Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
sáng kiến kinh nghiệm
"PHNG PHP XC NH - CCH V BIU TRONG BI TP
A Lí LP 9 - THCS"

A. phần mở đầu
Sách giáo khoa Địa lý lớp 9 (theo chơng trình đổi mới) đợc biên soạn
theo tinh thần cung cấp các tình huống, các thông tin đã đợc lựa chọn để giáo
viên có thể tổ chức, hớng dẫn cho học sinh tập phân tích, tổng hợp và xử lý
thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận đợc
các kiến thức, vừa rèn luyện đợc các kỹ năng và nắm đợc phơng pháp học tập.
Bên cạnh các bài học chính, bài đọc thêm, chơng trình địa lý lớp 9 có 11
bài thực hành và sau mỗi bài học đều có phần câu hỏi và bài tập để củng cố
kiến thức và kĩ năng của học sinh. Các bài thực hành Địa lý và phần bài tập
Địa lý trớc đây thờng bị xem nhẹ mặc dù nó rất quan trọng.
Hiện nay, dạy học đợc coi là quá trình phát triển của bản thân học sinh,
việc học tập không chỉ là quá trình lĩnh hội kiến thức có sẵn mà còn là quá
trình học sinh tự khám phá, tự tìm đến với kiến thức mới nhờ sự giúp đỡ, hớng
dẫn của giáo viên. Quá trình này đợc thể hiện rất rõ trong các bài thực hành
Địa lý và các bài tập Địa lý lớp 9.
Trong các bài thực hành và phần bài tập Địa lý lớp 9, sách giáo khoa
không còn chỉ là tài liệu trình bày các kiến thức có sẵn để học sinh dựa vào đó
xác định, vẽ biểu đồ rồi trả lời câu hỏi. Do đó cùng với việc đổi mới về kiến
thức, chơng trình sách giáo khoa thì cần phải có sự đổi mới về phơng pháp để
tổ chức các hoạt động học tập tự giác, tích cực và độc lập của học sinh. Để học
sinh có thể tự xác định và vẽ đợc biểu đồ và làm trọn vẹn đợc các bài tập Địa
lý.
1
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
Với phơng pháp và kinh nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn xin đa ra
Phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 9 - THCS để

giúp cho học sinh củng cố kĩ năng vẽ biểu đồ đã học ở lớp 8 mà còn vận dụng
những kiến thức đã học vào nhận xét và giải thích biểu đồ đã vẽ đợc. Từ đó
làm cho học sinh có cách nhìn nhận đánh giá các sự vật, hiện tợng một cách
đúng đắn, chính xác và khách quan.
Theo cấu trúc chơng trình, hầu nh sau mỗi bài học ở Địa lí lớp 9 đều có
một bài tập hoặc một bài thực hành vẽ biểu đồ. Đây là một thuận lợi rất lớn
giúp giáo viên thực hiện tốt các phơng pháp và biện pháp rèn luyện kĩ năng
Địa lí cho học sinh trong quá trình dạy học. Từ đó học sinh nhận thức tri thức
một cách khách quan đồng thời học sinh thấy rõ những thuận lợi và khó khăn
về các vấn đề Địa lí ở nớc ta.
II. cơ sở thực tiễn.
Trong các môn học ở nhà trờng THCS đều vận dụng rất nhiều các bài
tập, bài thực hành. Mỗi môn học có một số dạng bài tập với đặc thù riêng, đối
với môn Địa lý cũng vậy. ở đây tôi chỉ xin đa ra một phần trong tổng hợp phần
bài tập Địa lý đó là dạng bài tập vẽ biểu đồ.
3
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
Bài thực hành vẽ biểu đồ giúp cho học sinh trong quá trình học tập tiếp
thu đợc kiến thức từ đơn giản đến phức tạp. Cũng qua đó mà học sinh bồi d-
ỡng thêm năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn.
Rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh ở các môn học là một quá
trình phối hợp nhiều mặt, thể hiện trong chơng trình, nội dung của các môn
học trong đó có môn Địa lý. Song để rèn luyện đợc kĩ năng đó học sinh cần
nhận biết đợc yêu cầu bài ra, xác định hớng, cách làm bài sau khi đọc kĩ bài.
Qua các bài thực hành, bài tập đó giúp cho giáo viên hệ thống các loại
biểu đồ, phân loại các dạng bài tập biểu đồ. Qua đó tạo điều kiện cho giáo
viên phát huy khả năng giảng dạy bài thực hành và hớng dẫn học sinh làm bài
tập Địa lý lớp 9. Học sinh nhận thức đợc các loại biểu đồ: dạng cột, tròn, đờng,
miền Xác định đợc kiểu biểu đồ khi đọc bất kì một bài tập thực hành nào.
Vì vậy "phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 9"

Từ đó tỉ lệ học sinh đọc và phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu đồ
thích hợp đối với bài yêu cầu thấp, số lợng học sinh xác định ngay đợc cách vẽ
biểu đồ đúng chiếm tỉ lệ không cao. Do đó, tôi đã tiến hành khảo sát phơng
pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 9 cho học sinh lớp 9
2
trờng THCS An Thủy, kết quả nh sau:
Lớp T/số học sinh Biết xác định và vẽ đúng Cha biết cách xác định
9
2
41 9 32
% 100 21,9 78,1
Vì vậy mà kết quả bài tập trong quá trình điều tra cha cao, cụ thể:
Lớp TS học sinh Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu, kém
9
2
41 3 6 10 22
Tỷ lệ
%
100 7,3 14,6 24,4 53,6
Từ những lí do trên chính là thực trạng cần giải quyết, tháo gỡ. Giải
quyết tháo gỡ đợc nó nhất định chất lợng dạy và học môn Địa lí ngày càng đ-
ợc nâng cao.
5
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
2. Một số u điểm của giáo viên dạy Địa lí ở các trờng THCS
Qua khảo sát thực tế và tiến hành dự giờ các bài có vẽ biểu đồ, tôi nhận
thấy:
- Phần lớn giáo viên có quan niệm đúng về chức năng của một bài tập,
bài thực hành vẽ biểu đồ thể hiện trong việc chuẩn bị chu đáo về giáo án, yêu
cầu, mục đích của bài tập là gì, biểu đồ thể hiện yếu tố nào của đối tợng địa lí.

ơng quan về độ lớn giữa các đại lợng (so sánh sản lợng thủy sản giữa các vùng
kinh tế ) hoặc cơ cấu thành phần của một tổng thể (cơ cấu ngành của nền
kinh tế).
Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng. Mỗi loại biểu đồ thể hiện nhiều
chủ thể khác nhau, nên khi vẽ biểu đồ cần đọc kĩ yêu cầu đề ra, xác định chủ
thể thể hiện trên biểu đồ (động thái phát triển, so sánh tơng quan độ lớn hay
thể hiện cơ cấu) để chọn loại biểu đồ thích hợp nhất.
2.2. Các loại biểu đồ
- Các loại biểu đồ bao gồm:
+ Biểu đồ hình cột (cột đơn, cột kép, cột chồng, thang ngang).
+ Biều đồ hình tròn (hoặc hình vuông).
+ Đồ thị (đờng biểu diễn).
+ Biểu đồ kết hợp (cột + đờng).
+ Biểu đồ miền.
a. Biểu đồ hình cột (thang ngang)
- Sử dụng biểu hiện trạng thái phát triển so sánh tơng quan về độ lớn giữa
các đại lợng hoặc thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể.
- Biểu đồ hình cột sử dụng để thể hiện tơng quan về độ lớn giữa các đại l-
ợng.
* Yêu cầu:
7
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
+ Chọn kích thớc biểu đồ phù hợp với khổ giấy
+ Các cột khác nhau về độ cao (tùy theo số liệu đề bài), còn bề ngang phải
bằng nhau.
+ Tên biểu đồ.
b. Biểu đồ hình tròn (hình vuông)
- Biểu đồ hình tròn (vuông) thờng đợc dùng để thể hiện cơ cấu thành phần của
một tổng thể.
Đối với biểu đồ hình tròn: nếu đề bài cho số liệu tơng đối thì không cần xử lý

- Cũng có thể bài ra yêu cầu có nhiều đại lợng cùng đơn vị tính (%) thì
cần biểu hiện rõ đờng biểu diễn (ký hiệu) tránh từng ký hiệu.
+ Ký hiệu đờng biểu diễn cần đợc phân biệt:
- Màu sắc (đen, xanh, đỏ )
- Ký tự riêng (thờng đợc dùng nhiều).
d. Biểu đồ kết hợp cột và đ ờng
- Dùng để thể hiện động lực phát triển và mối tơng quan về độ lớn giữa
các đại lợng.
- Biểu đồ kết hợp : kết hợp đề mục 1 và 3 trong phần b của bài. Cần chú ý
thể hiện rõ nhất mối tơng qua giữa 2 loại biểu đồ đợc vẽ kết hợp.
* Yêu cầu:
+ Kết hợp yêu cầu của biểu đồ hình cột và đờng biểu diễn.
đ. Biểu đồ miền
- Dùng để thể hiện cả hai mặt cơ cấu và động thái phát triển của đối tợng.
- Ranh giới của biểu đồ miền là đờng biểu diễn.
- Giá trị đại lợng trên trục đứng là %.
Nếu bài ra cho số liệu đơn vị tuyệt đối thì cần phải xử lý số liệu từ đơn vị
tuyệt đối sang số liệu đơn vị tơng đối.
2.3. Đọc kĩ yêu cầu
Có nhiều loại biểu đồ. Để vẽ biểu đồ, học sinh cần đọc kĩ bài ra vẽ biểu đồ
về quá trình gia tăng dân số, cơ cấu lao động, tình hình sản xuất lơng thực ở
một vùng kinh tế hay của Việt Nam.
+ Biểu đồ cột (thang ngang).
9
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
+ Biều đồ tròn (vuông).
+ Đồ thị (đờng biểu diễn).
+ Biểu đồ kết hợp (cột + đờng).
+ Biểu đồ miền.
2.4. Các b ớc tiến hành vẽ biểu đồ.

- Học sinh biết cách xác định - cách vẽ biểu đồ hình tròn.
* Các thiết bị cần thiết.
+ Giáo viên:
- Bảng phụ kẽ sẵn, máy tính cá nhân, thớc đo độ, compa, thớc kẽ.
+ Học sinh:
- Máy tính cá nhân, thớc đo độ, compa, bút chì, bút dạ màu
Diện tích gieo trồng phân theo nhóm cây (nghìn ha)
Năm
Các nhóm cây
1990 2002
Cây lơng thực 6474,6 8320,3
Cây công nghiệp 1199,3 2337,3
Cây thực phẩm, cây ăn quả, cây khác 1366,1 2173,8
Tổng cộng 9040,0 12.831,4
Các b ớc tiến hành.
Đối với bài tập này cần trình tự các bớc sau đây.
1. Yêu cầu học sinh đọc đề bài:
- Đọc kĩ yêu cầu đề bài.
- Đọc kĩ bảng số liệu để.
=> Từ đó xác định đợc biểu đồ cần vẽ.
2. Giáo viên nêu cho học sinh quy trình vẽ biểu đồ.
* Đây là một bài thực hành khó bởi vì số liệu thô do đó một số học sinh
khó nhận biết cần vẽ loại biểu đồ gì, nên giáo viên cần hớng dẫn học sinh xử lí
số liệu.
11
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
Đối với bài này cần tiến hành theo các bớc sau đây.
a. Bớc 1: Lập bảng số liệu đã xử lí theo mẫu. Chú ý làm tròn số sao cho
các thành phần phải đúng 100%.
b. Bớc 2: Vẽ biểu đồ cơ cấu theo quy tắc: Bắt đầu vẽ từ "Tia 12 giờ", vẽ

+ Góc ở tâm trên biểu đồ đờng tròn cây lơng thực là.
71,6 x 3,6 = 258
0

+ Tơng tự cách tính trên, cho học sinh tính cơ cấu diện tích và góc ở tâm
trên biểu đồ của các cây trồng còn lại.
* Để lớp học sôi nổi giáo viên nên tổ chức cho học sinh hoạt động 4
nhóm theo 2 cặp "chạy tiếp sức" cho nhau.
+ 2 Nhóm 1 & 2: Tính cơ cấu diện tích.
+ 2 Nhóm 3 & 4: Tính góc ở tâm.
* Kết quả xử lý số liệu (đơn vị %)
Năm
Các nhóm cây
1990 2002
Tổng số 100,0 100,0
Cây lơng thực 71,6 64,8
Cây công nghiệp 13,3 18,2
Cây thực phẩm, cây ăn quả, cây khác 15,1 17,0

4. Tổ chức cho học sinh vẽ biểu đồ.
- Đối với bài này không yêu cầu học sinh so sánh quy mô diện tích gieo
trồng các loại cây năm 1990 và năm 2002 để tính toán bán kính của biểu đồ
tròn, mà bán kính cho trớc.
+ Biểu đồ năm 1990 có bán kính 20mm và năm 2002 có bán kính
24mm.
* Giáo viên hớng dẫn học sinh vẽ biểu đồ năm 1990 trên bảng.
* Học sinh vẽ tiếp biểu đồ năm 2002, thiết lập bảng chú giải.
13
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009


ăn quả, cây khác.
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
Vì vậy mà kết quả bài kiểm tra thực nghiệm đạt đợc nh sau:
Lớp TS học sinh Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu, kém
9
2
41 10 15 10 6
Tỷ lệ
%
100 24,4 36,6 24,4 14,6
Qua quá trình áp dụng cách xác định - cách vẽ biểu đồ vào các tiết thực
hành, các bài tập Địa lí lớp 9 thu đợc kết quả nh sau.
- Về tâm lí: Đã từng bớc tạo đợc sự hứng thú, khơi dậy lòng say mê học
tập môn Địa lí ở học sinh.
- Về kiến thức: Học sinh biết cách sử dụng số liệu từ đó xác định đợc
loại biểu đồ cần vẽ, chiếm lĩnh kiến thức một cách nhanh chóng và chắc chắn.
- Về kĩ năng: Kĩ năng xử lí số liệu xác định - cách vẽ biểu đồ đợc thuần
thục, chính xác. Qua đó hình thành và nâng cao kĩ năng xác lập mối quan hệ
quy luật, biện chứng, mối quan hệ nhân quả ở học sinh.
Đồng thời học sinh vận dụng các kiến thức Địa lí vào cuộc sống thực
tiễn một cách dễ dàng và hiệu quả.
Chính vì vậy mà số học sinh khá giỏi tăng lên và số học sinh yếu kém
giảm hẳn đi so với năm trớc.
2. Giải pháp thực hiện.
- Giáo viên và học sinh chuẩn bị đầy đủ các thiết bị cần thiết cho tiết
thực hành vẽ biểu đồ cho cả lớp và cho từng nhóm.
- Giáo viên nghiên cứu tham khảo một số kiến thức phục vụ cho tiết
thực hành.
- Trong tiết thực hành giáo viên phải hớng dẫn xử lí số liệu - cách vẽ,
sau đó học sinh làm các bớc tiếp theo.

16
Sáng kiến kinh nghiệm Năm học: 2008 - 2009
kết quả trên đây là quá trình đúc rút kinh nghiệm của bản thân tôi đã trình bày
trớc tổ và đã đợc đồng nghiệp ghi nhận và vận dụng có hiệu quả. Tuy vậy bài
viết vẫn còn nhiều khiếm khuyết, rất mong sự đóng góp của Ban giám khảo và
lãnh đạo cấp trên để bản thân tôi có thêm kinh nghiệm và nhất là tạo cho tôi tự
tin và vững lòng tin trong việc dạy học, góp phần nâng cao chất lợng dạy học
theo yêu cầu đổi mới, mong góp phần nào nhỏ bé của mình vào quá trình đổi
mới nội dung và phơng pháp dạy học nói chung và dạy học môn Địa lý nói
riêng ở nhà trờng phổ thông./.

Ngời viết
17