vật Động vật

Thực vật

Con người
3. Sơ đồ dạng lưới.

- Các mối quan hệ
- Tính chất
- Phạm vi phân bố
Đất
6. Sơ đồ khuyết thiếu. ?
- Ví dụ: Nhân tố vô sinh ?
?
Các nhân tố sinh thái
i …

7. Sơ đồ câm.
- Ví dụ về lưới thức ăn.
b c

a e f d
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
7
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9

g
8. Mô hình hoá.
- Ví dụ: Sơ đồ quần thể.
a1 a2 a3 là các cá thể của quần thể Mts a1

a2 a3

Phần II. Phương pháp và biện pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học “ Sinh vật
và môi trường”

1.2 Cách 2: Giáo viên yêu càu học sinh trả lời theo gợi ý và thầy trò cùng xây
dựng sơ đồ. Với các câu trả lời của học sinh thầy có thể hình thành dần sơ đồ lên
bảng. Phương pháp này có ưu điểm là phát huy được khả năng tự làm việc của
học sinh, tạo cho học sinh những tình huống có vấn đề thông qua các câu hỏi
hoặc các em suy nghĩ tìm tòi có thể vận dụng thực tiễn vào bài học, tạo cho các
em cơ hội xây dựng bài khơi gợi trí tò mò và sự hứng thú học tập, học sinh đễ
dàng tiếp thu và tiếp thu một cách tích cực khi thấy sơ đồ được hình thành dần
dần trên bảng.
Ví dụ khi dạy bài “ Môi trường và các nhân tố sinh thái” ( bài 41)
Ở mục I “Môi trường sống của sinh vật”
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
9
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
- Sau khi hình thành xong khái niệm môi trường.
Giáo viên hỏi: Có mấy loại môi trường ?
Học sinh : có 4 loại môi trường chủ yếu và kể tên; sau đó giáo viên lập sơ đồ:
Đất - không khí ( môi trường trên cạn)
Môi trường Nước
Trong đất
Sinh vật
Ở mục II “ Các nhân tố sinh thái”
Giáo viên hỏi : Có mấy nhân tố sinh thái ?
Học sinh: Có 2 nhóm: nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh.
Giáo viên vẽ sơ đồ theo học sinh và hỏi tiếp: kể tên các nhân tố vô sinh và nhân
tố hữu sinh?
Học sinh : Nhân tố vô sinh gồm: đất, nước, gió, mưa, nhiệt độ…
Nhân tố hữu sinh gồm: Động thực vật( sinh vật) và con người.
Giáo viên hoàn thiện sơ đồ:

Nhiệt độ
Nhân tố vô sinh
11
Độ ẩm
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
- Mối quan hệ
- Tính chất
- Phạm vi phân bố
- Thời gian
Học sinh vận dụng các kiến thức đã học cùng thảo luận hoàn thành bài
tập.
3 Sử dụng sơ đồ để kiểm tra đánh giá.
Khi kiểm tra đánh giá giáo viên có thể sử dụng câu hỏi tự luận hoặc sơ đồ. Để có
thể sử dụng sơ đồ trong khâu này cũng có nhiều cách.
Có thể sử dụng sơ đồ khuyết thiếu hoặc sơ đồ câm để yêu cầu học sinh hoàn
thành.
Ví dụ khi học bài “ Hệ sinh thái” giáo viên có thể yêu cầu học sinh làm bài tập
sau:
1)Điền vào dấu ? để hoàn thiện sơ đồ
Hệ sinh thái
? ?
2) Lập lưới thức ănđơn giản ở ao hồ có dạng sau:
(2) (5)
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
12
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
(1) (3) (7) (8)
(4) (6)

Kêt quả cụ thể như sau:
Lớp Sĩ số Điểm dưới 5 Điểm 5,6 Điểm 7,8 Điểm 9,10
SL % SL % SL % SL %
9A 40 8 20 22 55 8 20 2 5
9C 40 3 7.5 18 45 15 37.5 4 10
Trong đề tài này tôi đã làm được một số việc sau đây:
- Giáo viên đã nắm vững kiến thức về phần Sinh vật và môi trường.
- Phối hợp với đồng nghiệp, tổ chuyên môn triển khai sáng kiến trên vào
thực tế để đem lại hiệu quả cao
- Tăng cường thực hành thực tế đảm bảo tính trực quan khi tiến hành vẽ sơ
đồ.
2. Kiến nghị đề xuất.
Phương pháp này tôi đã thực hiện trong giảng dạy, qua quá trình giảng dạy tôi
thấy học sinh lĩnh hội kiến thức tốt hơn, rèn cho học sinh khả năng độc lập
nghiên cứu nắm vững các tri thức và sáng tạo hơn trong học tập. Để khẳng điịnh
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn
DD: 0904. 571 206
14
SKKN: Sử dụng sơ đồ hoá dạy phần “ Sinh vật và môi trường” Sinh học 9
được tính hiệu quả của phương pháp này tôi rất mong được tiếp tục nghiên cứu
trên phạm vi rộng hơn. Măt khác cần có phương tiện hiện đại giúp giáo viên
trình chiếu trực quan mối quan hệ trong sơ đồ; tổ chức sinh hoạt cụm chuyên
môn trao đôi kinh nghiệm về sử dụng sơ đồ trong giảng dạy phần Sinh vật và
môi trường.
Khi viết sáng kiến này tôi đã được sự quan tâm của BGH, đồng nghiệp nhưng
không tránh khỏi có những sai sót. Rất mong sự góp ý của các thầy cô, đồng
nghiệp cùng các quý độc giả để sáng kiến này hoàn thiện hơn.
Đỗ Phương Lâm Giáo viên trường THCS Nga Tân – Nga
Sơn