63
Điều tra Quốc gia về Vò thành niên và Thanh niên Việt Nam
Chương 7
Sử dụng các chất
gây nghiện
Phần này của báo cáo tập trung tìm hiểu một số
lónh vực có liên quan tới hành vi sử dụng và lạm
dụng các chất gây nghiện gồm ma túy, thuốc lá,
rượu, bia với các nội dung cụ thể: tiếp cận và sử
dụng các chất gây nghiện, các yếu tố ảnh hưởng
và bối cảnh xã hội của các hành vi sử dụng chất
gây nghiện. Thanh thiếu niên còn được phỏng vấn
về việc sử dụng các chất gây nghiện của các thành
viên khác trong gia đình.
7.1. Sử dụng heroin và các chất ma
túy bất hợp pháp
Tỷ lệ thanh thiếu niên được phỏng vấn cho biết đã
từng sử dụng chất ma túy bất hợp pháp là rất thấp,
chỉ có 0,5% tương đương với 41 thanh niên gồm 35
nam và 6 nữ. Trong số đó, có 10 người cho biết đã
từng tiêm chích ma túy và 3 người đã từng dùng
chung kim tiêm. Một điểm hạn chế của cuộc điều tra
này là không thể dò tìm để phỏng vấn các đối tượng
không có ở nhà trong thời gian thực hiện cuộc điều
tra vì đang được điều trò tại các trung tâm cai nghiện.
Một số trường hợp không đến phỏng vấn ghi nhận
được là do đang tập trung cai nghiện.
Số liệu thống kê được trong cuộc điều tra này chắc
chắn còn thấp hơn số thực tế, tuy nhiên tỷ lệ nam
thanh niên sử dụng ma túy cao hơn nữ thanh niên
như trên là phù hợp với nhiều nghiên cứu trước

vùng khác nhau, đa số thanh thiếu niên đều biết
rằng không dùng chung bơm kim tiêm là một cách
ngăn chặn sự lây lan của HIV/AIDS (95,7%). Có
thể nói, kết quả trên là do các hoạt động thông tin
giáo dục truyền thông, đặc biệt là các chiến dòch
tuyên truyền rộng rãi trên các phương tiện thông
tin đại chúng về HIV và phòng chống ma túy trong
khoảng 3 - 5 năm qua đã đóng góp một vai trò
nhất đònh trong việc đạt được nhận thức cao như
vậy. Có rất ít thanh thiếu niên trong mẫu điều tra
cho biết đã từng sử dụng ma túy, tuy nhiên có 26%
trả lời biết một người nào đó sử dụng ma túy. Tỷ
lệ thanh thiếu niên thành thò biết một ai đó sử
dụng ma túy cao hơn gấp đôi so với ở khu vực
nông thôn (42,4% so với 20,8%). Mặc dù nghiên
cứu này không trực tiếp tìm hiểu nhóm tuổi của
các đối tượng mà thanh niên biết là đã sử dụng
ma túy, nhưng số liệu quốc gia về tình trạng sử
dụng ma túy cho biết phần lớn người sử dụng ma
túy là thanh thiếu niên
4
.
Khi được hỏi về việc có dễ dàng kiếm được heroin
và các chất ma túy tại nơi đang sống không, hầu
hết thanh thiếu niên trong cuộc điều tra cho biết
khó tiếp cận với nguồn cung cấp heroin tại cộng
đồng, với 66% nói là không thể hoặc rất khó kiếm
được. Khoảng 30% cho rằng việc tìm được chất ma
túy chỉ “hơi khó khăn”. Tuy nhiên, đáng chú ý là
16,3% nam thanh niên thành thò tuổi 22-25 cho biết

thuốc lá, tỷ lệ phụ nữ trẻ hút thuốc lá đang gia
tăng nhanh chóng
6
. Việc ngăn chặn xu hướng này
tại Việt Nam và duy trì được hành vi không hút
thuốc ở nữ thanh thiếu niên như hiện nay sẽ là
một thách thức lớn đối với các chiến dòch truyền
thông về y tế công cộng trong tương lai.
Nhìn chung, 43,6% nam thanh thiếu niên cho biết
đã từng hút thuốc, với tỷ lệ hút thuốc lá tăng theo
tuổi. Tỷ lệ và xu hướng hút thuốc của nam thanh
thiếu niên ở thành thò và nông thôn tương đối
giống nhau, tuy ở khu vực thành thò có cao hơn
một chút. Có khoảng 1/5 số nam thành thò 14-17
tuổi đã từng hút thuốc (21,7%), tỷ lệ này tăng lên
đáng kể ở nhóm tuổi 18-21 (57,7 %) và hơn 3/4
(tương đương với 77%) nam tuổi 22-25 có hút
thuốc. Độ tuổi trung bình của thanh thiếu niên khi
hút điếu thuốc lá đầu tiên là 16,9 tuổi. Vì tỷ lệ hút
thuốc lá gia tăng theo độ tuổi trong quá trình thanh
thiếu niên trưởng thành và tham gia nhiều hơn vào
các hoạt động xã hội, cho nên các hoạt động can
thiệp phòng tránh hút thuốc lá cần tập trung vào
thanh thiếu niên ở độ tuổi sớm hơn để giúp họ
không có hành vi này.
Có tới 71,7% nam thanh niên đã từng hút thuốc lá
cho biết hiện nay vẫn đang hút, mặc dù tỷ lệ này
thấp hơn nhiều ở nhóm tuổi trẻ hơn (14-17), với
45% ở khu vực thành thò và 51,3% ở khu vực nông
thôn. Tỷ lệ hiện còn đang hút thuốc lá ở nhóm

Tỷ lệ %
Tỷ lệ %
65
Điều tra Quốc gia về Vò thành niên và Thanh niên Việt Nam
7.4. Lý do hút thuốc lá
Lý do phổ biến nhất của việc bắt đầu hút thuốc là
“vì các bạn em đều hút” (54%). Trong nhóm tuổi
14-17, có nhiều nam thanh niên nông thôn (57,2%)
bò ảnh hưởng bởi bạn bè hơn là nam thanh niên ở
khu vực thành thò (42,5%). Có 13% nam thanh niên
cho biết họ bắt đầu hút thuốc "vì cảm thấy quá
căng thẳng” và 11,3% bắt đầu hút do “mọi người
xung quanh đều hút thuốc”. Chỉ có 3,4% nam thanh
niên cho biết bắt đầu hút thuốc để chứng tỏ mình
là người lớn. Đã có nhiều nghiên cứu quan trọng
cho thấy quảng cáo thuốc lá có tác động nhất đònh
đối với lý do hút thuốc cũng như sự ảnh hưởng
của các giá trò văn hóa và thái độ vốn có
7
.
Khi được hỏi về việc có dễ tìm mua được thuốc lá
không, đa số (98,1%) nam thanh niên trong cuộc
điều tra cho biết có thể mua được thuốc lá “dễ
dàng”. Mặc dù luật pháp hiện hành cấm bán thuốc
lá cho trẻ em dưới 16 tuổi, nhưng thực tế điều luật
này chưa được thực hiện nghiêm chỉnh. Hiện nay
môi trường ở Việt Nam vẫn là một môi trường khá
thuận lợi và dễ dàng để nam thanh thiếu niên tiếp
cận và hút thuốc lá.
Hơn một nửa (57,8%) thanh niên hút thuốc lá cho

hợp bạn bè trong nhóm khuyến khích nhau tránh
những hành vi không tốt như hút thuốc lá. Nhìn
chung, (77%) nam thanh niên cho biết bạn bè
khuyến khích họ không hút thuốc. Nhóm nam
thanh niên thành thò 14-17 tuổi cho biết họ có
nhiều ảnh hưởng tích cực của bạn bè nhất trong
việc kiềm chế hành vi hút thuốc (79,7%). Đồng
thời gần 1/4 nam thanh niên (24,3%) cho biết bò
ảnh hưởng tiêu cực của bạn bè như bò thúc ép dụ
dỗ hút thuốc. Ảnh hưởng tiêu cực này tăng lên
theo độ tuổi: nhóm nam 14-17 tuổi tương đối ít bò
ảnh hưởng từ nhóm bạn bè về chuyện hút thuốc
(16% ở thành thò, 15,4% ở nông thôn), tuy nhiên ở
nhóm thanh niên 22-25 tuổi, tỷ lệ này cao hơn gấp
2 lần (32,7% ở thanh niên thành thò, 34,4% ở thanh
niên nông thôn).
Nữ thanh niên cho biết họ ít bò bạn bè rủ rê hút
thuốc (0,5%). Tuy nhiên, điều thú vò là tỷ lệ nữ
thanh niên cho rằng họ được bạn bè động viên
không hút thuốc thấp hơn so với nam (73,5% ở nữ
so với 77% ở nam). Sự chênh lệch này có thể do
cách thiết kế các phương án trả lời cho các câu
hỏi, ví dụ như mỗi câu hỏi về ảnh hưởng tích cực
của nhóm bạn chỉ có 2 lựa chọn (hoặc là bạn bè
“Khuyến khích” hay là “Không khuyến khích”) hoặc
có thể do các quan niệm văn hóa xã hội không
chấp nhận phụ nữ hút thuốc.
BIỂU ĐỒ 36 Ảnh hưởng tiêu cực của bạn bè đối
với hành vi hút thuốc
Tỷ lệ %

xác đònh rõ ràng nhóm nào là nhóm uống rượu,
bia, tần suất và các hình thức uống như thế nào.
Các hoạt động truyền thông phòng tránh uống
rượu, bia có thể bao gồm các thông điệp về tác hại
của rượu, bia đối với sức khỏe hoặc đã uống thì
uống bớt đi hoặc bỏ hẳn.
Biểu đồ 38 cho thấy mặc dù có nhiều thanh niên
đã từng uống rượu bia, nhưng tỷ lệ thật sự bò say
tương đối thấp. Như vậy có thể là do nhiều thanh
niên chỉ uống rượu bia một cách vừa phải, hoặc
việc uống rượu bia không phải là một vấn đề đối
với phần lớn thanh niên. Tuy nhiên, có sự khác
BIỂU ĐỒ 38 Hành vi uống rượu, bia của
nam, nữ thanh niên
Tỷ lệ %
BIỂU ĐỒ 37 Thanh thiếu niên đã từng uống hết một cốc bia hoặc rượu
theo nhóm tuổi, đòa bàn và giới tính
biệt đáng kể về giới với số nam thanh thiếu niên
đã từng say rượu nhiều hơn nữ và có một bộ phận
nhỏ nam thanh thiếu niên thường xuyên uống tới
say xỉn.
Xét trên góc độ y tế công cộng và sức khỏe vò
thành niên, đây đúng là lúc cần đi sâu tìm hiểu
nhóm nghiện rượu bia và xác đònh các nguy cơ họ
phải đối mặt, đồng thời xây dựng các chiến lược
và thông điệp phòng tránh để giúp bảo vệ họ
không trở nên nghiện ngập nặng. Biểu đồ 39 cho
thấy trong nhóm đã uống bia, rượu, số đã từng bò
say là khá cao, và tỷ lệ này ở nam gấp đôi ở nữ.
Thực tế việc 30% nữ thanh niên uống rượu, bia đã

biến ở Việt Nam là dùng rượu, bia để ăn mừng các
sự kiện, như một phần trong các giao tiếp xã hội,
để tạo thuận lợi cho việc làm ăn, đôi khi để giải
sầu, nhưng thường là để người ta vui vẻ với nhau.
Vì vậy, phong tục tập quán và bối cảnh xã hội khá
thuận lợi đối với việc uống rượu, bia, có lẽ vô tình
tạo nên thói quen uống rượu, bia trong thanh thiếu
niên. Mặc dù luật pháp quy đònh cấm bán rượu,
bia cho trẻ em dưới 16 tuổi, nhưng nhìn chung các
điều luật này vẫn chưa được thực thi. Người Việt
Nam có câu “Nam vô tửu như kỳ vô phong” điều
này càng làm cho việc uống rượu, bia được chấp
nhận thậm chí được xem như là một phần của
cuộc sống. Mặc dù theo truyền thống phụ nữ uống
rượu bia không được chấp nhận, tuy nhiên theo
quan sát hiện nay thì hiện tượng uống rượu, bia ở
phụ nữ ngày càng có xu hướng được chấp nhận
hơn, kể cả ở nữ thanh niên. Xu hướng này cũng
được quan sát thấy ở một số quốc gia châu Á
khác
9
.
67
Điều tra Quốc gia về Vò thành niên và Thanh niên Việt Nam
Nam
BIỂU ĐỒ 39 Tỷ lệ đã uống rượu, bia và bò say
Nữ