LỜI NÓI ĐẦU
Đã từ lâu pháp luật về hợp đồng chiếm một vị trí rất quan trọng trong hệ
thống pháp luật Việt Nam, bởi vì, hầu hết các giao dịch trong xã hội, dù có mục
đích kinh doanh hay nhằm đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt thông thường, đều liên
quan đến hợp đồng. Chính vì lẽ đó mà các chế định về hợp đồng và các vấn đề liên
quan đến hợp đồng trong Bộ luật Dân sự năm 2005 chiếm một vị trí nòng cốt
với hơn 300 điều trên tổng số 777 điều. Mục đích của pháp luật về hợp đồng
là nhằm bảo vệ quyền tự do ý chí của các bên. Quyền tự do ý chí này chỉ bị
hạn chế bởi một số ngoại lệ nhằm bảo vệ trật tự công hoặc nhằm bảo đảm
quyền lợi hợp pháp của bên thứ ba.
Pháp luật về hợp đồng của Việt Nam hiện nay được quy định trong nhiều
văn bản pháp luật khác nhau như Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Kinh
doanh bảo hiểm…, tuy nhiên, Bộ luật Dân sự được coi là luật gốc quy định các vấn
đề chung về hợp đồng, là nền tảng cho pháp luật về hợp đồng, điều chỉnh các quan
hệ hợp đồng được xác lập trên nguyên tắc bình đẳng, tự nguyện, tự thoả thuận và tự
chịu trách nhiệm. Các quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự được áp dụng
chung cho tất cả các loại hợp đồng, không phân biệt hợp đồng dân sự hay hợp đồng
kinh tế, hợp đồng có mục đích kinh doanh hay hợp đồng nhằm đáp ứng các nhu cầu
sinh hoạt hàng ngày. Trên cơ sở các quy định chung về hợp đồng của Bộ luật Dân
sự, tuỳ vào tính chất đặc thù của các mối quan hệ hoặc các giao dịch, các luật
chuyên ngành có thể có những quy định riêng về hợp đồng để điều chỉnh các mối
quan hệ trong lĩnh vực đó, ví dụ như các quy định về hợp đồng mua bán hàng hoá
trong Luật Thương mại, hợp đồng bảo hiểm trong Luật Kinh doanh bảo hiểm… Các
quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự được coi là các quy định chung còn các
quy định về hợp đồng trong các luật chuyên ngành được coi là các quy định chuyên
ngành và các quy định này được ưu tiên áp dụng.
Pháp luật hợp đồng của Việt Nam hiện nay, tuy có một số hạn chế nhất định
đang được các nhà làm luật tiếp tục sửa đổi, bổ sung để bắt kịp với thực tiễn xã hội
nhưng nhìn chung được xem là khá tiến bộ và phù hợp với xu hướng phát triển kinh
tế – xã hội trong thời kỳ hiện nay. Sau nhiều lần sửa đổi, bổ sung các chế định về
hợp đồng đã phần nào quán triệt, thể chế hoá các chủ trương, chính sách về phát

thuận đích thực giữa các bên. Hợp đồng phải là giao dịch hợp pháp do vậy sự ưng
thuận ở đây phải là sự ưng thuận hợp lẽ công bằng, hợp pháp luật, hợp đạo đức. Các
hợp đồng được giao kết dưới tác động của sự lừa dối, cưỡng bức hoặc mua chuộc là
không có sự ưng thuận đích thực. Những trường hợp có sự lừa dối, đe dọa, cưỡng
bức thì dù có sự ưng thuận cũng không được coi là hợp đồng, tức là có sự vô hiệu
của hợp đồng. Như vậy, một sự thỏa thuận không thể hiện ý chí thực của các bên thì
không phát sinh các quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên.
- ý chí chỉ phát sinh các quyền và nghĩa vụ pháp lý khi người giao kết có đầy
đủ năng lực hành vi để xác lập hợp đồng.
- Yếu tố thứ ba không thể thiếu của hợp đồng chính là đối tượng. Sự thống
nhất ý chí của các bên phải nhằm vào một đối tượng cụ thể. Mọi hợp đồng phải có
đối tượng xác định. Đối tượng của hợp đồng phải được xác định rõ rệt và không bị
cấm đưa vào các giao dịch dân sự – kinh tế. Chẳng hạn, đối tượng của hợp đồng
mua bán phải là những thứ không bị cấm. Nếu đối tượng của hợp đồng là bất hợp
pháp thì hợp đồng bị coi là vô hiệu.
Một khi hợp đồng được hình thành một cách hợp pháp thì nó có hiệu lực như
pháp luật đối với các bên giao kết. Đây là nguyên tắc cơ bản của pháp luật hợp
đồng. Sau khi hợp đồng được xác lập với đầy đủ các yếu tố thì hợp đồng đó có hiệu
lực ràng buộc như pháp luật, các bên buộc phải thực hiện cam kết trong hợp đồng,
mọi sự vi phạm sẽ dẫn đến trách nhiệm tài sản mà bên vi phạm sẽ phải gánh chịu.
2
Khi giải quyết tranh chấp hợp đồng, xử lý vi phạm hợp đồng, tòa án hoặc trọng tài
phải căn cứ vào các điều khoản mà các bên đã thỏa thuận trong hợp đồng để ra bản
án hoặc quyết định công bằng, đúng đắn.
1.2 Khái quát thực trạng điều chỉnh pháp luật các quan hệ hợp đồng ở Việt
Nam và mối quan hệ giữa các hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của các văn bản
pháp luật khác nhau
Hiện nay để điều chỉnh các quan hệ hợp đồng, Nhà nước Việt Nam đã ban
hành nhiều văn bản pháp luật. Trong đó có ba văn bản chủ yếu: Bộ luật dân sự được
Quốc hội thông qua ngày 28.10.1995, có hiệu lực từ ngày 1.7.1996, Luật thương

làm rõ khái niệm "kinh doanh" và khái niệm "hành vi thương mại".
- Hợp đồng kinh tế được xác lập nhằm mục đích kinh doanh. Vậy "kinh
doanh" là gì? Theo khoản 2 điều 3 Luật doanh nghiệp 1999 thì kinh doanh là việc
thực hiện một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất
3
đến tiêu thụ sản phẩm hoặc thực hiện dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh
lợi.
- Còn khái niệm "hành vi thương mại" theo Luật Thương mại năm 1997 là
hành vi của thương nhân trong hoạt động thương mại làm phát sinh quyền và nghĩa
vụ giữa các thương nhân với nhau hoặc giữa thương nhân với các bên có liên quan
(điểm 5 Điều 5 Luật Thương mại) .
Như vậy, khái niệm "hành vi thương mại" trong Luật thương mại không rộng
như khái niệm "hành vi thương mại" trong pháp luật thương mại Phương Tây (bao
gồm các hoạt động sản xuất công nghiệp và hầu hết dịch vụ trên thị trường như các
dịch vụ trong các lĩnh vực ngân hàng, bảo hiểm, tín dụng, hàng không, hàng hải, tài
chính…).Khái niệm "hành vi thương mại" trong Luật thương mại cũng hẹp hơn
khái niệm "kinh doanh" đã dẫn ở trên. Hành vi thương mại theo Luật thương mại
nước ta là hoạt động mua bán hàng hóa và những dịch vụ thương mại liên quan đến
mua bán hàng hóa (như môi giới thương mại, đại lý mua bán hàng hóa, ủy thác mua
bán hàng hóa…). Tuy nhiên, Pháp lệnh Trọng tài Thương mại năm 2003 đã đưa ra
khái niệm hoạt động thương mại được hiểu ở nghĩa rộng: Hoạt động thương mại là
việc thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của cá nhân, tổ chức kinh doanh
bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý thương
mại; ký gửi; thuê, cho thuê; thuê mua; xây dựng; tư vấn; kỹ thuật; li – xăng; đầu tu;
tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; tham dò, khai thác; vận chuyển hàng hoá, hành
khách bằng đường hàng không, đường biển, đường sắt, đường bộ và các hành vi
thương mại khác theo quy định của pháp luật (Điểm 3 Điều 2 Pháp lệnh Trọng tài
thương mại mại).
Hình thức pháp lý của những hành vi thương mại chính là các hợp đồng.
Hợp đồng trong hoạt động thương mại nếu xem xét từ góc độ của Pháp lệnh Hợp

luật để tiến hành giao kết hợp đồng và giải quyết tranh chấp. Bộ luật Dân sự năm
năm 1995 là văn bản được ban hành sau Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế năm 1989 nên
có nhiều quy định hoàn thiện hơn, tiên bộ hơn. Thế nhưng thật là đáng tiếc do quan
niệm hẹp hòi của chúng ta về quan hệ dân sự và hợp đồng dân sự nên các quy định
của Bộ luật này hầu như không được áp dụng để điều chỉnh các quan h
Thứ hai, trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiên nay pháp luật hợp đồng của
Việt Nam chưa tương thích với pháp luật và tập quán thương mại quốc tế. ở Việt
Nam cũng chưa thừa nhận rộng rãi án lệ, tập quán, thông lệ thương mại là nguồn
của pháp luật hợp đồng.
Thứ ba, Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật về hợp đồng chưa giải
quyết mối quan hệ giữa pháp luật hợp đồng với điều lệ, quy chế của doanh
nghiệp… cũng như các điều kiện giao dịch mà các doanh nghiệp tự ban hành.
Thứ tư, một số khái niệm pháp lý, một số định nghĩa được sử dụng trong Bộ
luật Dân sự không thật chính xác như khái niệm nghĩa vụ dân sự, định nghĩa hợp
đồng vay tài sản, hợp đồng tặng cho…
Thứ năm, các quy định về các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và hợp
đồng chưa thật sự phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường nên gây ra nhiều khó
khăn khi áp dụng.
Những thiếu sót, bất cập, yêu kém của pháp luật hợp đồng ở nước ta đặt ra
yêu cầu phải tiến hành một cuộc cải cách pháp luật hợp đồng cho phù hợp với bối
cảnh mới hiện nay.
3. Cải cách pháp luật hợp đồng:
3.1. Hoàn thiện chế định hợp đồng trong Bộ luật Dân sự
Vào thời điểm được ban hành, các quy định về hợp đồng trong Bộ luật Dân
sự hết sức tiến bộ và giữ vai trò quan trọng trong việc tạo khung pháp luật cho các
giao lưu dân sự, kinh tế. Nhiều nội dung trong chế định này tới thời điểm hiện nay
vẫn giữ nguyên giá trị và hoàn toàn phù hợp để điều chỉnh các quan hệ hợp đồng
trong kinh doanh như các quy định về nguyên tắc giao kết hợp đồng, điều kiện có
hiệu lực của giao dịch dân sự và các trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu, xử lý hậu
quả của giao dịch dân sự vô hiệu; các biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự;