SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:
"HƯỚNG DẪN HỌC SINH ÔN THI TỐT NGHIỆP PHẦN LÀM
VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI"
1
PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài
Làm văn là một phân môn của môn ngữ văn trong nhà trường phổ thông . Đây là
môn học mang tính chất thực hành giữa các phân môn Tiếng việt và Đọc văn. Khi học
phân môn này học sinh được rèn luyện các thao tác nghị luận như giải thích, chứng minh,
so sánh bác bỏ , bình luận qua các kiểu bài tự sự, biểu cảm, thuyết minh, các kiểu bài
nghị luân.
Ở chương trình lớp 11, 12 học sinh chủ yếu được thực hành các kiểu bài văn nghị
luận : Nghị luận văn học và nghị luận xã hội. Khác với những năm trước đây nghị luận xã
hội chiếm một vị trí quan trọng trong chương trình hiện nay, là một phần bắt buộc trong
các kỳ thi kiểm tra từ thi tốt nghiệp đến thi ĐH, CĐ.
Tuy nhiên việc giảng dạy cho học sinh, học viên làm bài nghị luận xã hội tại lớp và
trong các kỳ thi tốt nghiệp ở Trung tâm GDTX Thường xuân còn gặp khó khăn như: Thời
lượng chương trình, số tiết thực hành cho kiểu bài còn ít; Năng lực học sinh còn hạn chế
nhất là đối tượng học viên Trung tâm GDTX Thường xuân chủ yếu là con em vùng sau
vùng xa vùng đặc biệt khó khăn, đầu vào các em rất thấp và hiện nay Trung tâm vẫn đang
thực hiện đúng chức năng Bổ túc cho một lượng lớn cán bộ các xã, các giáo viên mầm
non tiểu học chưa đạt chuẩn …Đây là đối tượng không đồng đều về độ tuổi. Thực tế cho
thấy trình độ khả năng viết văn nghị luận trong đó có văn nghị luận xã hội của các em
còn nhiều bất cập phần nhiều học sinh còn chưa cí ý thức vận dụng kiến thức đã học ở
2
môn tiếng việt và Đọc văn vào bài làm văn, Mặt khác khi các em làm bài thường lúng
túng trong việc lựa chọn cac thao tác lập luận một cách chặt chẽ và nhuần nhuyễn.
Bắt đầu từ năm học 2009 đến nay đề thi tốt nghiệp môn ngữ văn bên cạnh phần tái
hiện kiến thức văn học, nghị luận văn học còn có một phần bắt buộc thí sinhlamf văn bản
nghị luận xã hội khoảng 400 từ. Thang điểm cho phần này khá cao chiếm 3/10 điểm của

nhân sinh quan như quan niệm về lẽ sống và cái chết, về hạnh phúc và tình yêu đến
những vấn đề xã hội cụ thể như nạn tham nhũng, tệ cờ bạc, ý thức về pháp luật…, tóm lại
là mọi vấn đề liên quan tới đời sống của con người và xã hội đề có thể trở thành đề tài
của bài nghị luận xã hội. Tuy nhiên, đề tài của bài nghị luận xã hội thông thường hướng
vào những vấn đề có tính chất thời sự, có ý nghĩa thiết thực và cấp bách đối với xã hội.
4
II. Các chủ đề nghị luận xã hội
Nghị luận xã hội được sử dụng trong việc bàn bạc đánh giá nhận định…về mọi phương
diện trong đời sống xã hội, vì vậy mỗi tài liệu lại có một cách chia chủ đề khác nhau.
Theo giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh, trong cuốn “Muốn viết được bài văn hay” (NXB GD –
1994) thì nghị luận xã hội có thể chia ra thành 6 chủ đề lớn như sau:
- Nghị luận về một vấn đề đạo đức nhân sinh
- Nghị luận về một vấn đề chính trị
- Nghị luận về một vấn đề tư tưởng văn hóa
- Nghị luận về một vấn đề kinh tế
- Nghị luận về một vấn đề lịch sử
- Nghị luận về một vấn đề địa lý, môi trường
SGK Làm văn lớp 12 (NXB GD-1999) thì chia ra thành 3 chủ đề lớn:
- Bình luận chính trị
- Bình luận vấn đề xã hội
- Bình luận vấn đề tư tưởng văn hóa
Còn SGK Ngữ văn lớp 12 (NXB GD- 2009) lại chia thành 2 chủ đề lớn:
- Nghị luận về một tư tưởng đạo lý
- Nghị luận về một hiện tượng đời sống
5
Dù chia chủ đề như thế nào thì văn nghị luận xã hội đều tập trung bàn bạc, trao đổi một
vấn đề nào đó liên quan trực tiếp đến đời sống xã hội về vật chất hoặc đời sống tinh thần
của con người.
III. Những yêu cầu của bài văn nghị luận xã hội
1. Yêu cầu chung

trọng của môi trường tự nhiên đối với cuộc sống con người.
Năm 2010 đề yêu cầu
Viết một bài văn ngắn (khoảng 400) từ trình bày suy nghĩ của anh/chị về thực trạng tai
nạn giao thông hiện nay ở nước ta.
Với dung lượng khoảng 400 chữ thì quan trọng nhất là thí sinh phải biết cách thành lập
một văn bản NLXH: đúng thể loại, có kết cấu logic, diễn đạt mạch lạc ; đảm bảo tối
thiểu về mặt nội dung: biểu lộ tương đối hiểu biết về lĩnh vực bàn luận, có ý kiến , quan
điểm rõ ràng , có lý lẽ dẫn chứng xác đáng, có cách lập luận chặt chẽ, thuyết phục trong
quá trình giải quyết vấn đề.
Vấn đề được đưa ra bàn luận ở đây không quá khó đối với HV lớp 12 về cả dung lượng
lẫn nội dung nghị luận, vì lĩnh vực bàn luận thực sự các em hiểu khá kỹ. Điều quan trọng
7
là các em làm thế nào để viết ra được những hiểu biết đó, bàn bạc về nó, có quan điểm,
thái độ rõ ràng…bằng một văn bản đúng với yêu cầu về nội dung và hình thức.
CHƯƠNG II: CƠ SỞ THỰC TIỄN
I. Vai trò vị trí của văn nghị luận xã hội :
1. Trong đời sống
Nghị luận xã hội là loại văn được ứng dụng hết sức rộng rãi trong đời sống . Ta có thể dễ
dàng bắt gặp nó trên bất kỳ một một phương tiện thông tin đại chúng nào, nằm dưới dạng
các bài bình luận, xã luận về một vấn đề nào đó, một hiện tượng nào đó thuộc lĩnh vực
chính trị, kinh tế, văn hóa, v.v…hay những buổi trò chuyện, thuyết giáo của các nhà giáo
dục, bài giảng đạo đức của các mục sư, linh mục, tu sỹ… Dẫu tồn tại dưới dạng nói hay
dạng viết thì nghị luận xã hội luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội. Bởi nó
giúp con người nhận thức một cách đầy đủ, cập nhật, khách quan các vấn đề liên quan
đến đời sống , để từ đó định hướng tốt cho sự phát triển tích cực theo quy luật vận động
của xã hội. Trung Quốc, nước láng giềng với ta có một bề dày văn hóa đồ sộ và văn học
đương nhiên có những thành tựu nổi trội trên thế giới. Tuy vậy trong đề thi tuyển sinh
Đại học môn Ngữ văn của họ lại chỉ hỏi về nghị luận xã hội. Ở Việt Nam, việc cho thêm
câu hỏi nghị luận xã hội vào đề văn là một tín hiệu đáng mừng, thể hiện sự phát triển của
đời sống xã hội và vị trí quan trọng của loại văn này.

- Bài thao tác lập luận phân tích có một đoạn ngư liệu viết về vấn đề dân số;
- Bài luyện tập thao tác lập luận phân tích có một đoạn ngư liệu viết về vấn đề khoa học
- Bài thao tác lập luận bác bỏ có một đoạn ngư liệu viết về vấn đề tiếng mẹ đẻ, một đoạn
viết về hút thuốc lá
- Bài thao tác lập luận bình luận: ngữ liệu luyện tập một đoạn bàn về giao thông, một
đoạn bàn về pháp luật
- Bài luyện tập thao tác lập luận bình luận ngữ liệu một đoạn viết về lời cảm ơn, một
đoạn viết về vấn đề áo phao phòng chết đuối cho HS đi học qua sông suối
- Bài viết số 6 lại tiếp tục được định hướng làm bài nghị luận xã hội.
Ở phần văn học cũng được tích hợp một số văn bản dạng NLXH như:
- Về luân lý xã hội ở nước ta (Phan Châu Trinh)
- Đọc thêm: Tiếng mẹ đẻ - nguồn giải phóng các dân tộc bị áp bức (Nguyễn An Ninh)
- Tuyên ngôn độc lập (Hồ Chí Minh)
- Ba cống hiến vĩ đại của Các Mác (Ăng Ghen)
Các ngữ liệu trong bài: phong cách ngôn ngữ chính luận cũng chọn dạng NLXH:
- Cao trào chống Nhật cứu nước (Trường Chinh)
- Việt Nam đi tới (Báo QĐNDVN năm 2007)
10
- Tinh thần yêu nước của nhân dân ta
Đến lớp 12 thì phần nghị luận XH được đề cập ngay từ đầu năm học với hai bài lý thuyết
cụ thể:
- Nghị luận về một tư tưởng đạo lý
- Nghị luận về một hiện tượng đời sống
Và bài viết làm văn số 1 cũng được ấn định là văn NLXH
Nhận xét: Như vậy nghị luận xã hội có vị trí hết sức quan trọng trong nhà trường phổ
thông. Ở đó học sinh không chỉ được tiếp cận dạng bài NLXH mà còn được luyện tập
thực hành thành lập văn bản một cách khá kỹ càng.
II. Thực trạng vấn đề
Như trên đã trình bày, vai trò vị trí, tầm quan trọng của NLXH lớn như vậy, nhưng thực
tế kết quả làm bài của HV đang có nhiều thách thức về mặt chất lượng. Đa số học sinh

Các em có thể tìm hiểu thông quả việc tích hợp với môn Địa lý, cả trên các phương tiện
thông tin đại chúng. Có thể khẳng định, kiến thức để làm một bài viết này đối với các em
là rất đầy đủ đa dạng và phong phú. Nhưng tại sao hệ quả là các em lại không làm được
12
bài hoặc làm bài chất lượng thấp? Theo chúng tôi nguyên nhân trọng yếu nhất là HV
không biết cách nói ra những điều mình có, nghĩa là HV thiếu hẳn phương pháp cách
thức làm bài và các kỹ năng làm văn NLXH.
Chương III: NHỮNG GIẢI PHÁP ÔN TẬP
I. Hướng dẫn ôn tập lý thuyết
Lý thuyết làm văn NLXH không nhiều chủ yếu tập trung vào mấy đơn vị kiến thức cơ
bản sau:
- Khái lược về NLXH (bao hàm khái niệm, đặc điểm, yêu cầu của nghị luận xã
hội…)
- Cách làm bài NLXH
Trong hai phần này, phần khái luận chủ yếu để HV nhận diện được NLXH là gì, các chủ
đề của nó và bản chất của dạng văn bản này. Do vậy chúng tôi chỉ hướng dẫn HV xem lại
lý thuyết ở SGK lớp 9 đặc biệt là SGK lớp 12. Sau đó dành thời gian ôn tập cách làm văn
cho 2 loại nghị luận xã hội mà SGK ngữ văn đề xuất.
Sau đây là hệ thống kiến thức phần lý thuyết ôn tập:
HỆ THỐNG LÝ THUYẾT LÀM VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
A/NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TƯ TƯỞNG , ĐẠO LÝ
1. Khái niệm, đề tài, yêu cầu và các thao tác chính:
13
a) Khái niệm: Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là quá trình kết hợp những
thao tác lập luận để làm rõ những vấn đề tư tưởng đạo lí trong cuộc sống.
b) Đề tài
Đề tài của nghị luận về tư tưởng, đạo lí là vô cùng phong phú, bao gồm:
- Các vấn đề về nhận thức như lí tưởng, mục đích sống,…
- Các vấn đề về tâm hồn, tính cách như:
+ Lòng yêu nước, lòng nhân ái, vị tha, bao dung, độ lượng,…

- Phân tích, chứng minh, bình luận các khía cạnh ; bác bỏ, phê phán những
sai lệch (nếu có).
- Khẳng định chung, nêu ý nghĩa, liên hệ thực tế, rút ra bài học nhận thức và
hành động.
c) Kết bài
- Tóm tắt các ý, nhấn mạnh luận đề đã nêu ở đầu bài nhằm chốt lại bài viết
hoặc dẫn thơ, văn để mở rộng, gợi ý thêm cho người đọc về vấn đề đang bàn
luận.
- Rút ra bài học
- Nêu cảm xúc, suy nghĩ hành động của bản thân về vấn đề.
B/NGHỊ LUẬN VỀ MỘT HIỆN TƯỢNG ĐỜI SỐNG
1. Khái niệm
Nghị luận về một hiện tượng đời sống là kiểu bài lấy một hiện tượng xảy ra
trong đời sống để bàn bạc. Từ hiện tượng này, người nghị luận phải phân
tích để tìm ra ý nghĩa xã hội về tư tưởng, đạo đức mà bàn bạc, đánh giá. Đề
tài bàn bạc gần gũi với đời sống, sát hợp với trình độ nhận thức của HS như
16
tai nạn giao thông, hiện tượng môi trường bị ô nhiễm, những tiêu cực trong
thi cử, nạn bạo hành trong gia đình, phong trào thanh niên tiếp sức mùa thi,
cuộc vận động giúp đỡ đồng bào hoạn nạn, những tấm gương người tốt việc
tốt,
2. Các thao tác lập luận cơ bản
Các thao tác lập luận cơ bản thường được sử dụng trong kiểu bài này là
giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận.
3. Nội dung cơ bản
- Nêu rõ hiện tượng bàn luận và vấn đề đặt ra trong hiện tượng đời sống bàn
luận .
- Phân tích mặt đúng mặt sai, mặt tích cực, mặt tiêu cực, mặt lợi mặt hại …
của hiện tượng đời sống .
- Chỉ ra nguyên nhân và bày tỏ thái độ, ý kiến của người viết về hiện tượng

1. Thực hành tìm hiểu đề
Trước bất cứ đề bài nghị luận nào GV đều phải hướng dẫn HV đọc kỹ, gạch chân những
từ quan trọng (từ khóa) và tự đặt ra câu hỏi:
- Vấn đề đặt ra trong đề bài là gì ?
- Vấn đề nghị luận về một tư tưởng đạo lý hay một hiện tượng đời sống?
- Cần sử dụng thao tác nào để nghị luận?
Rồi tự đi tìm câu trả lời để từ đó định hướng cho nội dung bài làm, cơ sở để tìm ý và lập
dàn ý.
2. Thực hành tìm ý và lập dàn ý
Thực hành tìm ý và lập dàn ý sẽ định hướng cho nội dung bài viết một cách đầy đủ, logic,
khoa học, giúp người viết làm chủ nội dung, làm chủ thời gian. Trong khi đó HV Bổ túc
thông thường làm bài theo cảm tính, nghĩ gì viết nấy, nghĩ đến đâu viết đến đấy, không
có thói quen tìm ý và lập dàn ý trước. Vì vậy GV nhất thiết phải hướng dẫn cho HV bước
này.
Đối với NLXH thì mỗi dạng bài, mỗi đề bài có một cách tiến hành tìm ý lập dàn ý, và
làm như vậy mới đảm bảo được tính đa dạng và sáng tạo của thể loại, nhưng đối với HV
bổ túc nếu hướng dẫn các em làm vậy sẽ hoàn toàn thất bại. Bởi vì các em đa phần mất
19
gốc, khả năng độc lập tư duy yếu, khả năng biện chứng thấp, cho nên phải tạo cho các em
những bộ khung mang tính định hình để các em dựa và đó mà tiến hành tìm ý, nếu có nhu
cầu, khả năng sáng tạo thì cũng sáng tạo trên cơ sở đó. Vì vậy chúng tôi đề xuất ba cách
tìm ý và lập dàn ý hữu dụng sau cho HV bổ túc :
Cách 1: Tìm ý và lập dàn ý dựa vào dàn ý khái quát.
Đây là cách thông thường người viết hay làm nhất, nhưng sẽ thuận lợi cho những HV có
khả năng tư duy và viết bài tốt, còn những HV yếu thì hơi khó sử dụng. Người viết bám
vào khung dàn ý khái quát và định ra một dàn ý cụ thể, thậm chí còn có thể biến tấu trên
khung này nếu năng lực tư duy tốt.
DÀN Ý KHÁI QUÁT
1. Dàn ý khái quát văn nghị luân về một tư tưởng, đạo lý
a) Mở bài

- Nêu suy nghĩ và hướng hành động của bản thân đối với vân đề
Cách 2: Tìm ý và lập dàn ý theo khung câu hỏi
Đây là cách tìm ý và lập dàn ý rất phù hợp với năng lực của HV bổ túc vì nó có một hệ
thống câu hỏi được lập thành một bộ khung; khung câu hỏi này được xây dựng dựa trên
cơ sở dàn bài khái quát, nhưng nó được cụ thể thành các câu hỏi dễ hiểu, dễ trả lời. HV
chỉ việc thuộc các câu hỏi này, khi tìm ý và lập dàn ý chỉ cần trả lời các câu hỏi đó là tìm
được ý, thậm chí viết thành văn bản luôn, nếu là HV khá. Tuy nhiên nó hơi hạn chế về
mặt sáng tạo. HV đôi khi máy móc, cứ cho rằng đây là “bảo bối” thầy cho sẵn và dựa hẳn
vào đó mà không suy nghĩ thêm:
KHUNG CÂU HỎI TÌM Ý VÀ LẬP DÀN Ý
22
1/ Đối với nghị luận xã hội về một tư tưởng, đạo lí:
a.Mở bài:
- Vấn đề sắp trình bày là gì?
- Thái độ của xã hội nói chung đối với vấn đề như thế nào?
b. Thân bài :
- Vấn đề có ý nghĩa như thế nào?
- Vấn đề đúng hay sai, tốt hay xấu, tích cực hay tiêu cực…?
- Tình trạng của vấn đề đang diễn ra như thế nào trong xã hội?
- Cần có thái độ gì đối với tình trạng đó?
c. Kết bài :
- Cần tóm tắt, chốt lại vấn đề như thế nào?
- Bài học chung rút ra từ vấn đề là gì?
- Bản thân có suy nghĩ cảm xúc riêng và hành động như thế nào trước tư
tưởng, đạo lý?
2/ Đối với ng hị luận xã hội về một hiện tượng đời sống :
a. Mở bài:
- Hiện tượng bàn luận là gì?
- Hiện tượng đặt ra vấn đề gì cần giải quyết?
b. Thân bài :

chữa cho HV, có những nhận xét đánh giá cụ thể, xác đáng, để trên cơ sở đó HV rút kinh
nghiệm, sửa chữa khi làm bài sau.
Cứ như vậy HV làm được khoảng 10 bài NLXH trong một năm học. So kết quả
bài đầu tiên và bài cuối cùng thì khoảng cách khác xa nhau. Em yếu nhất cũng đạt điểm
trung bình cho bài viết NLXH này.
Hướng dẫn tích lũy kiến thức xã hội
Thực ra kiến thức xã hội của HV không thể tích lũy một sớm một chiều có thể có được
mà là cả một quá trình trải nghiệm, tiếp nhận, nhận thức. Vì thế nói hướng dẫn tích lũy
kiến thức xã hội trong một thời gian ngắn quả là điều không tưởng. Tuy vậy GV phải biết
định hướng vùng kiến thức để các em kịp thời xâu chuỗi bổ sung, thông qua sách vở, các
phương tiện thông tin đại chúng, bạn bè, người thân, thầy cô…
Đối với nghị luận về một tư tưởng đạo đức: Hiện tại đất nước đang mở ra rất nhiều
sự kiện có ảnh hưởng sâu rộng đến xã hội như: Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, Kỷ
niệm ngàn năm Thăng Long, hội nhập quốc tế…Vậy thì hàng loạt vấn đề đặt ra xung
quanh đó như: lý tưởng thanh niên, lẽ sống tuổi trẻ, tình yêu quê hương đất nước, sức
mạnh đoàn kết, truyền thống dân tộc, giữ gìn văn hóa….
25