Chế định hợp đồng trong Luật dân sự Việt Nam là
tập hợp các quy phạm pháp luật dân sự quy định về hợp đồng dân sự. Đây là
một chế định quan trọng, trung tâm trong Luật dân sự Việt Nam.
Trong pháp luật của các nước phát triển phương Tây (còn goi là các nước tư
sản), chế định hợp đồng được coi là một chế định hoàn thiện và ít mang dấu
ấn chính trị nhất. Trong chế định này, tự do hợp đồng được khẳng định như
một nguyên tắc chủ yếu trong các giao dịch dân sự, thương mại, toàn bộ chế
định hợp đồng được xây dựng trên nền tảng của tự do, bình đẳng. Có thể nói
đó là chế định pháp luật có tính nhất thể hóa cao trong pháp luật tư sản.
[1]
Trong hệ thống pháp luật của các nước Xã hội chủ nghĩa, chế định hợp đồng
cũng là một chế định cơ bản bên cạnh các chế định quyền sở hữu, quyền
thừa kế….
[2]
Ở Việt Nam, các bộ cổ luật đã từng tồn tại trước đây như Luật Hồng
Đức, Bộ luật Gia Long không có quy định riêng về hợp đồng dân sự mặc dù
trong thực tế hình thành rất nhiều quan hệ hợp đồng giữa các chủ thể với
nhau.
[3]
Qua quá trình phát triển, cùng với sự phát triển của pháp luật dân sự nói
chung, chế định về hợp đồng dân sự ngày càng được xem là một chế định có
vai trò trung tâm, cơ bản trong pháp luật dân sự.
Trong Bộ luật dân sự năm 2005 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam, chế định về hợp đồng dân sự đã được khẳng định với 205 điều trên
tổng số 777 điều luật (từ Điều 388 đến điều 593) đó là chưa kể đến 45 điều
quy định về các hợp đồng liên quan đến quyền sử dụng đất (từ điều 693 đến
điều 732). Điều đó chứng tỏ chế định hợp đồng dân sự đóng vai trò rất quan
trọng. Chế định này tập trung làm rõ các vấn đề liên quan đến việc giao kết,
thực hiện hợp đồng dân sự, các hợp đồng dân sự thông dụng…
Dưới đây là những nội dung cơ bản về hợp đồng dân sự trong chế định
này:

số các bên liên quan đối với những vấn đề quan trọng và thể hiện
thông qua một quá trình mà mọi quan điểm của các bên liên quan đều
phải được xem xét và dung hoà được tất cả các tranh chấp; là việc các
bên (cá nhân hay tổ chức) có ý định chung tự nguyện cùng nhau thực
hiện những nghĩa vụ mà họ đã cùng nhau chấp nhận vì lợi ích của các
bên. Sự đồng tình tự nguyện này có thể chỉ được tuyên bố miệng và
được gọi là thoả thuận quân tử (hợp đồng quân tử) hay được viết
thành văn bản gọi là hợp đồng viết hay hợp đồng thành văn. Tuỳ theo
từng trường hợp được gọi là hợp đồng hay hiệp định; vd. hiệp định
mua bán, hợp đồng đại lí.
[7]
2
Yếu tố thỏa thuận đã bao hàm trong nó yếu tố tự nguyện, tự định đoạt và
sự thống nhất về mặt ý chí. Đây là yếu tố quan trọng nhất tạo nên sự đặc
trưng của hợp đồng so với các giao dịch dân sự khác, đây cũng là yếu tố
làm nên bản chất của Luật dân sự so với các nghành luật khác.
 Về chủ thể tham gia hợp đồng dân sự: Chủ thể giao kết, thực hiện hợp
đồng dân sự phải có ít nhất từ hai bên trở lên, vì hợp đồng dân sự là
một giao dịch pháp lý song phương hay đa phương. Các chủ thể khi
giao kết, thực hiện hợp đồng đều phải có tư cách chủ thể tức là phải
đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật đối với một chủ
thể của quan hệ dân sự (ví dụ: nếu chủ thể là cá nhân thì phải đáp
ứng được các yêu cầu về năng lực pháp luật, năng lực hành vi dân
sự…);
 Mục đích hướng tới của các bên khi tham gia hợp đồng là để xác lập,
thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự.
Quyền và nghĩa vụ dân sự trong hợp đồng có phạm vi rất rộng, trước
đây trong Pháp lệnh hợp đồng dân sự ngày 29-4-1991 (Điều 1) quy
định hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận của các bên về việc xác lập,
thay đổi hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của các bên trong mua

hợp đồng dân sự như sau:
“1. Hợp đồng dân sự có thể được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản
hoặc bằng hành vi cụ thể, khi pháp luật không quy định loại hợp đồng
đó phải được giao kết bằng một hình thức nhất định.
2. Trong trường hợp pháp luật có quy định hợp đồng phải được thể
hiện bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực, phải đăng ký hoặc
xin phép thì phải tuân theo các quy định đó.
Hợp đồng không bị vô hiệu trong trường hợp có vi phạm về hình thức,
trừ trường hợp pháp luật có quy định khác”.
Từ quy định trên có thể thấy hình thức của hợp đồng dân sự rất đa dạng,
phong phú,
[8]
tựu trung lại thì hình thức của hợp đồng dân sự có mấy
dạng sau đây:
 Hình thức miệng (bằng lời nói): Thông qua hình thức này các bên chỉ
cần thỏa thuận miệng với nhau về những nội dung cơ bản của hợp
đồng. Hình thức này thường được áp dụng đối với những trường hợp
các bên đã có độ tin tưởng lẫn nhau hoặc các đối tác lâu năm hoặc là
4
những hợp đồng mà sau khi giao kết, thực hiện sẽ chấm dứt. Ví dụ
bạn thân cho mượn tiền, hay đi mua đồ ởchợ….
 Hình thức viết (bằng văn bản): Các cam kết của các bên trong hợp
đồng sẽ được ghi nhận lại bằng một văn bản. Trong văn bản đó các
bên phải ghi đầy đủ những nội dung cơ bản của hợp đồng và cùng kí
tên xác nhận vào văn bản, thông thường hợp đồng được lập thành
nhiều bản và mỗi bên giữ một bản.
Căn cứ vào văn bản hợp đồng các bên dễ dàng thực hiện quyền của
mình và thực hiện quyền yêu cầu của mình đối với bên kia vì vậy bản
hợp đồng đó coi như là một bằng chứng, chứng minh quyền dân sự
của mình.

Cần lưu ý là đối với những hợp đồng dân sự mà pháp
luật bắt buộc phải giao kết theo một hình thức nhất
định (thông thường là hình thức văn bản có Công
chứng, chứng thực) thì các bên phải tuân theo những
hình thức đó, ngoài ra thì các bên có thể tự do lựa chọn
một trong các hình thức nói trên để giao kết, tuy nhiên
đối với những hợp đồng mà pháp luật không yêu cầu
phải lập theo hình thức văn bản có công chứng nhưng
để quyền lợi của mình được bảo đảm thì các bên vẫn
có thể chọn hình thức này để giao kết hợp đồng.
4. Nội dung cơ bản
Nội dung cơ bản của hợp đồng dân sự là tổng hợp những điều khoản mà các
chủ thể tham gia hợp đồng đã thỏa thuận. Các điều khoản đó xác định những
quyền và nghĩa vụ dân sự cụ thể của các bên trong hợp đồng. Đây cũng
chính là điều khoản cần phải có trong một hợp đồng. Ví dụ: Điều 402 Bộ
luật dân sự 2005 quy định về nội dung của hợp đồng dân sự như sau: “Tuỳ
theo từng loại hợp đồng, các bên có thể thoả thuận về những nội dung sau
đây:
 1. Đối tượng của hợp đồng là tài sản phải giao, công việc phải làm
hoặc không được làm
 2. Số lượng, chất lượng;
 3. Giá, phương thức thanh toán;
 4. Thời hạn, địa điểm, phương thức thực hiện hợp đồng;
 5. Quyền, nghĩa vụ của các bên;
6
 6. Trách nhiệm do vi phạm hợp đồng;
 7. Phạt vi phạm hợp đồng;
 8. Các nội dung khác”.
Trong tất cả các điều khoản nói trên, có những điều khoản mà trong hợp
đồng này các bên không cần phải thỏa thuận nhưng trong một hợp đồng

Vì vậy, có thể trong một điều của hợp đồng có thể chứa đựng nhiều điều
khoản nhưng cũng có trường hợp một điều khoản được ghi nhận trong nhiều
điều tùy vào sự thỏa thuận của các bên nhưng nhìn chung, Trong hợp đồng
thì mỗi điều khoản thường được thể hiện bằng một điều.
Các loại điều khoản trong hợp đồng có thể chuyển hóa lẫn nhau tùy từng
trường hợp và một điều khoản trong hợp đồng có thể là điều khoản cơ bản,
có thể là điều khoản thông thường nhưng cũng có thể là điều khoản tùy nghi.
Ví dụ: điều khoản về địa điểm giao hàng sẽ là điều khoản cơ bản của
hợp đồng nếu khi giao kết các bên có thỏa thuận cụ thể về nơi giao
hàng nhưng nó sẽ là điều khoản thông thường nếu các bên không có
thỏa thuận (vì điều khoản đó sẽ mặc nhiên được thừa nhận và thực
hiện theo quy định của pháp luật), mặt khác địa điểm giao hàng sẽ là
điều khoản tùy nghi nếu các bên có thỏa thuận cho phép bên có nghĩa
vụ được lựa chọn một trong nhiều nơi để thực hiện nghĩa vụ giao
hàng.
Ngoài ra trong hợp đồng dân sự còn có thể có phụ lục của của hợp đồng.
Điều 408 của Bộ Luật dân sự của Việt Nam quy định về phụ lục hợp
đồng như sau:
 1. Kèm theo hợp đồng có thể có phụ lục để quy định chi tiết một số
điều khoản của hợp đồng. Phụ lục hợp đồng có hiệu lực như hợp
đồng. Nội dung của phụ lục hợp đồng không được trái với nội dung
của hợp đồng.
 2. Trong trường hợp phụ lục hợp đồng có điều khoản trái với nội dung
của điều khoản trong hợp đồng thì điều khoản này không có hiệu lực,
trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Trong trường hợp các bên chấp
nhận phụ lục hợp đồng có điều khoản trái với điều khoản trong hợp
đồng thì coi như điều khoản đó trong hợp đồng đã được sửa đổi.
Phân loại
8