SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
PHÒNG GIÁO DỤC ĐÀO TẠO ĐẮK R’LẤP
TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ NGUYỄN CÔNG TRỨ
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BẰNG CÁCH XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI
MÔN SINH HỌC LỚP 9
Người viết: Đặng Hùng Vĩ
Năm học 2009 – 2010
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
1.1. Lí do chọn đề tài
Trong tình hình thời đại mới hiện nay, với sự bùng nổ của công nghệ
thông tin, khoa học kĩ thuật phát triển thì sự tác động của con người vào môi
trường ngày càng mạnh mẽ và lớn hơn, nó làm thay đổi lớn lao đến các lĩnh vực
của đời sống xã hội, đặc biệt là làm thay đổi môi trường, làm cho môi trường
ngày càng xấu đi, ảnh hưởng đến cuộc sống của loài người. Trước yêu cầu đổi
mới của thời đại, đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu, phương pháp dạy học để giải
quyết vấn đề cấp bách đặt ra. Đặc biệt với bộ môn sinh học, môn học mà nó
giúp học sinh hiểu và nắm được thế giới tự nhiên, hiểu và biết được các tác động
to lớn của con người đến môi trường.
Đổi mới phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là dạy những vấn đề
gì mà còn phải dạy như thế nào. Phải dạy cho học sinh phương pháp tự học, phát
huy cao độ năng lực tự học của học sinh đáp ứng được mục tiêu giáo dục đề ra.
Vì vậy đổi mới phương pháp dạy học theo hướng đề cao vai trò chủ thể hoạt
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 1
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
động của học sinh trong học tập là một vấn đề cấp thiết và hoàn toàn phù hợp
với xu thế phát triển của thời đại.
Cùng với việc đổi mới chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp

đánh giá, trong khoảng hơn 10 năm gần đây, chúng ta tốn không ít thời gian và
giấy mực. Song trong thực tế, phương pháp dạy học chưa thực sự trở thành một
chìa khoá, một công cụ để giúp các thầy cô giáo trong giảng dạy mà phương
pháp dạy học vẫn nằm trong chữ nghĩa giấy tờ, nhiều khi đọc để hiểu được cũng
không phải dễ, dẫn đến một thực trạng khiến những người quan tâm đến vấn đề
này không khỏi băn khoăn.
Khi bàn về hiện trạng phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá những
năm gần đây, chúng ta có một nhận xét chung chung là: Tuy đã đổi mới phương
pháp dạy học và kiểm tra đánh giá nhưng chúng ta vẫn còn sử dụng phương
pháp dạy học lạc hậu trì trệ. Bên cạnh đó, việc chuẩn bị giáo án cho một giờ dạy
của giáo viên chưa tốt, chỉ soạn giáo án một cách đối phó, khi có dự giờ thì soạn
và dạy rất tốt. Tuy nhiên, cũng không thể nói trong thực tế ngày nay đổi phương
pháp dạy học được coi là ưu việt, bởi thực chất ngoài phương pháp dạy học mới
ra chúng ta vẫn phải áp dụng một số phương pháp dạy học truyền thống. Nói
như vậy, cũng không phủ nhận ở một số không ít các thầy cô giáo có ý thức và
tri thức nghề nghiệp vững vàng vẫn có nhiều giờ dạy tốt, phản ánh được tinh
thần của một xu thế mới.
Song song với các vấn đề trên, nhiều giáo viên chưa nắm được khái niệm
các câu hỏi, chưa biết nên và sử dụng các loại câu hỏi trong các trường hợp nào.
Tôi mạnh dạn đưa ra một số loại câu hỏi và ưu điểm của các câu hỏi như sau:
- Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ, diễn đạt một yêu cầu, một đòi
hỏi, một mệnh đề diễn đạt bằng ngôn từ nhằm yêu cầu được giải quyết. Gồm:
Câu hỏi kiểm tra kiến thức; Câu hỏi hình thành phát triển năng lực nhận thức;
Câu hỏi hình thành kiến thức mới; Câu hỏi để củng cố hoàn thiện kiến thức; Câu
hỏi liên hệ thực tế.
- Câu hỏi là phương tiện dùng trong dạy và học, là nguồn để hình thành
kiến thức, kỹ năng cho học sinh. Khi tìm được câu trả lời là người học đã tìm ra
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 3
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9

Môn Sinh học lớp 9
phải có được không phải một tính ham hiểu biết khôn cùng của một trí tuệ sắc
sảo mà phải có một trí nhớ tốt, phải thật cố gắng để đạt được điểm số cao trong
tất cả các môn học. Ngoài ra, phải chăm lo sao cho quan điểm của chính mình
phù hợp với quan điểm của thầy cô giáo nữa.
Nếu quan niệm nghệ thuật dạy học là nghệ thuật thức tỉnh trong tâm hồn
các em thanh thiếu niên tính ham hiểu biết, dạy các em biết suy nghĩ và hành
động tích cực, mà tính ham hiểu biết đúng đắn và sinh động chỉ có được trong
đầu óc sảng khoái. Nếu nhồi nhét kiến thức một cách cưỡng bức thì hiệu quả
giáo dục khó có thể như mong muốn.
Đổi mới phương pháp giảng dạy không phải là tạo ra một phương pháp
khác với cái cũ, để loại trừ cái cũ. Sự phát triển hay một cuộc cách mạng trong
khoa học giáo dục thực chất là tạo được một tiền đề để cho những nhân tố tích
cực của cái cũ vẫn có cơ hội phát triển mạnh mẽ hơn. Đồng thời tạo ra cái mới
tiến bộ hơn, tốt hơn cái đã có. Nếu phương pháp dạy học cũ có một ưu điểm lớn
là phát huy trí nhớ, tập cho học sinh làm theo một điều nào đó, thì phương pháp
mới vẫn cần những ưu điểm trên. Phát huy tính tích cực của học sinh thông qua
hàng loạt các tác động của giáo viên là bản chất của phương pháp giảng dạy
mới. Khi nói đến tính tích cực, chúng ta quan niệm là lòng mong muốn hành
động được nảy sinh từ phía học sinh, được biểu hiện ra bên ngoài hay bên trong
của sự hoạt động. Nhờ phát huy được tính tích cực mà học sinh không còn bị thụ
động. Học sinh trở thành các cá nhân trong một tập thể mang khát vọng được
khám phá, hiểu biết. Khi đổi mới phương pháp dạy học cần tránh xu hướng giản
đơn hay cực đơn. Có thầy, cô thay việc “đọc, chép” bằng việc hỏi quá nhiều mà
phần nhiều các câu hỏi ấy lại không tạo được “tình huống có vấn đề”. Có thể họ
đã nghĩ sử dụng phương pháp dạy học mới là việc thay đọc chép bằng việc hỏi
đáp. Hỏi đáp càng nhiều thì càng đổi mới!?
Khi nói đến đổi mới phương pháp dạy học thì chúng ta nghĩ ngay đến việc
phải đổi mới đồng bộ, có nghĩa là đổi mới sách giáo khoa, đổi mới cách ra đề thi
và yêu cầu thi, nêu cao được vai trò của Nhà trường và Tổ chuyên môn, đặc biệt

dục: “Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong Giáo dục”.
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 6
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
Tiếp tục thực hiện “Xây dựng trường học thân thiện và học sinh tích cực”. 40
năm thực hiện di chúc của Hồ Chí Minh.
Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự lực tích
cực của học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có nhiều biện
pháp thực hiện. Một trong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ
thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh. Khi soạn giáo
án, việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thường xuyên tiến hành và tiến hành ở
hầu hết các chương, bài với nhiều môn học khác nhau. Mang lại kết quả cao
trong việc thực hiện mục tiêu của mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương…Việc xây
dựng câu hỏi trong mỗi nội dung là công cụ đắc lực, là phương tiện sư phạm
hữu hiệu thúc đẩy hoạt động nhận thức của học sinh, xây dựng câu hỏi tốt sẽ tạo
điều kiện tốt để bài dạy thành công. Việc thường xuyên xây dựng trước khi dạy
và sử dụng câu hỏi đó trong bài dạy sẽ đưa học sinh vào những tình huống có
vấn đề cần giải quyết, mà muốn giải quyết được những vấn đề đó học sinh phải
tích cực vận động linh hoạt, sáng tạo những kiến thức đã có để trả lời. Vì vậy
tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cần thiết và cấp bách đối với mỗi giáo
viên hiện nay.
2.2. Cơ sở thực tiễn
Qua việc giảng dạy nhiều năm, cùng với việc dự giờ các đồng nghiệp, tôi
nhận thấy hiện nay nhiều giáo viên đã và đang đổi mới phương pháp dạy học thể
hiện ở tất cả các khâu, kể cả khâu soạn bài và khâu dạy học trên lên lớp. Tuy
nhiên khi soạn bài và dạy học giáo viên chưa xấy dựng hệ thống câu hỏi, mà chỉ
sử dụng các câu hỏi có sẵn, dạy đến đâu thì đặt câu hỏi đến đấy, đặt câu hỏi một
cách tuỳ tiện, nhiều khi chưa sát với đối tượng học sinh, không phù hợp với nội
dung bài học, câu hỏi khó hiểu hoặc không kích thích, phát huy được năng lực
sáng tạo của học sinh, chưa định hướng vào giải quyết các vấn đề hay, khó, làm

- Trước tiên, giáo viên phải nắm được mục tiêu (Kiến thức, kĩ năng, thái
độ) cần đạt được của bài học; Nắm được nội dung bài; Nắm được nội dung trọng
tâm của bài.
- Giáo viên phải nắm được nguyên tắc chung đặt câu hỏi: Câu hỏi tập
trung vào vấn đề nghiên cứu; Câu hỏi mang tích chất nêu vấn đề, buộc học sinh
phải luôn ở trạng thái có vấn đề; Hệ thống câu hỏi - lời giải đáp thể hiện một
cách logic chặt chẽ, các bước giải quyết một vấn đề lớn tạo nên nội dung trí dục
chủ yếu của bài, là nguồn tri thức cho học sinh; Trong nhiều trường hợp giáo
viên nên nêu ra nhiều câu hỏi gây sự tranh luận. Trong cả lớp, tạo điều kiện phát
triển tính độc lập tư duy của học sinh, lập luận theo quan điểm riêng của mình.
- Tiếp đến phải xây dựng hệ thống các câu hỏi của bài để hỏi học sinh,
giúp cho giáo viên đạt được mục tiêu bài dạy, học sinh nắm được nội dung bài
học, phát huy được tính chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh trong học tập:
Xác định rõ và đúng mục tiêu của câu hỏi; Liệt kê cái cần hỏi, xắp xếp cái cần
hỏi theo một trình tự phù hợp với các hoạt động học tập; Diễn đạt các câu hỏi;
Xác định nội dung cần trả lời; Chỉnh sửa nội dung câu hỏi, câu trả lời rồi đưa
vào sử dụng.
2.3.3.1. Bài 43: Ảnh hưởng của nhiệt độ và độ ẩm lên đời sống sinh vật
* Hệ thống câu hỏi:
1. Mở bài:
- Câu hỏi 1: Nếu chuyển động vật sống vùng lạnh đến vùng nhiệt đới
ấm áp thì khả năng sống của chúng sẽ như thế nào?
- Câu hỏi 2: Nếu chuyển cá sống dưới nước lên trên cạn thì khả năng
sống của chúng sẽ như thế nào?
- Câu hỏi 3: Vậy đời sống sinh vật chịu ảnh hưởng các yếu tố nào của
môi trường?
2. Ảnh hưởng của nhiệt độ lên đời sống sinh vật:
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 9
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9

+
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
2.3.3.2. Bài 44: Ảnh hưởng lẫn nhau giữa các sinh vật
* Hệ thống câu hỏi:
1. Mở bài:
- Câu hỏi 1: Khi các sinh vật sống trong môi trường, ngoài các yếu tố
của môi trường tác động lên đời sống sinh vật thì nó còn chịu ảnh hưởng của
yếu tố nào?
- Câu hỏi 2: Vậy giữa các sinh vật có mối quan hệ như thế nào? Chúng
ta cùng tìm hiểu bài 44 - Ảnh hưởng lẫn nhau giữa các sinh vật.
2. Quan hệ cùng loài: Sau khi cho học sinh quan sát hình 44.1a, b, c, giáo
viên đặt câu hỏi:
- Câu hỏi 3: Khi có gió bão, thực vật sống thành nhóm có lợi gì so với
sống riêng rẽ?
- Câu hỏi 4: Tương tự, động vật sống thành bầy đàn có tác dụng gì?
- Câu hỏi 5: Nếu điều kiện sống bất lợi thì các cá thể trong nhóm xảy
ra hiện tượng gì?
- Câu hỏi 6: Vậy các cá thể cùng loài có những mối quan hệ nào?
3. Quan hệ khác loài: Yêu cầu học sinh đọc thông tin bảng 44, nội dung
các ví dụ (Trang 132 – SGK Sinh học 9).
- Câu hỏi 7: Em hãy xắp xếp các ví dụ vào các mối quan hệ ở bảng 44?
- Câu hỏi 8: Em hãy lấy thêm một số ví dụ khác về mối quan hệ hỗ trợ
hoặc đối địch?
- Câu hỏi 9: Trình bày sự khác nhau chủ yếu giữa mối quan hệ hỗ trợ
và đối địch của các sinh vật khác loài?
4. Kết luận và kiểm tra đánh giá:
- Câu hỏi 10: Các sinh vật cùng loài hỗ trợ và cạnh tranh nhau trong
những điều kiện nào?
- Câu hỏi 11: Quan hệ giữa các cá thể trong hiện tượng tự tỉa ở thực

số
%
Bài 43: Ảnh hưởng của nhiệt độ
và độ ẩm lên đời sống sinh vật
100 78,2 20 15,6 5 3,9 3 2,3
Bài 44: Ảnh hưởng lẫn nhau
giữa các sinh vật
112 87,5 10 7,8 6 4,7 0 0,0
Tổng chung 212 82,8 30 11,7 11 4,3 3 1,2
Qua kết quả trên tôi nhận định rằng: Việc xây dựng hệ thống câu hỏi cho
bài dạy, từ đó nắm được ưu điểm, nhược điểm của từng loại câu hỏi để khi lên
lớp vận dụng linh hoạt, đa dạng sẽ mang lại hiệu quả cao trong quá trình dạy
học, phát huy được tính tích cực của học sinh, giúp học sinh nắm được nội dung
bài kỹ hơn.
3. BÀI HỌC KINH NGHIỆM
3.1. Kết luận
Qua thực tế áp dụng việc xây dựng hệ thống câu hỏi trước khi giảng dạy,
muốn đạt kết quả như mong muốn thì theo tôi cần có một số yếu tố sau:
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 12
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
- Người giáo viên phải có tâm huyết với nghề.
- Nắm được mục tiêu, nội dung từng bài, từng chương để có hướng xây
dựng hệ thống câu hỏi phù hợp.
- Giáo viên phải nắm được nguyên tắc chung đặt câu hỏi, cách sử dụng
câu hỏi như phần trên đã nói.
- Giáo viên nhận thức được yêu cầu phát triển của giáo dục nói riêng và
phát triển về mọi mặt của xã hội nói chung. Nên đòi hỏi việc đầu tư tốt cho một
tiết học bằng cách áp dụng những phương pháp dạy học tích cực phù hợp với
đối tượng học sinh của mình. Đặc biệt là nên ứng dụng công nghệ thông tin

khuyến khích giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy.
Bên cạnh đó, Nhà trường, Phòng Giáo dục, Sở Giáo dục cần mở nhiều lớp
chuyên đề các cấp để nâng cao nghiệp vụ cho giáo viên bộ môn.
Cuối cùng là bản thân mỗi giáo viên phải tự nghiên cứu đi sâu tìm hiểu,
đầu tư trí tuệ để hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình góp phần hoàn thành mục
tiêu giáo dục mà Đảng và Nhà nước đề ra.
Trên đây là những vấn đề tôi nhận thấy được trong quá trình giảng dạy và
xin trình bày ra đây để các đồng nghiệp tham khảo, trong sáng kiến này còn
nhiều điều chưa thật sự hoàn thiện, nhiều nội dung còn lủng củng và chưa thực
tế, dù đã cố gắng rất nhiều nhưng vẫn còn sai sót, mong các đồng nghiệp đóng
góp để bản thân tôi cũng như các đồng nghiệp khác học hỏi, sửa chữa, xây dựng
ngành giáo dục ngày càng vững mạnh.
Tôi xin chân thành cảm ơn!!!
Nhân Cơ, ngày 25 tháng 02 năm 2010
Người viết
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 14
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
Đặng Hùng Vĩ
Giáo viên thực hiện – Đặng Hùng Vĩ – Đơn vị: Trường THCS Nguyễn Công Trứ 15
SKKN – Đổi mới phương pháp dạy học bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi
Môn Sinh học lớp 9
Mục lục
1. Đặt vấn đề 1
1.1. Lí do chọn đề tài 1
1.2. Thực trạng ban đầu 2
1.3. Giải pháp đã sử dụng 3
2. Giải quyết vấn đề 4
2.1. Cơ sở lí luận 4
2.2.Cơ sở thực tiễn 5