SỞ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT LÊ LỢI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC
TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 10 Ở
TRƯỜNG THPT
Người thực hiện :Vũ Thị Hằng
Chức vụ :Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THPT Lê Lợi
SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Lịch Sử
THANH HOÁ NĂM 2012-2013

1

Phần I: Đặt vấn đề
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử là khoa học nghiên cứu,tái hiện một cách chân thực quá khứ xã hội
loài người.Trong phạm vi trường THPT,lịch sử có tác dụng giáo dục đạo
đức,truyền thống của dân tộc cho học sinh,hơn nữa là sự biết ơn ,kính trọng đối
với tổ tiên,với những người có công với Tổ quốc.
Do đặc trưng môn lịch sử khác với các môn học khác trong chương trình phổ
thông đó là:không được trực tiếp chứng kiến sự kiện lịch sử,vì lịch sử không lặp
lại,không biểu diễn được trong phòng thí nghiệm.Nhận thức lịch sử có sắc thái
riêng:Nhận thức các sự kiện,hiện tượng lịch sử phải tuân theo lô gic,sự thật
khách quan,không phải tùy theo sự tưởng tượng của mỗi người.Mặt khác mỗi
tác động của giáo viên trong dạy học lịch sử đều ảnh hưởng không nhỏ đến nhận
thức của học sinh.
Dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông,nhất là chương trình lớp 10 là


Môn lịch sử đòi hỏi học sinh phải nắm được một số sự kiện cơ bản của một
bài,một chương,một giai đoạn lịch sử.Kiến thức quá nhiều trong thời lượng một
tiết học.Mặt khác trong thực tế tư tưởng của phụ huynh học sinh,đâu đó trong xã
hội xem lịch sử là “môn phụ”,chỉ cần học thuộc,không dành thời gian để tâm
học và tìm hiểu.
Phương tiện dạy học,đồ dùng dạy học còn thiếu,nhất là sử dụng giáo án điện
tử trong dạy học lịch sử còn khó khăn về phòng máy chưa phát huy được hiệu
quả thực sự.
Để góp phần vào đổi mới phương pháp dạy và hoc môn lịch sử THPT nói
chung và lịch sử lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi nói riêng. Để nâng cao hiệu quả
dạy bộ môn lịch sử,phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh và góp phần
gây hứng thú tìm hiểu lịch sử.Vì vậy tôi quyết định lựa chọn đề tài này.
2. Lịch sử đề tài
Thiết kế và sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong dạy học các môn xã hội nói chung
và môn lịch sử nói riêng nhiều người đã và đang làm.Vậy tôi xin đưa ra một số
biện pháp,ý kiến của cá nhân để cùng tham khảo,góp ý.
Phần II:Các giải pháp cải tiến
I.Nội dung
1.Thiết kế và sử dụng sơ đồ trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp 10
2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu trong dạy học môn lịch sử một số bài cụ thể lớp
10.
3. Thiết kế và sử dụng sơ đồ,bảng biểu ở một số bài cụ thể trong chương trình
lịch sử lớp 10.
II.Phương pháp
Giáo viên nghiên cứu sách giáo khoa,nắm chắc kiến thức cơ bản,từ đó tổng
hợp,hệ thống hóa kiến thức một cách khái quát,khoa học,đầy đủ,giúp học sinh
hiểu,nhớ và học, từ đó gây hứng thú trong giờ học,các em chủ động tìm hiểu
lịch sử ở nhiều kênh thông tin khác nhau.
Để giờ học lịch sử có hiệu quả đòi hỏi giáo viên có phương pháp giảng dạy

Ví dụ 2: Để trình bày quá trình chuyển biến công cụ kim khí,bài 2”Xã hội
nguyên thủy”.

1vạn.năm 5500.năm 4000.năm 3000.năm
(Đá mới) (Đồng đỏ) (Đồng thau) (Sắt)
Với sơ đồ này học sinh sẽ nhanh chóng hiểu về quá trình chuyển hóa công
cụ kim khí từ đó thấy sự tiến hóa của loài người.Qua sơ đồ này cùng với gợi ý
của giáo viên,học sinh thấy được phát minh ra công cụ bằng kim khí có ý nghĩa
quan trọng,sự ra đời của đồng thau và sự hạn chế đồng thau:sắt và khả năng của
sắt.Qua sơ đồ này giáo viên có thể gợi sự chú ý đến 3 mốc thời gian (5500
năm;4000 năm và 3000 năm trước đây).Vì sao cách xa nhau như thế.Qua đó học
sinh dễ dàng tìm hiểu hệ quả kinh tế của các phát minh ra công cụ kim khí.
Ví dụ 3 : Để trình bày qúa trình hình thành xã hội phong kiến ở Trung Quốc
(bài 5”Trung Quốc thời Tần - Hán”(Có sẵn trong sách giáo viên).
Với sơ đồ đồ này học sinh hiểu nhanh và rõ về sự phân hóa,chuyển biến từ xã
hội cổ đại lên xã hội phong kiến ở Trung Quốc.

4 Trong chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 10 có nhiều bài có nội dung có
thể trình bày ở dạng sơ đồ này như bài 13 “Sự hình thành các quốc gia phong
kiến Tây Âu”(Quá trình hình thành xã hội phong kiến Tây Âu)
1.2 . Dạng sơ đồ thể hiện tổ chức bộ máy nhà nước
Ví dụ 1:Trình bày sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến thời Tần -
Hán ở Trung ương và địa phương .
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh về sơ đồ như sau :
Đứng đấu nhà nước là Hoàng đế có quyền lực tối cao
Dưới Hoàng đế gồm Thừa tướng và Thái úy



Kèm theo sơ đồ này ta có thể thuyết minh như sau:
Tổ chức bộ máy nhà nước sơ khai thời Đinh,tiền Lê chính quyền trung ương
có 3 ban: Ban văn; Ban võ; Tăng ban.
Ví dụ 3 : Vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước thời Lê sơ
Năm 1428 sau khi chiến thắng nhà Minh Lê Lợi lên ngôi hoàng đế để lập
nhà Lê (Lê sơ).
Những năm 60 của thế kỷ XV,Lê Thánh Tông tiến hành một cuộc cải cách
hành chính lớn.
- Chính quyền trung ương
Ví dụ 4: Giáo viên trên cơ sở nghiên cứu tư liệu và kiến thức sách giáo
khoa để trình bày tổ chức bộ máy nhà nước phong kiến nhà Nguyễn( thời
Minh Mạng).
Kèm theo sơ đồ này giáo viên có thể thuyết minh
Đứng đầu nhà nước là vua có quyền tối cao
Dưới vua là các cơ quan :
-Nội các :Giúp vua giải quyết giấy tờ,văn thư và ghi chép.
-Viện cơ mật :Lo việc quân quốc trọng sự.
-Tôn nhân phủ :Phụ trách các việc của Hoàng gia
Bên dưới nữa là các cơ quan
-Hàn lâm viện :Phụ trách công văn
-Đô sát viện :Phụ trách thanh tra quan lại.
-Ngũ quân đô thống:Phụ trách quân đội.
-6 bộ (Lễ,Bình,Hình,Công,Lại,Hộ) :Chịu trách nhiệm các công việc chung
của nhà nước.
-Phủ nội vụ :Phụ trách kho tàng .
-5 tự :Phụ trách một số công tác
-Quốc tử giám :phụ trách giáo dục.

6

không phải nộp thuế
Đại tư sản
Tư sản công
thương
Tư sản nhỏ
2.Thiết kế và sử dụng bảng biểu
Bảng biểu là hình thức tổng hợp,khái quát nội dung kiến thức cơ bản của
một bài ,một chương,một vấn đề nào đó Niên biểu có các loại như niên biểu
tổng hợp,niên biểu chuyên đề,niên biểu so sánh.Giáo viên chuẩn bị biểu bảng
trước,giáo viên hoàn toàn có thể chủ động hơn về mặt thời gian,kiến thức trên
lớp.
Ví dụ 1 : Chương V,bài 9 “Vương quốc Cam-pu-chia và vương quốc
Lào”,giáo viên có thể sử dụng bảng biểu dưới đây để hệ thống hoá kiến thức cho
học sinh.
N.dung Campuchia Lào
Sự hình thành Ra đời thế kỷ VI 1353 ,do Pha Ngừm
thống nhất các mường
cổ
Thịnh đạt *Thế kỷ IX đến giữa thế
kỷ XIII
*Biểu hiện :
-Kinh tế :Nông nghiệp và
thủ công nghiệp đều phát
triển.
-Chính trị :Mở rộng xâm
lược ,biến Campuchia trở
thành quốc gia rộng lớn
nhất Đông Nam Á.
*Thế kỷ XVI đến giữa
thế kỷ XVII

-Năm 1893,Lào bị
Pháp xâm lược
Văn Hóa - Chữ viết:Trên cơ sở chữ
Phạn,người Cam-pu-chia
sáng tạo ra chữ viết riêng
của mình.Văn hóa dân
gian và văn viết phát
triển.
-Kiến trúc :Nhiều công
trình kiến trúc,nổi tiếng là
kiến trúc Ăng - co.
-Chữ viết:Sáng tạo ra
chữ viết riêng trên cơ
sở chữ viết người Mi-
an-ma và Cam-pu-
chia.
-Kiến trúc:Nhiều công
trình phật giáo,tiêu
biẻu là Thạt Luổng ở
Viêng Chăn.
Ví dụ 2 :Bài 16 “Thời bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân
tộc”,khi nói khái quát về các cuộc đấu tranh giành độc lập (thế kỉ 1-đầu thế kỉ
x) ở mục 1,giáo viên có thể sử dụng bảng thống kê sau.
Thời gian Tên cuộc khởi nghĩa Địa bàn
40
100, 137, 144
157
178, 190
248
542

Kẻ
thù
Địa bàn Tóm tắt diễn biến Ý nghĩa

9

Hai
Bà
Trưng
3 - 40 Nhà
Đông
Hán
Hát Môn
Mê Linh,
Cổ Loa,
Luy Lâu
- Tháng 3 - 40 Hai Bà
Trưng phất cờ khởi
nghĩa được nhân dân
nhiệt liệt hưởng ứng
chiếm được Cổ Loa
buộc thái thú Tô Định
trốn về TQ. KN thắng
lợi, Trưng Trắc lên
làm vua xây dựng
chính quyền tự chủ.
- Năm 42 Nhà Hán
đưa hai vạn quân sang
xâm lược. Hai Bà
Trưng tổ chức kháng

Khúc
Thừa
Dụ
905 Đường Tống
Bình
- Năm 905 Khúc Thừa
Dụ được nhân dân ủng
hộ đánh chiếm Tống
Bình, dành quyền tự
- Lật đổ ách
đô hộ của
nhà Đường.
giành độc

10

chut (giành chức Tiết
độ sứ).
- Năm 907 Khúc Hạo
xây dựng chính quyền
độc lập tự chủ.
lập tự chủ.
- Đánh dấu
thắng lợi căn
bản trong
cuộc đấu
tranh giành
độc lập của
nhân dân ta
thời Bắc

- Kết thúc
vĩnh viễn 1
nghìn năm
đô hộ của
phong kiến
phương Bắc.
Ví dụ 4 :Bài 19”Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ x-
xv,khi nói về những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ x-xv .
Tên cuộc đấu
tranh
Vương
triều
Lãnh đạo Kết quả
1.Cuộc kháng
chiến chống Tống
thời tiền Lê (981)
2.Kháng chiến
chống Tống thời
Lý
3.Kháng chiến
chống Mông -
Nguyên (Thế kỷ
XIII)
4.Phong trào đấu
tranh chống quân
Tiền Lê
Thời Lý
Thời Trần
Thời Hồ
- Lê Hoàn

Sơn chống ách đô
hộ của nhà Minh so
Lê Lợi - Nguyễn
Trãi lãnh đạo
- Nguyễn Huệ
- Vua Quang Trung
(Nguyễn Huệ)
- Lật đổ ách
thống trị của nhà
Minh giành lại
độc lập
- Đánh tan 5 vạn
quân Xiêm
- Đánh tan 29 vạn
quân Thanh
3.Thiết kế và sử dụng sơ đồ và biểu bảng trong hai bài lịch sử cụ thể ở chương
trình lịch sử lớp 10 THPT.
Ví dụ 1:Chương V,bài 9 “Vương quốc Cam-pu-chia và vương quốc
Lào”,giáo viên có thể kết hợp cả hai mục 1 và 2 trong sách giáo khoa để thiết kế
bài giảng theo cách dưới đây:
Phần 1:Giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh tìm hiểu về sự hình thành,phát triển
thịnh đạt,suy yếu của hai Vương quốc Cam-pu-chia và Vương Quốc Lào dưới
dạng biểu bảng sau:
N.dung Campuchia Lào
Sự hình thành Ra đời thế kỷ VI 1353,do Pha Ngừm thống nhất
các mường cổ
Thịnh đạt *Thế kỷ IX đến giữa thế
kỷ XIII
*Biểu hiện :
-Kinh tế :Nông nghiệp và


12

Phần 2 về văn hoá giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu thông qua sơ đồ
sau:
a.Văn hoá Cam-pu-chia
Văn hoá:
b.Văn hoá Lào
Văn hoá:

Ví dụ 2: Phần ba lịch sử thế giới cận đại,chương 1,bài 31:Cách mạng tư sản
Pháp cuối thế kỉ XIII.
Phần I .Nước Pháp trước cách mạng,mục 1:Tình hình kinh tế,xã hội,giáo
viên hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ sự phân chia đẳng cấp ở Pháp:

13
Cam-pu-chia xây dựng được một
nền văn hoá riêng,hết sức độc
đáo.
Chữ viết
V n h că ọ Ki n trúcế
Văn học dân gian
và văn học viết với
nhiều thể loại
phong phú:Truyện
cười.
Trên cơ sở Phạn,đầu thế
kỉ VII người Khơ-me có
hệ thống chữ viết riêng.
Xây dựng nhiều

thương
Tư sản nhỏ
Thông qua sơ đồ này học sinh nhanh chóng nắm bắt được,sự tồn tại chế độ
đẳng cấp dựa trên sự đối xử bất bình đẳng giữa hai đẳng cấp có đặc quyền với
đẳng cấp thứ ba.Mặt khác qua sơ đồ này giáo viên giúp học sinh hiểu rõ khái
niệm “Đẳng cấp” và “Giai cấp”
Khi dạy học về Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XIII ở lớp 10,để kiểm
tra hoạt động nhận thức của học sinh cuối bài (hoặc kiểm tra miệng ở đầu giờ
học sau),giáo viên hướng dẫn học sinh lập bảng,nêu mối quan hệ giữa các sự
kiện với các bài tập nhận thức.Từ đó yêu cầu học sinh suy nghĩ nhanh trả lời câu
hỏi.Làm như vậy trong thời gian ngắn,giáo viên có thể biết được học sinh cả lớp
nắm bài như thế nào,đồng thời rèn luyện khả năng tư duy nhanh,óc phân tích
độc lập và giáo dục tinh thần say mê,chuyên cần trong lao động học tập của các
em.
Bảng thống kê xây dựng như sau:14
Đẳng cấp thứ ba
Bình dân thành thịNông dân Tư sản

Việc tiến hành giờ
học thông qua lập và sử
dụng bảng trên sẽ thực
hiện được 3 chức năng của
quá trình dạy học:hình
thành,củng cố kiến
thức,giáo dục học sinh và
phát triển năng lực học tập
của các em.

đóng thuế.
7.Đẳng cấp 3(tư sản,nông dân )không có
quyền chính trị,phải đóng thuế,chịu mọi nghĩa
phong kiến.
8.Xuất hiện các nhà “Triết học ánh sáng”
9.Hội nghị ba đẳng cấp.
10.Phá ngục Baxti-mở đầu Cách mạng
Pháp.Đại tư sản tài chính nắm quyền.
11.Quốc hội lập hiến thành lập.
12.Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền.
13.Hiến Pháp 1791 và nền quân chủ lập hiến .
14.Quốc hội lập Pháp.
15.Phong kiến Áo-Phổ can thiệp vào Pháp.
16.Đại tư sản và chính phủ không kiên quyết
chống giặc.
17.10-8-1792, Giacôbanh kêu gọi nhân dân
khởi nghĩa,nền quân chủ sụp đổ,tư sản công
thương nắm chính quyền.
18.Tuyển cử phổ thông đầu phiếu bầu Quốc
ước.
19.20-9-1792,chiến thắng Vanmi.
20.Quốc ước quyết định thành lập nền cộng
hoà,xử tử vua.
21.1793,Cách mạng lâm vào khủng hoảng.
22.2-6-1793,Rôbexpie lãnh đạo quần chúng
khởi nghĩa Giacôbanh lên nắm quyền.
23.Quốc ước chia đất đai thành mảnh nhỏ bán
cho nông dân.
24.Xoá bỏ các đặc quyền phong kiến.
25.Chiến thắng thù trong giặc ngoài.

PHẦN III:Kết quả đạt được và bài học kinh nghiệm
1.Kết quả đạt được
Với việc sử dụng sơ đồ,biểu bảng trong dạy học lịch sử chương trình lớp 10 ở
trường THPT làm cho bài học sinh động hơn,đạt được những kết quả tốt hơn rất
nhiều so với việc dạy chay,đọc chép.Học sinh hứng thú,hăng hái và tích cực học
tập,xây dựng bài và yêu thích bộ môn hơn, đạt kết quả học tập cao hơn.
Cụ thể trong năm học (2011-2012) đạt kết quả như sau :
Lớp HK Sĩ số Giỏi Khá TB Yếu Kém
10A1 1 46 2 16 25 3 0
2 46 4 20 20 2 0
10A7 1 45 4 20 20 1 0
2 45 6 22 17 0 0
10A10
1 46 5 21 19 1 0
2 46 6 23 16 1 0
Trong năm học (2012-2013) kết quả đạt như sau :
Lớp HK Sĩ số Giỏi Khá TB Yếu Kém
10A3 1 46 6 26 14 0 0
2 46 9 30 7 0 0
10A5 1 45 4 25 16 0 0
2 45 10 25 10 0 0
10A6
1 46 6 29 11 0 0
2 46 8 30 8 0 0

Trên đây là kết quả cụ thể của 3 lớp 10(10A1,10A2,10A10) tôi dạy học môn
lịch sử năm học 2011-2012,dạy học chủ yếu theo phương pháp truyền
thống,chưa tích cực sử dụng phương pháp dạy học mới,nhất là việc sử dụng sơ

16

sai sót,rất mong được sự góp ý chân thành của các đồng nghiệp.
3 Kiến nghị đề xuất
- Bổ sung một số buổi học ngoại khóa về lịch sử cho học sinh.
- Bổ sung thêm các đồ dùng trực quan còn thiếu như :tranh ảnh,lựơc đồ,sơ
đồ tương ứng với nội dung kiến thức trong sách giáo khoa.
Tài liệu tham khảo
1.Sách giáo viên lịch sử lớp 10 chuẩn
2.Câu hỏi và bài tập lịch sử 10
3.Sách giáo khoa lịch sử lớp 10 chuẩn
4.Một số tài liệu tham khảo khác

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ
Thanh Hoá,ngày 5 tháng 6 năm 2013
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết,không sao chép nội dung
của người khác.
(Ký và ghi rõ họ tên)
Vũ Thị Hằng

1718