QUAN H GIA VNG QUC C CHAMPA
VI CC QUC GIA TRONG KHU VC
(T U N TH K XV)
Trng Giang
Trng i hc KHXH&NV - HQG HN
T thc tin min Trung-c bit t u thp k 90 ca th k XX,
GS Trn Quc Vng ó i n nhn nh quan trng, khng nh vai trũ
ca giao lu-giao thoa vn hoỏ, min Trung, vi nn vn hoỏ Cng th. Bt
k nn vn hoỏ no, m vn hoỏ Vit Nam-Champa min Trung cng l
nh vy-u l kt qu tỏc ng qua li (Interaction) gia nhng nhõn t
ni sinh (endogen) v nhng nhõn t ngoi sinh, v t lc cỏnh sinh t bao
gi n bõy gi vn phi l dũng t tng chớnh
1
Trong sut chiu di hn mt ngn nm hỡnh thnh phỏt trin v cú
thi im tr thnh cng quc ca ụng Nam , lch s Champa khụng
khi no phỏt trin tỏch ri vi lch s khu vc, m ngc li, lch s Champa
chia s nhiu giỏ tr c trng ca khu vc ụng Nam , cng nh chu nh
hng sõu sc ca nhng mi quan h khu vc, quc t. Champa khụng ch
tip thu nhiu giỏ tr vn hoỏ ca cỏc quc gia c i ụng Nam , m bờn
cnh ú, cũn l nhng mi quan h lõu di, khụng b t quóng v chớnh tr,
kinh t; trong ú, buụn bỏn thng mi va l mt h qu ca cỏc mi quan
h, nhng ng thi li l ng lc mnh m nht thỳc y cỏc mi quan h
ca Champa vi cỏc quc gia trong khu vc.
Champa vi mt ng b bin tri di-cng nh phn ln cỏc quc
gia ụng Nam c i, ó luụn cú mt tm nhỡn hng bin mnh m, luụn
1
Trần Quốc Vợng, Về miền Trung (Mấy nét khái quát về nhân học văn hoá), in trong: Kỷ yếu Hội thảo khoa
học 5 năm nghiên cứu và đào tạo của Bộ môn Khảo cổ học (1995-2000), Nxb Chính trị Quốc gia, Hn.2002,
tr.27.
1
có ý thức vươn lên làm chủ, khai thác tiềm năng biển, cũng như mở rộng
gii Nam o ụng Nam v Nam . Trong th gii Nam o ấy, vựng
b bin min Trung Vit Nam ngy nay l mt khu vc quan trng. Nhng
phỏt hin v Kho c hc ó mang li nhng chng c vt cht quan trng
khng nh s cú mt ca ngi Nam o b bin Vit Nam t cui
thiờn niờn k II TCN. Trong ú, nhng t thiờn di ln nht ca h n vựng
bin ny nm trong khong thi gian t 500 nm TCN cho n u Cụng
nguyờn v tp trung rừ nht Sa Hunh (Qung Ngói). Ngi Nam o ó
cú mt trờn mt phm vi khụng gian khỏ rng, tri di t Qung Bỡnh, n
tn An Giang, Kiờn Giang, v mt b phn c dõn ny cú l cng chớnh l
mt b phn cu thnh c dõn vng quc c Phự Nam vo nhng th k
u Cụng nguyờn
2
.
Nhng ngi Nam o ni ting l nhng ngi i bin c khụi,
thiờn di nhiu v cú thúi quen sng phiờu diờu trờn bin. Tuy vy, h cng
ó tng bc hỡnh thnh thúi quen c trỳ trờn t lin. Nhng du vt c trỳ
ca ngi Nam o cũn nm di rỏc trờn b bin Vit Nam. Cỏc nh Kho
c hc ó tỡm thy trong nhiu di ch du vt ca mt nn vn hoỏ c trng,
gi chung l vn hoỏ Sa Hunh, cú niờn i ph bin vo khong 500 nm
TCN - nm trong khong thi gian v khụng gian m ngi Nam o thiờn
di n vựng bin min Trung Vit Nam. Sau vn hoỏ Sa Hunh v cng
chớnh trờn a bn ny ó xut hin nn vn hoỏ ca tc ngi Chm.
Theo ti liu Trung Hoa thỡ ngi Chm ó lp quc sm nht l vo
th k II, sau cuc khi ngha ginh quyn t ch ca Khu Liờn v lp ra
2
Lơng Ninh, Văn hoá cổ đồng bằng sông Cửu Long trong quan hệ khu vực và tộc ngời, in trong: Văn hoá
óc Eo và các văn hoá cổ, 1984. tr.247-259.
3
vương quốc Lâm Êp. Các nhà Khảo cổ học cũng nh các nhà khoa học đã bàn
nhiều về việc có hay không sự nối tiếp từ Sa Huỳnh đến Champa. Mặc dù
nguyờn phớa Tõy di Trng SnV ri nhiu pho tng (Nandin, Siva v
cỏc thn ấn giỏo khỏc) ó c tỡm thy trong cỏc tnh Gia Lai, Kon
Tum, c Lc v Lõm ng cho phộp ta ngh rng ton b vựng ny nm
trong qu o tụn giỏo ca Champa. Khu vc min nỳi l b phn hp
thnh ca Champa, ch khụng phi l mt vựng b chinh phc v b sỏp
nhp, mt thuc a ca Champa, th hin qua cuc liờn kt u tranh rt
quyt lit ca cỏc c dõn vựng ny (ngi Churu, C Ho, Raglai, Xtiờng)
chng cỏc cuc xõm lc t bờn ngoi, nh cỏc vn bn lch s bng ting
Chm ó ghi li. Hn na, nhiu Vua Champa cng cú gc gỏc min nỳi,
nh vua Po Rome tr vỡ t 1627 n 1651 l gc Churu
Champa trong tin trỡnh lch s l mt Liờn minh cỏc tiu quc
(Confederation of local chiefdoms) hn l mt vng quc thng nht
3
.
Theo phn ụng cỏc hc gi thỡ vng quc Champa trong lch s gm nm
tiu quc hp thnh: Indrapura (t Qung Bỡnh n ốo Hi Võn),
Amaravati (Qung Nam Qung Ngói), Vijaya (Bỡnh nh Phỳ Yờn),
Kauthara (Khỏnh Ho), Panduranga (Ninh Thun Bỡnh Thun)
4
. Thnh
phn tc ngi mi tiu quc khỏc bit nhau, tuy tr ct vn l ngi
Chm. Cho nờn, tuy vn l vn hoỏ Champa, song sc thỏi mi tiu quc
cú nhng c trng riờng.
5
Gii hc gi nghiờn cu v lch s Champa cng
ó dn i n s thng nht trong quan im khi cho rng vng quc
Champa l mt liờn minh lng lo ca cỏc chớnh th cỏc c ca vựng ny, v
3
Trần Quốc Vợng, Về miền Trung (Mấy nét khái quát về nhân học văn hoá, sđd, tr.26.
4
dân cư trú bên những dòng sông. Chẳng hạn nh vùng sông Thu Bồn (Quảng
Nam), là một địa điểm quần cư của nhiều thời kỳ nối tiếp nhau cho đến thế
6
O.W Wolters, History, Culture and Region in Southeast Asian Perspectives, Institute of Southeast Asia
Studies – Singapore, 1999, p.126-154.
6
kỷ XII, XIII với những trung tâm Trà Kiệu, Đồng Dương. Sông Trà gắn với
những di tích quần cư Chánh Lộ và thành Châu Sa; Sông Côn gắn với Trà
Bàn…
Điều đáng nói ở đây là địa hình Champa bị chia cắt bởi các đèo chạy
cắt ngang đổ từ nói ra biển tạo nên các vùng đồng bằng nhỏ và liên lạc với
nhau bằng đường bộ rất khó khăn. Người ta liên lạc chủ yếu với nhau bằng
đường biển. Nhưng điều đó không phải là điều kiện đủ để mỗi vùng tạo
thành một tiểu vương quốc tự trị. Nhiều di tích văn hoá Chăm còn lại đến
ngày nay cho thấy các vùng ở Champa tương đối độc lập về không gian
nhưng vẫn tiếp nối nhau về mặt thời gian. Xét vị trí, vai trò của các kinh đô,
ta sẽ thấy rõ hơn điều này.
Sinhapura là kinh đô duy nhất của Champa cho đến cuối thế kỷ VII,
đầu thế kỷ VIII. Từ giữa thế kỷ VIII đến giữa thế kỷ IX Virapura là nơi tập
trung về quyền lực chính trị và kinh tế trên toàn vương quốc. Không phải
ngẫu nhiên mà vào thế kỷ VIII, Java để chứng tỏ sức mạnh thuỷ quân của
mình đối với toàn khu vực đã liên tiếp tấn công các nước Đông Nam Á lục
địa. Hai lần đánh Champa là đánh kinh đô miền Nam Virapura và phá huỷ
Kauthara. Người Java không tấn công vào Trà Kiệu hay thánh địa Mỹ Sơn
giàu có trong khi họ đã đánh cướp đến tận vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trường
hợp cá biệt vào nửa sau thế kỷ XII Champa mới có hai kinh đô song song
tồn tại nhưng là dưới sự tác động của những yếu tố bên ngoài.
Simhapura, Virapura rồi lại Đồng Dương, Vijaya, trong những hoàn
cảnh lịch sử khác nhau kinh đô lại dịch chuyển. Mỗi kinh đô đại diện cho
quyền lực, sự thống nhất, tập trung của vương quốc vào mỗi thời kỳ lịch sử.
8
Khụng phi ngu nhiờn m vo u th k XV, Trnh Ho ghi chộp v
Chiờm Thnh: Dõn phn ln lm ngh ỏnh cỏ, s ngi lm nụng ít; do
vy lỳa go khụng nhiu.
Ngoi nụng nghip, nh nhng s liu Trung Quc ghi chộp, ngi
Chm cũn ly vic buụn bỏn, trao i lm ngh chớnh. Tt nhiờn ngi
Chm em nhng ti nguyờn giu cú ca mỡnh nh trm hng, vngi
ly nhng vt dng m h thiu v cn. Trm hng ca Champa l loi
trm hng tt nht trong cỏc loi trm
7
. Tt nhiờn, ngoi trm hng, hng
xut i trao i ca Champa cũn cú nhiu loi lõm sn v khoỏng snVo
u th k XVII, Trng Nhip ó lit kờ ra c mt bng danh sỏch cỏc sn
phm ca Champa gm: vng, bc, thic, st, ngc bo mu,, trng thu
chõu, ho chõu, h phỏch, pha lờ, bi x, b tỏt thch, sng tờ, ng voi, mai
rựa, trm hng, n hng, x hng, long nóo, inh hngvi cỏt bi,
vi chiờu h, vi cú vn, vi bụng trng, chiu lỏ c, sỏp ong, lu hunh, g
mun, g vang, go, t yn, ht tiờu, cau, da, nhc u khu
8
ngi Chm
theo s sỏch Trung Quc bit nuụi tm dt la, bit trng ay v c bụng
dt ra mt loi vi trng, p m cỏc ti liu Trung Quc gi l cỏt bi.
Lng th chộp, Cỏt bi l tờn cõy, hoa n ging nh lụng ngng, rỳt ly si
dt thnh vi trng mut chng khỏc gỡ vi ay, cũn nhum c nm mu,
dt thnh vi hoa.
Do ỏn ng mt v trớ quan trng trờn con ng giao lu quc t
ụng-Tõy, nhng thuyn bố ngc xuụi trong h thng mu dch chõu
u phi dng chõn ni õy, nờn ngi Chm ó tng cú nhng mi liờn h
rng rói vi cỏc nc trong v ngoi khu vc. Sỏch An nam chớ lc ca Lờ
Tc biờn son vo nm 1333, phn Cỏc dõn biờn cnh phc dch cú a li
mối giao thương quốc tế, nơi trao đổi sản vật và sản phẩm với những thuyền
bè qua lại.
10
Sự cho phộp ca iu kin t nhiờn v thúi quen vn hoỏ tc ngi ó
sm hỡnh thnh ngi Chm mt truyn thng ỏnh cỏ, úng thuyn i
bin dn dy kinh nghim. n cui th k IV, nhng ngi Nam o,
trong ú cú ngi Chm ó úng vai trũ nh nhng con thoi trờn vựng bin
ụng v Nam , gn bú nhng hũn o ụng Nam trong h thng thng
mi th gii. Trong nhng tuyn giao thng m ngi Nam o cú liờn
quan trc tip, thỡ Champa gi mt v trớ rt quan trng trờn tuyn ng
bin Nam Trung Hoa. Ngay t u cụng nguyờn b bin Champa ó sm l
ni thu hỳt nhng tu bố gn xa cp bn vỡ nhiu lí do khỏc nhau. H ghộ
vo ca i Chiờm, Cng Panduranga, Thi Ni (Vijaya) ly nc, thc
phm, ngh ngi hay trỏnh nhng cn bóo vi mt khỏ dy vựng
bin ny. Cng ging nh nhiu quc gia khỏc - bin l iu kin u tiờn
Champa m ra con ng giao lu vi cỏc nc trong v ngoi khu vc.
Bờn cnh ú, Champa ni ting l ni cú nhiu sn vt quý him.
Vng, cỏc loi g thm, ng voi, sng tờ luụn c nhc ti trong cỏc ngun
t liu nc ngoi. ngi ta gi Champa l x s ca trm hng, trong ú
tp trung nhiu nht vựng Kauthara. Trm hng l mt mt hng quý
dựng cng phm v trao i buụn bỏn.
Nh nghiờn cu Sakurai Yumio cho rng Champa l mt trong nhng
th ch cú khuynh hng buụn bỏn nh, hng nn kinh t ra bờn ngoi, mt
c im ca nhng quc gia ụng Nam cú lónh th hp, dõn c ít, giu
lõm sn nhng khụng cú nn nụng nghip phỏt trin
9
. V nu theo quan
im ny thỡ Champa ch l mt th ch bin?. K.Hall thỡ cho rng h
thng chớnh tr, kinh t Champa ging cỏc quc gia sụng nc Malay hn
l nhng quc gia lỏng ging lm nụng nghip trng lỳa nc lc a v
cung cp nc ngt cho tu thuyn quc t ven bin. Ngi Chm v vn
hoỏ Champa trong khong 15-16 th k tn ti ó thớch nghi v ng bin ti
tỡnh vi mi h sinh thỏi t nỳi rng ti bin khi.
C dõn Champa l nhng thng nhõn gii. Da theo nhng dũng
sụng ln min Trung Vit Nam, h bit thit lp mt h thng trao i
10
K.R.Hall, Maritime trade and State Development, sđd, tr.169-193.
11
Momoki Shiro, Champa chỉ là một thể chế biển , tài liệu đã dẫn, tr.43-48.
12
Trần Quốc Vợng, Miền Trung Việt Nam và văn hoá Champa (một cái nhìn địa - văn hoá), tc Nghiên cứu
Đông Nam á, 4.1995, tr.18.
12
hng hoỏ t min xuụi lờn min ngc, mt mụ hỡnh kinh t rt phự hp vi
a lý ca vựng t ny, gia c dõn min bin v min nỳi; chng hn, cú
th h ó hỡnh thnh mt h thng ni thng trao i cỏc loi mui,
mm, tụm, cỏc khụ, ng mớa, vi si, gm, mó nóo, thu tinh, ng
thaut min xuụi i ly nhng loi lõm sn quý nh: Trm hng,
qu, mt ong, h tiờu, cỏc loi gia v, ng voi, sng tờ giỏc, thỳ l, chim quý,
cỏc loi cõy g quýca cỏc c dõn min ngc; ngun hng quý him ny
c tp trung ti cỏc cng th, ni cú h thng ngoi thng trao i
buụn bỏn vi cỏc thng nhõn ấn , Arp, Trung Hoa, Nht Bn
Cú nhiu cng-th ln c thit lp ti cỏc ca bin trng yu nh
ca Nht L (Qung Bỡnh), ca Vit (Qung Tr), ca T Hin (Tha Thiờn
Hu), ca i Chiờm (Hi An, Qung Nam), ca Thi Ni (Quy Nhn), ca
Nha Trang (Khỏnh Ho), ca Phan Rang (Ninh Thun), ca Phan Rớ, ca
Phan Thit (Bỡnh Thun)
13
. Mt h thng thng cng c ó c thit lp
dc theo b bin Champa. S tn ti ca h thng cỏc thng cng nm ven
của các triều đại Trung Hoa. Có thể đưa ra nhiều giả thiết về quá trình bành
trướng về phía Bắc của các triều đại Champa vào buổi đầu lịch sử của họ.
Champa nh các nguồn sử liệu và được phần đông các sử gia chấp nhận là đã
được thành lập vào năm 192 tại địa điểm mà ngày nay có lẽ là vùng đất
Thừa Thiên Huế, với tên gọi Lâm Êp. Thời điểm vương quốc Champa thành
lập và bắt đầu quá trình lịch sử của mình, quốc gia Phù Nam đã được thành
lập với Trung tâm của nó ở vào hạ lưu vùng đồng bằng sông Mekong, nhưng
lãnh thổ của nó vào thời kì cao nhất gồm cả Miền Nam Việt Nam và một
phần lớn thung lũng sông Mê Nam và bán đảo Malay. Trong một số thời kì,
thủ đô của nó là Viadapura “Thành phố của những người săn bắn”. Vương
quốc Phù Nam được coi là một trong những quốc gia Ên Độ hoá đầu tiên ở
Đông Nam Á. Với vị trí quan trọng của mình, vương quốc Phù Nam đã
14
nhanh chóng vươn lên chiếm lĩnh vai trò trung tâm của khu vực, là một đế
chế biển và là “trung tâm liên thế giới đầu tiên của khu vực Đông Nam Á”
14
.
Trong khoảng thời gian từ đầu Công nguyên đến khoảng thế kỷ VII, vương
quốc Phù Nam với sức mạnh trội vượt nhờ vào sự phát triển thương mại của
mình đã thường xuyên mở các cuộc viễn chinh, bành trướng lãnh thổ sang
phía Tây và phía Đông. Nhờ vậy, lãnh thổ của vương quốc Phù Nam trong
một vài thời điểm lịch sử đã vươn đến tận giáp biên giới Ên Độ ngày nay.
Trong nền cảnh lịch sử Êy, vương quốc Champa mới thành lập ở phía Bắc
của Phù Nam – chắc chắn còn mang nhiều dấu Ên của một thời kỳ xã hội
tiền Nhà nước, đã không đủ tiềm lực vật chất để bành trướng lãnh thổ và
vươn xa về phía Nam. Nhưng với tham vọng của một quốc gia mới thành
lập, cũng nh nhu cầu tìm kiếm những vùng lãnh thổ mới để mở mang dân cư
và vùng sản xuất, các vương triều Champa buộc phải tìm kiếm một hướng
bành trướng mới. Trong điều kiện Êy, vùng lãnh thổ phía Bắc của vương
quốc Champa, cũng là vùng đất Nhật Nam của người Việt – lúc này còn
vựng vo cui th k VI v chi phi ton b mng li ni a cho n u
th k VII.
Trong bi cnh ú, Champa ó ni lờn thnh mt vng quc bin,
thay th mt phn vai trũ ca Phự Nam trc ú. Quan h buụn bỏn gia
mt s quc gia thuc vựng bin Indo nh Koying, Cantoli hay Srivijaya sau
ny vi Trung Quc li sụi ng hn, xỏc lp mt nn thng mi hng hi
t Trung Quc xung vựng bin ụng Nam i qua cỏc hi cng ca
Champa dc b bin ụng. S kin ny tỏc ng to ln n nn hi thng
ca vng quc Champa.
T th k VIII tr v sau, con ng t la trờn t lin ngy cng b
suy thoỏi bi s cp búc, tn sỏt ca ngi t Quyt. Ngi Bat-ch lc
trong vic vn chuyn t la Trung Quc sang chõu u b suy yu v b
ngi Arp chinh phc vo th k VII. Con ng t la trờn b c thay
th bng con ng bin i qua bin ụng, n ấn , Ba T, Arp . Tuyn
15
Sakurai Yumio, Thử phác dựng cấu trúc lịch sử , tài liệu đã dẫn, tr.44.
16
Sakurai Yumio, Thử phác dựng cấu trúc lịch sử , tài liệu đã dẫn, tr.44.
16
ng bin ny c tha nhn l an ton v hiu qu hn. Trong bi cnh
ú, Champa ó tớch cc tham d vo lung buụn bỏn sụi ng ny.
T th k VII, cỏc thng nhõn ấn mt dn vai trũ chi phi trong
buụn bỏn gia ấn vi ụng Nam . Cỏc thuyn buụn ca ngi Arp
trn sang phớa ụng, vt qua ấn v t th k VII, nhng thuyn buụn
ny tin lờn buụn bỏn vựng bin Champa v Trung Quc, em theo nhiu
mt hng ang cú sc hp dn mnh th trng phng ụng v ụng Nam
17
.
Bi cnh lch s khu vc t sau s bin dit ca ch bin Phự Nam
quản đất nước. Trong hoàn cảnh lịch sử đó, một quan hệ hữu nghị, theo con
đường giao lưu tự nhiên giữa những bộ phận dân cư ở gần nhau, lại cùng
nằm trong vùng ảnh hưởng của văn hoá Ên, được bắt đầu trong lịch sử bang
giao giữa hai quốc gia.
Bia Ang Chumnik của người Khmer cho biết: Vua Chân Lạp là
Mahendravarman (khoảng 600-615) đã cử quan thượng thư là Sunhadeva đi
sứ sang Champa. Một thời gian ngắn sau đó, khoảng năm 650, có một
Hoàng thân Chăm đến kinh đô Isanapura ở Sambor Prei Kuk, cưới công
chúa của Chân Lạp, trở thành con rể của thành Isanapura. Người con của
cuộc hôn nhân này, sau đó trở về Champa và lên ngôi Vua. Những mối quan
hệ tốt đẹp về chính trị và hôn nhân của hai vương triều Champa – Chân Lạp
là điều kiện khách quan thuận lợi để thúc đẩy những tiếp xúc và giao lưu về
nghệ thuật của hai quốc gia này. Khoảng đầu thế kỷ VIII là thời kỳ nở rộ của
ảnh hưởng tiền Ankor trong nghệ thuật Champa.
Bên cạnh những hoạt động kinh tế thế mạnh khác, Champa là một
quốc gia nông nghiệp vùng khô. Do chỉ có những đồng bằng nhỏ hẹp, nên
vương quốc này luôn nuôi khát vọng chiếm đoạt những châu thổ rộng lớn.
18
Quan hệ giữa vương quốc cổ Champa với thế giới hải đảo thế kỷ
VII-X.
ĐÕn giữa thế kỷ VIII, lịch sử Champa dường nh đã diễn ra những
biến động lớn về chính trị. Tân Đường Thư (q.222 ha, 1b) cho biết: “Sau
niên hiệu Chí Đức (Đường Minh Hoàng – khoảng 756-758) [Lâm Êp] đổi
tên Hoàn Vương”. Nhưng Lâm Êp hay Hoàn Vương cũng đều là để chỉ
Champa. Vương triều thứ hai của Champa đóng đô ở miền Nam, tên kinh đô
được biết qua bi ký là Virapura - có lẽ là vùng Panduranga, tên chỉ vùng
Nam Chăm, xuất hiện trong bia Po Nagar thế kỷ VIII.
Trong vòng một thế kỷ tồn tại (khoảng giữa thế kỷ VIII đến giữa thế
kỷ IX), vương triều miền Nam Panduranga là vương triều chính thức duy
nhất trên toàn lãnh thổ Champa. Trên cơ sở kế thừa những quan hệ đã có,
Na cui th k IX (niờn i chc chn l nm 875), một trung tõm
mi ni lờn phớa Bc Champa, lp kinh ụ mi mang tờn thn ch Indra -
Indrapura a im ng Dng (nay thuc huyn Thng Bỡnh, tnh
Qung Nam) tin ng giao thụng Nam Bc v ra bin. S thay i vng
triu v thnh lp kinh ụ mi ny cng khỏ trựng hp vi thi gian m th
tch c Trung Hoa (v sau ú l th tch c Vit Nam) s dng tờn gi
Chiờm Thnh phiờn õm ỳng ca tờn nc (Campapura). Sự thay i
ny cú th phn ỏnh nhng thay i trong thng mi hng hi quc t.
ng Dng l mt vng triu hng thnh, trong ú xu hng thng
nht t ra l chim u th. Giai on Indrapura l mt giai on c sc, hn
na cũn l mt bc ngot trong lch s v vn hoỏ Chm.
19
S n nh v
thit ch chớnh tr ca Champa l yu t tiờn quyt cho vic tin hnh trao
i buụn bỏn v thit lp nhng mi liờn h mi vi bờn ngoi. Theo
18
AbdulRahman Al-Ahmadi, Champa in Malay Literature, in proceedings of the seminar on Champa,
University of Copenhagen 1987, Southeast Asia Community Resource Center, 1994, p.100-110.
19
Lơng Ninh, Lịch sử vơng quốc Champa, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hn.2004, tr.49.
20
G.Maspero: giai đoạn từ thế kỷ II đến X là thời kỳ ổn định của Champa về
chính trị, tạo điều kiện cho việc tiến hành xâm lấn, cướp bóc. Trên cơ sở sự
phát triển hưng thịnh với xu hướng thống nhất tỏ ra chiếm ưu thế, vương
triều Đồng Dương đã mạnh dạn mở rộng và phát triển nhiều mối quan hệ
khu vực. Champa thời kỳ vương triều Đồng Dương không chỉ đơn thuần
quan hệ với các quốc gia trong khu vực trên lĩnh vực buôn bán thương mại,
mà các mối quan hệ giao lưu về văn hoá cũng đã được thúc đẩy mạnh mẽ
với sự du nhập ngày càng mạnh của cả Phật giáo và Hindu giáo vào Champa
Bia Nhan Biểu được phát hiện trên địa bàn của vương quốc Champa
v cú "s ging nhau k l gia nhng tiu phm t nung Nỳi Chi vi
nhng hin vt cựng kiu ca Srivijaya". iu ú cú th l nhng chng c
quan trng chỳng ta cú th i n nhn xột: Champa v Srivijaya (Tam
Pht T), mt trung tõm Pht giỏo i tha ln nht phng ụng thi by
gi, ó cú nhng mi quan h qua li thc s. Nhng hin vt phỏt hin
Nỳi Chi ó gúp thờm nhng bng chng v mi quan h gn gi gia
Champa v th gii ụng Nam hi o thi c m cỏc bia ký Champa
thnh thong li nhc ti
21
.
Srivijaya l mt vng quc c ụng Nam tn ti vo khong
thi gian t th k VII n th k XIII v cú phm vi thng tr tri khp o
Sumatra, bỏn o Mó Lai v Nam Thỏi Lan. Tụn giỏo chớnh ca vng quc
ny l Pht giỏo i tha. Trong sut thi gian tn ti ca mỡnh, Srivijaya ó
tng l mt trung tõm Pht giỏo ln thu hỳt nhiu nh s v tng on t cỏc
nc theo Pht giỏo hnh hng ti cỏc thỏnh tớch, hoc ti trau di kinh
sỏch. Trong thi gian tn ti v hng thnh, ch bin Srivijaya ó li
khụng ít nhng cụng trỡnh kin trỳc v nhng tỏc phm ngh thut Pht
20
Ngô Văn Doanh, Về những hiện vật bằng đất nung của Champa ở Núi Chồi, Quảng Ngãi, tc Xa & Nay,
số 81, tháng 11, năm 2000, tr.27.
21
Ngô Văn Doanh, Thành Châu Sa - Cổ Luỹ và quan hệ Champa - Srivijaya, tc Nghiên cứu Lịch sử, số 2-
2005, tr.23-29.
22
giáo có giá trị. Nơi lưu giữ nhiều công trình kiến trúc và điêu khắc Srivijaya
là Chaya.
Những hiện vật Núi Chồi, cùng những sự kiện lịch sử về vị đại quan
Rajadvara của vương triều Indrapura hai lần hành hương tới các thánh tích ở
vùng đảo Java đã chứng tỏ mối quan hệ mật thiết giữa vương quốc cổ
.
Cú cng tt, cú chớnh sỏch kinh t v ngoi thng ỳng nờn mi th
tch Trung Hoa v th gii u ghi l: Thuyn buụn cỏc nc u ghộ cng
Champa. Th k VIII-X l thi k quan h buụn bỏn gia quc Arp
(Empire des Chalifes de Bagdad) v ấn , Champa, Trung Quc phỏt trin
rc r. Uy tớn trờn bin ca Champa rt ln c v hng hi v thng mi.
Cỏc cuc khai qut kho c hc di ch Bói Lng Cự Lao Chm
23
,
di ch Tr Kiu ó phỏt hin c nhiu hin vt mang ngun gc Trung
Hoa, Tõy , ụng Nam
24
. Cỏc nh kho c ó Phỏt hin di ch Bói Lng
nhiu gm Trung Quc. Vic phỏt hin s lng phong phỳ gm ng
Cự Lao Chm, mt mt phn ỏnh v th ca cm o trong tuyn buụn bỏn
trờn bin t ụng sang Tõy trong nhiu th k, mt khỏc th hin quỏ trỡnh
chuyn dch mnh trong c cu hng hoỏ xut khu ca Trung Quc t vng
bc, t lasang cỏc sn phm gm s th k th VII, khi con ng buụn
bỏn trờn t lin ca Trung Quc sang Trung , a Trung Hi ngy cng sa
sỳt v ngi Trung Quc quay sang dựng thuyn i xung buụn bỏn cỏc
22
Lê Tắc, An Nam Chí Lợc, dẫn theo: Keneth R. Hall, Maritime trade and State Development in early
Southeast Asia, p.178-179.
23
Cù Lao Chàm là một cụm gồm 7 đảo lớn nhỏ (Hòn Lao, Hòn Mồ, hòn La, hòn Dài, hòn Tai, hòn Khô và
hòn Ông, nằm ở vị trí 150 1520 đến 15 1515 vĩ độ Bắc và 180 2310 kinh độ Đông, thuộc xã Tân
Hiệp, thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam, cách cửa Đại 15 km về phía Đông Bắc), có diện tích khoảng 15km2.
Trong đó chỉ có Hòn Lao là đảo duy nhất có c dân sinh sống (khoảng 3000 ngời) còn lại đều là đảo đá hiểm
trở.
Từ năm 1992 đến 1997, nhiều đợt khảo sát của Trung tâm quản lý di tích Hội An, kết hợp với Đại học
th gii, xc qun ỏo bn mựi nht. Cũn thng nhõn v gii quý tộc Trung
Hoa v Nht Bn thỡ rt quý chung mún hng ny, ngi Nht Bn gi
trm hng Champa l Gia-la-mc (Kyaraboku)
27
. Trm hng ca ngi
Champa l mt sn phm u vit, lm say mờ tt c cỏc thng nhõn Trung
v ụng .
25
Hoàng Anh Tuấn, Hải thơng Champa thế kỷ VII-X qua t liệu Khảo cổ học ở Quảng Nam và Đà Nẵng, in
trong: Một thế kỷ Khảo cổ học Việt Nam, sđd, tr.706.
26
Trần Quốc Vợng, Miền Trung Việt Nam và văn hoá Champa (một cái nhìn địa- văn hoá), tc Nghiên cứu
Đông Nam á, 4.1995, tr.18.
27
Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, Cửa Đại Chiêm thời vơng quốc Champa thế kỷ IV-XV, in trong: Đô thị cổ
Hội An, sđd, tr.132.
25
Copyright: Tài liệu đại học ©