ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THÙY MINH
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM NHÌN TỪ
GÓC ĐỘ LOẠI HÌNH THỂ LOẠI
(QUA VIỆC KHẢO SÁT MỘT SỐ TÁC PHẨM
NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY)
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2009
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
1
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 4
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 6
4. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU, Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN 7
5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 8
6. KẾT CẤU LUẬN VĂN 8
PHẦN NỘI DUNG 11
Chương 1: ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ
KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT
NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY 11
1.1. GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI CỦA
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ: 11
1.1.1. Giới thuyết khái niệm tiểu thuyết lịch sử: 11
1.1.2. Đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử: 13
1.2. KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
VIỆT NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY 20
1.2.1. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam qua các thời kì phát triển: 20
3.2. XU HƯỚNG HUYỀN THOẠI HÓA: 85
3.2.1. Không gian huyền ảo: 86
3.2.2. Việc sử dụng văn hóa dân gian và mô típ “vật hóa” nhân vật: 88
KẾT LUẬN 92
THƯ MỤC THAM KHẢO 94
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
3
MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong khi các nhà phê bình và bạn đọc tâm huyết còn đang loay hoay
với câu hỏi tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu thì tiểu thuyết, từ trong nội tại
vẫn tồn tại và phát triển, thậm chí là bộ phận phát triển mạnh mẽ nhất của văn
học Việt Nam đương đại. Đặc biệt, những năm gần đây (chúng tôi tính từ năm
1986 đến nay), tiểu thuyết Việt Nam đang cố gắng đổi mới để theo kịp thế
giới và theo kịp sự vận động của lý luận thể loại. Dù chưa có những thành tựu
đặc biệt, những cố gắng cách tân của tiểu thuyết Việt Nam thời gian qua là
đáng ghi nhận. Trong hiện trạng chung trên, tiểu thuyết lịch sử (TTLS) nổi lên
như một mảng sáng dù nhỏ nhoi nhưng cũng để lại khá nhiều cảm xúc. Xét
trong không nhiều những tiểu thuyết gây được sự chú ý của giới phê bình và
bạn đọc thì có đến gần một nửa là TTLS. Ngoài việc nhận được sự quan tâm
của độc giả, TTLS cũng “thu hoạch” được khá nhiều giải thưởng chính thức.
Năm 2003, giải thưởng tiểu thuyết của Hội nhà văn Việt Nam được trao cho
cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh. Năm tiếp theo, giải
thưởng này lại được trao cho một tiểu thuyết lịch sử khác là Giàn thiêu của
nhắc đến.
Những bài nghiên cứu chủ yếu được đăng tải trên các báo, tạp chí chuyên
ngành hoặc trên mạng internet. Theo khảo sát của chúng tôi, về TTLS Việt
Nam những năm vừa qua có các bài nghiên cứu sau:
- Luận văn thạc sĩ khoa học, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, năm
2005: Tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác (từ góc độ
thể loại), của Nguyễn Danh Phú.
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
5
- Bài nghiên cứu Tiểu thuyết và lịch sử của Lại Nguyên Ân đăng trên diễn đàn
“Tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu” của báo điện tử Vietnamnet ngày
31/10/2005.
- Bài nghiên cứu Tiểu thuyết Việt Nam đương đại, suy nghĩ từ những tác
phẩm mang chủ đề lịch sử và báo cáo khoa học Cá nhân hóa hư cấu của TS.
Phạm Xuân Thạch, được đăng trên website cá nhân của tác giả.
- Luận văn thạc sĩ khoa học, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội năm
2008: Hư cấu nghệ thuật và sự thật lịch sử qua Hồ Quý Ly và Giàn thiêu của
Lê Thị Bích Hòa.
- Bài báo của nhà phê bình Hoài Nam có tên: Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam:
tiểu thuyết hay truyện kể đăng trên diễn đàn “Tiểu thuyết Việt Nam đang ở
đâu” của Vietnamnet ( http://www.vnn.vn ngày 17/10/2008).
- Bài nghiên cứu của TS. Trần Thị An trên Tạp chí nghiên cứu văn học: Sức
ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết "Mẫu thượng ngàn”.
- Bài phỏng vấn của nhà văn Trung Trung Đỉnh với tác giả Nguyễn Xuân
Khánh và Ngô Văn Phú Viết tiểu thuyết lịch sử cũng cần hư cấu được đăng
trên báo điện tử: http://www.vietbao.com
- Bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần (4 tập) gồm: Bão táp cung đình, Thăng
Long nổi giận, Huyền Trân công chúa và Vương triều sụp đổ (Hoàng Quốc
Hải)
- Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác)
- Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh)
- Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh)
- Giàn thiêu (Võ Thị Hảo)
Sự lựa chọn tác phẩm hoàn toàn dựa trên quan sát và kinh nghiệm cá
nhân. Đây là những TTLS gây được sự chú ý của độc giả và những người
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
7
nghiên cứu văn học. Trong số đó, chúng tôi chọn tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ
của Nguyễn Mộng Giác (một nhà văn gốc Việt đang định cư ở Mỹ) vì thứ
nhất, về mặt ngôn ngữ thì đây là một tiểu thuyết viết bằng tiếng Việt; thứ hai,
về mặt nội dung, tiểu thuyết này nói về một thời kỳ lịch sử của Việt Nam,
mang đậm văn hóa Việt. Cũng vì xét trên hai phương diện đó nên một cuốn
TTLS gây được tiếng vang lớn trong giới phê bình về sự cách tân hình thức
và nội dung là Vạn Xuân của Yveline Feray không thuộc đối tượng tìm hiểu
của luận văn. Bởi, đây là cuốn tiểu thuyết do một nhà văn Pháp viết bằng
tiếng Pháp, và mặc dù nội dung về lịch sử Việt Nam nhưng được nhìn với con
mắt của một người nước ngoài.
Trong số các tác phẩm trên, cùng là đối tượng khảo sát nhưng mức độ
khảo sát của luận văn đối với từng tác phẩm cũng không giống nhau. Do định
hướng nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tập trung hơn vào các tác phẩm: Hồ
Quý Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh) và Giàn thiêu (Võ Thị
Hảo). Hai tác phẩm còn lại được khảo sát với mục đích tạo tính hệ thống và
Và khi nghiên cứu trên lý thuyết của thể loại tiểu thuyết, chúng tôi chủ
yếu sử dụng lý luận, phương pháp luận và các thuật ngữ, khái niệm của tự sự
học/trần thuật học (narratology). Bên cạnh đó lý thuyết của thi pháp thể loại
(poetist of genres) cũng cung cấp cho chúng tôi một số công cụ hữu ích để
tiến hành luận văn này.
Ngoài ra, chúng tôi tham khảo một số phương pháp nghiên cứu khác để
bổ trợ như: phương pháp nghiên cứu văn hóa, phương pháp so sánh,…
6. KẾT CẤU LUẬN VĂN
Như trên đã nói, nội dung của luận văn là tìm hiểu TTLS Việt Nam
những năm gần đây trên lý thuyết của thể loại tiểu thuyết ở hai cấp độ: cấp độ
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
9
phương thức tự sự (bao gồm các vấn đề: người kể chuyện, điểm nhìn trần
thuật, giọng điệu, thời gian và kết cấu văn bản); cấp độ hình tượng thẩm mỹ
(gồm vấn đề hư cấu trên hai khía cạnh chính: nhân vật và xu hướng huyền
thoại hóa). Dĩ nhiên, việc phân chia hai cấp độ trên cũng mang tính tương đối
vì có những vấn đề vừa ở cấp độ phương thức tự sự, lại vừa ở cấp độ hình
tượng thẩm mỹ, ví dụ như vấn đề thời gian, vấn đề hư cấu.
Những nội dung trên được chúng tôi triển khai trong luận văn theo kết
cấu sau:
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần nội dung
gồm 3 chương:
Chương 1: Đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử và khuynh hướng
phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam những năm gần đây
Chương 2: Các phương thức tự sự trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
những năm gần đây
Chương 1
ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ
KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
VIỆT NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY
1.1. GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI CỦA
TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ:
1.1.1. Giới thuyết khái niệm tiểu thuyết lịch sử:
Theo M.Bakhtin thể loại là “nhân vật chính” của nền văn học trong sự
so sánh tương quan với các phạm trù khác như trào lưu hay trường phái…Ông
cho rằng “Thể loại là hình thức điển hình của toàn bộ tác phẩm, của toàn bộ
sự biểu hiện nghệ thuật” [4,tr.150]. Nói một cách đơn giản, thể loại là phạm
trù phân loại tác phẩm, là qui ước chung trong nhận thức của mọi người như
một mô hình cấu tạo văn bản vừa để biểu đạt vừa để định hướng cho sự tiếp
thu biểu đạt. Trong phạm vi mỗi “loại” văn học (tự sự, trữ tình, kịch) là các
“thể” (tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ trữ tình…), sự phân chia của chúng chủ
yếu dựa trên các tiêu chí: tố chất thẩm mỹ chủ đạo, giọng điệu, dung lượng và
cấu trúc chung của tác phẩm.
TTLS là một loại hình của thể loại tiểu thuyết. Tuy nhiên, cho đến nay
chưa có một khái niệm thống nhất nào về TTLS. Chúng ta lược qua một số
khái niệm trong các công trình chính thống: Trong cuốn Từ điển thuật ngữ
văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi xuất bản năm 1992
thì “tiểu thuyết lịch sử” không có khái niệm riêng mà được gộp trong khái
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
12
13
cách mạng. Vậy, quá khứ như thế nào mới được gọi là lịch sử và tiểu thuyết
nào mới được gọi là tiểu thuyết lịch sử? Trên thực tế, chưa có bất cứ một hệ
thống lý thuyết hay công cụ lý luận nào để xác định đâu là tiểu thuyết lịch sử.
Thường những tác phẩm được gọi là tiểu thuyết lịch sử đều do các nhà phê
bình và bạn đọc mặc nhận mà thôi. Điều đó dẫn đến việc một số tác phẩm
được người này định danh là tiểu thuyết lịch sử (hay tiểu thuyết về đề tài lịch
sử), người khác lại nói rằng không. Tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh của Bảo
Ninh là một ví dụ. Vì thế, để tránh những mâu thuẫn trong việc xác định đối
tượng nghiên cứu, trong luận văn của mình chúng tôi cũng xin giới thuyết
khái niệm “tiểu thuyết lịch sử” như sau: TTLS là tiểu thuyết viết về đề tài lịch
sử. Trong đó các nhân vật hư cấu tham gia trực tiếp vào các sự kiện lịch sử,
có liên quan đến các sự kiện lịch sử hoặc đóng vai trò là chứng nhân của các
sự kiện lịch sử có thật; và có quan hệ qua lại với các nhân vật lịch sử. Cụ thể,
lịch sử phải là quá khứ xa. Chúng tôi đồng ý với ý kiến của nhà phê bình Hoài
Nam cho rằng: “lịch sử đích thực phải là lịch sử xa, thứ lịch sử mà con người
hiện tại được thừa hưởng (hoặc phải chịu đựng) như một thắt buộc định mệnh
của quá khứ trong khi họ hoàn toàn vô can với nó (xét theo hành vi)”. Một
tiểu thuyết được coi là TTLS “chính danh” trong văn học Việt Nam từ trước
tới nay chính là những tiểu thuyết lấy chất liệu từ loại “lịch sử” mà đối với
người viết hay người đọc là bất khả tư nghị.
Chúng tôi lựa chọn đối tượng khảo sát của luận văn này cũng dựa trên
quan điểm trên.
1.1.2. Đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử:
1.1.2.1. Trước hết, TTLS là một loại hình của thể loại tiểu thuyết nên
nó cũng có những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết.
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
15
tòi, mãi mãi tự khảo sát bản thân mình và xét lại tất cả những dạng thức đã
định hình của mình” [4,tr.84].
Tuy nhiên, trong quá trình “cố gắng tìm ra những đặc điểm cấu trúc cơ
bản nhất của cái thể loại mềm mại nhất này”, Bakhtin đã đưa ra ba đặc điểm
cơ bản làm cho tiểu thuyết khác biệt về nguyên tắc với tất cả các thể loại
khác:
1. Tính ba chiều có ý nghĩa phong cách học tiểu thuyết, gắn liền với
ý thức đa ngữ được thể hiện trong tiểu thuyết.
2. Sự thay đổi cơ bản các tọa độ thời gian của hình tượng văn học
trong tiểu thuyết.
3. Khu vực mới, nơi xây dựng hình tượng văn chương tiểu thuyết,
chính là khu vực xúc tiếp tối đa với cái hiện tại (đương đại) ở
thì không hoàn thành của nó.
[4,tr.36]
Có thể nói, ba đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết mà Bakhtin đưa ra trên
đã khái quát chính xác các đặc trưng tự sự của thể loại này. Đặc điểm thứ ba
cho thấy bản chất của thể loại tiểu thuyết xét trên cấp độ hình tượng thẩm mỹ.
Đây là đặc trưng khiến cho tiểu thuyết khác biệt cơ bản với sử thi. Tiểu thuyết
là sự “đoạn tuyệt tuyệt đối” với sử thi. Nếu như đối tượng của sử thi phải là
“cái quá khứ dân tộc anh hùng”, “cái quá khứ tuyệt đối” và thế giới của sử thi
phải được cách ly với hiện tại bởi “một khoảng cách sử thi tuyệt đối” thì đối
tượng của tiểu thuyết chính là cái hiện tại dang dở, và thế giới của tiểu thuyết
xúc tiếp trực tiếp và tối đa với thế giới hiện tại. Thế giới trong tiểu thuyết là
thế giới hiện tại của tác giả, của bạn đọc. Giữa tác giả, bạn đọc và những nhân
vật của tiểu thuyết không hề có bất cứ khoảng cách nào. Tiểu thuyết kéo tất cả
(hiện sinh) và khảo sát “vùng khả năng của con người”. Vì vậy có lẽ tiểu
thuyết sẽ phải mãi mãi tìm cách để thực hiện sứ mạng của mình – một sứ
mạng không có sự kết thúc. Bởi sẽ không bao giờ con người khám phá hết
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
17
khả năng của mình và càng ngày con người càng có nhiều dạng để trở nên và
có nhiều hơn khả năng có thể.
Tính chất phức tạp và bề bộn trong sự xúc tiếp tối đa với “cái hiện tại ở
thì không hoàn thành” có tính quyết định và chi phối hai đặc trưng còn lại của
tiểu thuyết (các đặc trưng ở cấp độ phương thức tự sự) là tính chất đa ngữ của
ngôn ngữ và tính chất thay đổi của thời gian. Trong đó, có thể nói, đặc trưng
về thời gian là đặc trưng nổi bật ở tiểu thuyết.
Tiểu thuyết có ưu thế vượt trội so với các thể loại khác trong việc phản
ánh cuộc sống một phần nhờ vào đặc trưng thời gian của nó. Tiểu thuyết có
khả năng nhấn mạnh tính chất quá trình, tính chất dòng chảy thời gian của đối
tượng tự sự. Thời gian trong tiểu thuyết có thể căng ra hết cỡ, có thể rút ngắn
hết cỡ một cách linh hoạt. Chính vì vậy, trong khi nghiên cứu tiểu thuyết,
phạm trù thời gian được chú ý hơn nhiều so với phạm trù không gian. Thời
gian trong tiểu thuyết được hiểu là một yếu tố tổ chức cốt truyện, vừa là trục
tồn tại của nhân vật. Nó là phạm trù vừa thuộc về kĩ thuật tự sự, vừa thuộc
cảm quan thẩm mỹ của người viết.
1.1.2.2. Tiểu thuyết lịch sử có tất cả những đặc trưng trên của tiểu
thuyết. Ngoài ra, TTLS còn có những đặc trưng riêng khác biệt so với các loại
hình tiểu thuyết khác. Những đặc trưng đó xuất phát từ đối tượng TTLS là
lịch sử. Phải chăng có mâu thuẫn khi mà ở trên chúng ta đã nói rất nhiều đến
đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết là sự “xúc tiếp tối đa với hiện tại ở thì không
các ông hoàng bà chúa bằng những mối tình thơ mộng thì cũng không thể
tách họ ra khỏi những biến cố lớn đã từng xảy trong cuộc đời họ (mà lịch sử
đã ghi nhận).
Như vậy có thể thấy rằng, nghệ thuật hư cấu trong TTLS khác biệt so
với nghệ thuật hư cấu trong các loại hình tiểu thuyết khác. Đó là “hư cấu
trong giới hạn”. Nói như vậy không có nghĩa sự hư cấu ở TTLS ít hơn so với
các loại hình tiểu thuyết khác, mà thậm chí ở TTLS còn đòi hỏi phải sáng tạo
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
19
hơn. Bởi rõ ràng để sinh ra một cái mới thì dễ hơn nhiều so với làm sống lại
những gì đã chết. Và công việc tái sinh lịch sử ấy chính là công việc của các
nhà văn viết TTLS.
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
20
1.2. KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT
LỊCH SỬ VIỆT NAM NHỮNG NĂM GẦN ĐÂY
1.2.1. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam qua các thời kì phát triển:
TTLS xuất hiện trong văn học Việt Nam từ thời kì trung đại. Cụ thể, từ
cuối thế kỉ XVIII đã có các tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia
Văn Phái. Dĩ nhiên trong thời trung đại, thời đại văn – sử - triết bất phân thì
vấn đề thể loại của tác phẩm này còn phải bàn nhiều. Tuy nhiên, văn học sử
vẫn coi đây là TTLS đầu tiên. Trong tác phẩm được coi là những TTLS đầu
Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công đưa nhân dân thoát khỏi cảnh
nô lệ, mở ra một hiện thực hoàn toàn mới cho đất nước. Tuy nhiên, trên chặng
đường lịch sử từ 1945 đến 1975, đất nước Việt Nam vẫn không khi nào được
phép ngừng đấu tranh. Và khi đó, TTLS vẫn phải là loại hình văn học “có tác
dụng mạnh trong việc giáo dục tư tưởng cho quần chúng”. Quan niệm thẩm
mỹ của TTLS thời kì này cũng không có gì thay đổi so với trước. Chỉ có điều,
các tác giả biết chọn những đề tài lịch sử phù hợp với hoàn cảnh mới hơn
(không phải dành cho những người nô lệ mà dành cho những người chủ đất
nước đứng lên đấu tranh bảo vệ tổ quốc). Các TTLS thường có nội dung yêu
nước, truyền thống đấu tranh anh dũng trước kẻ thù. Có thể kể đến một số tác
phẩm như: Quận He khởi nghĩa, Bóng nước Hồ Gươm, Tổ quốc kêu gọi…
Mặc dù sau năm 1975, đất nước đã hoàn toàn thống nhất nhưng tư duy
nghệ thuật vẫn là tư duy cộng đồng, tư duy tập thể nên cũng giống như các
thể loại văn học khác, TTLS cũng không có bước tiến đặc biệt so với thời kì
trước đó. Dù cho đã có những mầm mống, những tiền đề cho một lối tư duy
khác nhưng nó chưa được công khai. Mười năm sau chiến tranh, cũng đã có
một số tiểu thuyết mang cảm quan khác biệt so với trước với những suy tư
trăn trở khác như: Nước mắt đỏ (Trần Huy Quang), Gặp gỡ cuối năm, Cha và
con và…(Nguyễn Khải), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Chim én bay
Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Thùy Minh
Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam nhìn từ góc độ loại hình thể loại….
22
(Nguyễn Trí Huân), Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Mùa lá rụng trong
vườn, Đám cưới không có giấy giá thú (Ma Văn Kháng), nhưng ở loại hình
TTLS thì chưa có sự xuất hiện như vậy. Những suy nghĩ khác đi như trên vẫn
rất dè dặt và chỉ là số ít trong đời sống văn học. Các giá trị tập thể vẫn là các
giá trị vững chắc của xã hội, chân lý vẫn thuộc về số đông nên văn học nghệ
đã thoát khỏi cái áo chật hẹp của giai đoạn trước 1986, nó đã khoác lên mình
chiếc áo rực rỡ hơn và gần với thế giới hơn. Dù cho “chiếc áo” của tiểu thuyết
Việt Nam vẫn chưa đủ tầm vóc để sánh bước lên sàn thời trang cùng tiểu
thuyết thế giới nhưng nó cũng không quá xa lạ, quá lạc hậu với xu thế chung.
Trong quá trình đổi mới mình, về cả nội dung lẫn hình thức, có thể nói tiểu
thuyết Việt Nam tạo nên ba “làn sóng” nối tiếp nhau. “Làn sóng thứ nhất” với
sự góp mặt của các tác giả: Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng…;
“làn sóng thứ hai” với Bảo Ninh, Dương Thu Hương, Phạm Thị Hoài,
Nguyễn Huy Thiệp…Và đặc biệt, sang đến đầu thế kỉ XXI, “làn sóng thứ ba”
xuất hiện với những cách tân táo bạo, mạnh mẽ hơn về nội dung và phương
thức tự sự. Trong các tác phẩm của Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình
Phương hay tác giả Việt kiều Thuận…nhu cầu cá nhân hóa một cách triệt để
cách nhìn cuộc sống và những thử nghiệm kĩ thuật tự sự mới trở nên rõ nét
hơn. Những gì mà các nhà văn thuộc “làn sóng thứ nhất” và “làn sóng thứ
hai” bắt đầu được các nhà văn “làn sóng thứ ba” nối tiếp một cách quyết liệt
hơn với lối tư duy của một thế hệ “đã đủ xa cách để vượt qua khỏi những mặc
cảm và giáo điều trong cả văn học và cuộc sống” (Nguyễn Thanh Sơn).
Trong sự vận động mạnh mẽ ấy của thể loại tiểu thuyết, TTLS cũng có
sự biến đổi đáng chú ý. Tuy nhiên, do đặc trưng về đối tượng là lịch sử nên
TTLS không thể có những đổi mới triệt để như các tiểu thuyết ở “làn sóng thứ
ba”. Sự tìm tòi và đổi mới của TTLS chủ yếu trên phương diện nội dung: đó
là cách nhìn mới đối với lịch sử, cách nhìn cá nhân hóa lịch sử và nhãn quan
Copyright: Tài liệu đại học ©