Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1 Vai trò của phương pháp luận sử học đối với công tác sử học
Trong những thập kỉ gần đây, vấn đề phương pháp luận của các khoa học và
của hoạt động con người nói chung được sự chú ý của đông đảo các nhà khoa học
thuộc lĩnh vực triết học, các ngành khoa học xã hội và tự nhiên. Nhiều cuộc hội
thảo khoa học được tổ chức, nhiều công trình nghiên cứu được công bố. Trong
phạm vi sử học ở nước ta, các vấn đề phương pháp luận cũng được nghiên cứu sâu
rộng và thảo luận sôi nổi, đặc biệt từ sau Hội thảo khoa học đầu tiên về phương
pháp luận sử học (1966).
Đối với nền sử học của chúng ta hiện nay, chủ nghĩa Mác – Lênin và tư
tưởng Hồ Chí Minh là cơ sở lí luận của phương pháp luận sử học. Bởi vì, Đảng ta
đã lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở tư tưởng, kim
chỉ nam cho hành động. Đồng thời chúng ta cũng khai thác di sản tư tưởng sử học
của ông cha, những tinh hoa của văn hóa nhân loại để làm cho phương pháp luận sử
học được phong phú hơn. Phương pháp luận sử học mácxít-lêninnít được xây dựng
trên cơ sở chủ nghĩa duy vật lịch sử, toàn bộ tri thức triết học và những tri thức
khác có liên quan
Trong nghiên cứu lịch sử, phương pháp luận sử học có vai trò to lớn trong
việc hướng dẫn nghiên cứu lịch sử (nội dung khoa học và phương pháp nghiên cứu)
cũng như phương pháp dạy học lịch sử. Không nắm được phương pháp luận sử
học, các nhà nghiên cứu lịch sử mất phương hướng hoạt động, không có khả năng
giải quyết những vấn đề lịch sử đặt ra. Vì vậy, có thể nói rằng, đối với người làm
công tác sử học, những vấn đề phương pháp luận là những vấn đề rất quan trọng.
Nó đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, học tập, giảng dạy lịch sử và trang bị những lí
luận cơ bản để tích cực chống lại phương pháp luận sử học tư sản, vẫn tiếp tục
xuyên tạc sự kiện lịch sử cụ thể và mở rộng những chiến dịch trực tiếp hoặc gián
tiếp chống những cơ sở lí luận, nhận thức lịch sử của sử học mácxít. Việc học tập
phương pháp luận sử học là yêu cầu quan trọng đối với việc nghiên cứu, giảng dạy,

Phương pháp để gìn giữ lại quá khứ của xã hội loài người đã có từ rất sớm,
nó nhờ tư duy ngôn ngữ của con người. Và cũng một thời kì rất dài, thậm chí cả
một thời đại đầu tiên của loài người không có sự khác biệt khi nhận thức quá khứ.
Nhưng phát triển đến một giai đoạn nhất định của xã hội loài người đã xuất
hiện tình trạng: một sự kiện, hiện tượng vấn đề của lịch sử lại được khôi phục khác
nhau; trình bày giải thích, đánh giá khác nhau. Thậm chí từ đó đến nay, không có
một sự kiện hiện tượng nào lại được khôi phục một lần duy nhất, cứ thế tồn tại.
Vậy vì sao lại có hiện tượng đó? Người ta đã giải thích rằng: Vì người viết lịch sử
bị chi phối, ảnh hưởng bởi quyền lợi dân tộc, giai cấp và các lợi ích khác nhau. Để
bảo vệ cho quan điểm, nhận thức và trường phái của mình vá để cho kiến thức, tri
thức lịch sử không ngừng phát triển, người ta đã sinh ra phương pháp luận sử học.
Do có các trường phái nhận thức lịch sử khác nhau, hiện nay còn nhiều ý
kiến khác nhau về định nghĩa, khái niệm phương pháp luận sử học. Người thì cho
phương pháp luận sử học là lí luận về lịch sử. Người khác thì cho rằng phương
pháp luận sử học là triết học của sử học. Người khác lại gọi phương pháp luận sử
học là luận về phương pháp hay là lí luận về phương pháp…Có thể nói đã có hàng
chục khái niệm khác nhau về phương pháp luận sử học.
Để dễ hiểu, chúng ta có thể định nghĩa: Phương pháp luận sử học là một hệ
thống những quan điểm, thế giới quan chỉ đạo việc nghiên cứu đồng thời lựa chọn
phương pháp nghiên cứu
1.2. Các vấn đề cơ bản của phương pháp luận sử học
Từ quan niệm về phương pháp nói trên, chúng ta có thể khẳng định rằng từ
khi phương pháp luận sử học ra đời đến nay: không có một phương pháp luận
chung, duy nhất cho giới sử học. Đã xuất hiện nhiều trường phái, nhiều quan điểm,
phương pháp luận khác nhau
Vấn đề phương pháp luận sử học thường gắn với vấn đề quan điểm tư tưởng,
lợi ích của mỗi giai cấp. nó thể hiện rõ tính Đảng; nó xâm nhập, chi phối mọi hoạt
động khoa học của nhà nghiên cứu. Nhưng dù ở phương pháp luận nào, từ trước
đến nay cũng đều có những điểm chung đòi hỏi phải giải quyết: Đó là lịch sử
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà

- Tính hiện đại, tính thời sự trong lịch sử
- Những cơ sở khoa học, những nguyên tắc tiêu chuẩn của việc phân kì lịch
sử (các hình thái kinh tế xã hội, thời đại, thời kì…)
- Mối tương quan giữa việc nghiên cứu xã hội, xã hội học và lịch sử, nhận
thức luận mácxít và khoa học lịch sử
- Các thành tựu khoa học (tự nhiên, xã hội và nhân văn) được sử dụng trong
nhận thức lịch sử
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
4
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
Như vậy, nội dung các vấn đề phương pháp luận sử học là mang tính đa
dạng. Nhưng trước tiên chúng ta cần nắm được những vấn đề cơ bản nhất cần thiết
nhất trong công tác học tập, nghiên cứu, giảng dạy lịch sử. Đó là các vấn đề đối
tượng, nhiệm vụ, tính khoa học và tính đảng trong nghiên cứu lịch sử, phương pháp
nghiên cứu lịch sử, sự phân kỳ lịch sử .
Đối tượng của sử học theo quan niệm mácxít – lêninnít là qúa trình phát triển
thực tế của xã hội loài người, cũng như từng nước, từng dân tộc trong toàn bộ tính
thống nhất, tính phức tạp, tính muôn màu muôn vẻ của nó. Nói khác đi, đó là sự
chuyển biến cụ thể của các phương thức sản xuất trong lịch sử thế giới, lịch sử từng
dân tộc, là sự biểu hiện cụ thể, phong phú cuộc đấu tranh giai cấp trong lịch sử, là
sự thể hiện một cách sinh động vai trò sáng tạo, quyết định của quần chúng nhân
dân lao động trong lịch sử.
Về phạm vi đối tượng của sử học chúng ta cũng cần lưu ý: tất cả những sự
kiện đang diễn ra cũng là đối tượng của sử học, đương nhiên nó đòi hỏi chúng ta phải
thận trọng để tránh chính trị hóa lịch sử. Và do lịch sử của xã hội loài người từ trước
tới nay mặc dù diễn ra quanh co phức tạp với những biểu hiện muôn màu muôn vẻ
nhưng xu thế chung là phát triển đi lên và tuân theo những quy luật nhất định. Những
quy luật đó nằm ngay trong bản thân cái hiện thực lịch sử xã hội loài người.

phục lại được bộ mặt chân thực của lịch sử quá khứ đồng thời giúp cho việc phát
hiện các quy luật chân thực ẩn náu trong sự kiện lịch sử
Vấn đề phân chia các thời kì và các giai đoạn lịch sử là nghiên cứu quá trình
lịch sử cụ thể để vạch ra những thời kì và giai đoạn phát triển của xã hội loài người
nói chung cũng như của từng nước, từng dân tộc nói riêng nhằm làm sáng tỏ quy
luật phát triển phổ biến của xã hội loài người và sự phát triển đặc thù của từng
nước, từng dân tộc. Đó là một công việc phức tạp chỉ có thể tiến hành được dưới
ánh sáng của một hệ lí luận khoa học vững chắc kết hợp với sự nghiên cứu lịch sử
cụ thể một cách sâu sắc
Những vấn đề này trực tiếp giúp chúng ta thu kết quả tốt, đúng trong công
tác sử học để tìm hiểu những vấn đề khác của phương pháp luận sử học mà vẫn
đảm bảo “tư cách” của nó là hệ thống tư tưởng nền tảng, những nguyên tắc chung
mà xuất phát từ đó và bằng những cái đó chỉ đạo nhà nghiên cứu trong hoạt động
nhận thức của mình.
Dưới đây tôi xin trình bày một vấn đề cơ bản của phương pháp luận sử học
mà tôi đánh giá là quan trọng: Đó là vấn đề phương pháp lịch sử và phương pháp
lôgic trong công tác sử học.
Đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin để nghiên cứu, biên soạn
lịch sử, chúng ta đã thường xuyên vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp
lôgic trong công tác sử học. Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic đều là
phương pháp khoa học mà mọi khoa học phải sử dụng, hai phương pháp đều có ý
nghĩa và vai trò quan trọng.
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
6
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
Việc nhận thức và vận dụng tốt phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic là
một vấn đề phương pháp luận quan trọng, có tác dụng nâng cao chất lượng công tác
sử học của chúng ta. Tuy nhiên việc nghiên cứu để hiểu rõ 2 phương pháp đó, đồng

Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
7
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
với quá trình phát triển khách quan của lịch sử. Từ đó chúng ta mới nhận thức được
thế giới khách quan một cách đúng đắn, mới có hành động đúng để cải tạo thế giới.
Tuy nhiên, trong khi nhấn mạnh tính thống nhất giữa lịch sử và lôgic chúng
ta cũng không nên đồng nhất chúng mà phải xem đó là hai phạm trù riêng, khác
nhau, có liên quan với nhau. Chính sự khác nhau đó giúp ta tránh được sai lầm
đồng nhất hóa giữa lịch sử và lôgic, lấy lôgic thay thế cho lịch sử, hay bắt lịch sử
phải phục tùng lôgic
b. Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic
Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic là sự vận dụng một cách cụ thể
các phạm trù biện chứng “lịch sử” và “lôgic” trong công tác nghiên cứu khoa học
và đặc biệt là trong công tác sử học. Từ sự nhận thức rõ quan hệ biện chứng giữa
lịch sử và lôgic chúng ta bước sang nhận thức tính thống nhất trong sự khác biệt
giữa phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic.
Phương pháp lịch sử là phương pháp diễn lại tiến trình phát triển của các hiện
tượng và sự kiện (ra đời, phát triển và tiêu vong) với mọi tính chất cụ thể của nó.
Phương pháp lôgic là phương pháp nghiên cứu các hiện tượng trong hình
thức tổng quát, nhằm vạch ra bản chất, quy luật, khuynh hướng chung trong sự vận
động của chúng
Hai phương pháp này có những điểm khác nhau, giống nhau và liên hệ chặt
chẽ với nhau trong thể thống nhất.
Phương pháp lịch sử tuy phải theo sát tiến trình phát triển của lịch sử, diễn
lại mọi bước đường quanh co, ngẫu nhiên, thụt lùi tạm thời của quá trình phát triển
hiện thực, nhưng không phải là miêu tả lịch sử một cách kinh nghiệm chủ nghĩa,
chất đống tài liệu mà miêu tả theo sợi dây lôgic nhất định của sự phát triển lịch sử,
một cách có quy luật

và vai trò quan trọng. Do vậy, trong công tác sưu tầm, nghiên cứu chúng ta không
thể chỉ vận dụng một phương pháp riêng rẽ nào.
Tuy vậy, vì chúng thống nhất trong sự khác biệt nên chúng ta không thể phủ
nhận tính độc lập tương đối chúng trong công tác nghiên cứu. Ví dụ, cũng trên cơ
sở tài liệu đã có về Cách mạng tháng Tám, người nghiên cứu để tìm hiểu ra tính
chất đặc điểm, quy luật của Cách mạng tháng Tám và người nghiên cứu để miêu tả
lại tiến trình lịch sử của Cách mạng tháng Tám, thì mỗi người vận dụng hai phương
pháp này ở mức độ nặng nhẹ khác nhau. Trên cơ sở tài liệu của hàng trăm cuộc
biểu tình chống thu thóc, thu thuế, phá lúa, trồng đay, người viết sử phải đi sâu vào
tìm xem cuộc đấu tranh nào là bắt đầu, dù là nhỏ nhất, phải tìm hiểu tâm lí, tình
cảm quần chúng trong cuộc biểu tình để miêu tả cho sinh động, gợi cảm. Còn người
nghiên cứu, vì mục đích là tìm ra quy luật, ví như quy luật đấu tranh chính trị kết
hợp với đấu tranh vũ trang, nên có thể bắt đầu đi ngay vào giai đoạn phát triển cao
của phong trào, qua những cuộc đấu tranh biểu tình mà tìm ra bản chất của chúng
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
9
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
Trong công tác trình bày biên soạn, thì tính độc lập tương đối giữa hai
phương pháp biểu lộ một cách rõ rệt.
Nếu chúng ta muốn làm sống lại một quá trình lịch sử, như lịch sử cuộc
trường kì kháng chiến chẳng hạn, thì sự trình bày theo phương pháp lịch sử là duy
nhất thích hợp. Chúng ta không thể bỏ qua những mốc lịch sử cụ thể như ngày 23-
9-1945, 19-12-1946, 7-5-2954…bỏ qua những trận đánh cụ thể, những chiến dịch
quan trọng như: Việt Bắc, Hòa Bình, Biên giới, Điện Biên…không thể không nêu
bật những gương chỉ huy mưu trí, tài tình, những chiến sĩ dũng cảm, anh hùng,
không thể không nói đến vai trò quần chúng nhân dân…chỉ có bằng những tài liệu
lịch sử cụ thể đó mà miêu tả cuộc đấu tranh theo những quy luật phát triển riêng
của nó, chúng ta mới có thể vẽ lên một bức tranh sinh động về hiện thực kháng

thù, ngẫu nhiên thể hiện tính lịch sử của quá trình, thì trong bộ Tư bản, chúng ta
thấy Mác đi ngay vào giai đoạn điển hình là xã hội tư bản- giai đoạn cao nhất của
sự phát triển xã hôi loài người lúc đó, trình bày rõ lôgic phát triển của xã hội tư
bản, rút ra quy luật cơ bản cảu xã hội tư bản là quy luật thặng dư giá trị
Tuy vậy sự khác biệt đó đều xuất phát từ cơ sở thống nhất là cả hai tác
phẩm dều nhằm phơi bày những chân lý khách quan của lịch sử, cả hai tác phẩm
đều thể hiện ra bản chất, quy luật của lịch sử dưới những hình thức khác nhau
Từ sự phân tích trên chúng ta có thể khẳng định rằng, phương pháp lịch sử là
phương pháp thích hợp duy nhất với khoa học lịch sử. Điều này hoàn toàn do đối
tượng và chức năng của khoa học lịch sử quyết định. Song, phương pháp lịch sử
không chỉ miêu tả một cách đơn giản những sự kiện, những nhân vật cụ thể, mà còn
phải vạch ra được cái lôgic khách quan ẩn náu đằng sau những sự kiện và những
hoạt động của các nhân vật lịch sử đó. Điều đó có nghĩa là, phương pháp lịch sử là
phương pháp duy nhất thích hợp với khoa học lịch sử, nhưng trong nghiên cứu sử
học vẫn cần phương pháp lôgic. Bởi vì, chất lượng và sức mạnh của một tác phẩm
sử học ngoài việc miêu tả khôi phục quá khứ, còn ở chỗ phân tích, khái quát lí luận.
Việc sử dụng phương pháp lôgic trong nghiên cứu lịch sử cũng không thể xem
hoàn toàn tách rời với phương pháp lịch sử, hai phương pháp được sử dụng độc lập
với nhau ở các đoạn khác nhau do yêu cầu của việc nghiên cứu lịch sử cụ thể
2.2. Những sai lầm của việc vận dụng không đúng phương pháp lịch sử và
phương pháp lôgic trong công tác sử học của chúng ta
Do những sai lầm khuyết điểm về lập trường quan điểm, chưa thấm nhuần
sâu sắc nội dung, ý nghĩa của hai phương pháp này, chúng ta đã vấp phải những
thiếu sót về phương pháp học thuật biểu hiện trong việc vận dụng chưa đúng đắn
phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic trong công tác sử học. Những thiếu sót
đó là do: vận dụng máy móc phương pháp lôgic thay cho phương pháp lịch sử,
hoặc thiên về phương pháp lịch sử đơn thuần, tách rời phương pháp lịch sử với
phương pháp lôgíc
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội

chúng ta sẽ phạm sai lầm. Ví như quy luật chung là bước quá độ từ chủ nghĩa tư
bản lên chủ nghĩa xã hội phải qua chuyên chính vô sản nét đặc thù của một số nước
là chuyên chính vô sản biểu hiện dưới hình thức chuyên chính dân chủ nhân dân.
Tuy vậy, chuyên chính dân chủ nhân dân ở mỗi nước đều có hệ thống chuyên chính
và bộ máy nhà nước được tổ chức thích hợp với điều kiện lịch sử nước đó. Rập
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
12
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
khuân một hình thức nhà nước nào đó để miêu tả nhà nước của chúng ta là làm sai
lạc sự thật lịch sử.
Trong cuộc thảo luận về phong trào nông dân ở Việt Nam vừa qua, có đồng
chí đã lấy những nhận định lý luận của Ăngghen trong tác phẩm Chiến tranh nông
dân ở Đức làm cái cốt lõi cho bài nghiên cứu của mình, rồi cố tìm những sự kiện ở
Việt Nam để ghép vào cho ăn khớp chứ không phải là vận dụng lí luận đó nghiên
cứu tìm ra những đặc điểm, tính chất của phong trào nông dân ở Việt Nam. Phương
pháp đó không thể đóng góp tốt vào việc thảo luận về phong trào nông dân của
chúng ta.
- Định kiến trong nghiên cứu lịch sử là cơ sở của chủ nghĩa “đóng màu” lịch
sử, tức bằng suy diễn tô đậm thêm cho lịch sử những nét mà nó không có hoặc ít
có. Cách làm này không thể đưa tới kết quả khoa học mà còn rơi vào việc “Hiện đại
hóa lịch sử”. Ví như, khi đánh giá Phan Chu Trinh, có bạn từ chỗ coi Phan Chu
Trinh là không yêu nước, không chống đế quốc, đến chỗ tô vẽ cho ông nhiều điều
không có thực, biến ông thành nhân vật xét lại kiểu hiện đại. Hay khi phân tích về
một anh hùng dân tộc ở thời phong kiến, có người lại đòi hỏi nhân vật này phải có
quan điểm, tác phong quần chúng như một cán bộ cách mạng, hay có tư tưởng tiên
tiến của một đại biểu của giai cấp công nhân
- Trong công tác biên soạn, chủ nghĩa giáo điều máy móc này còn đưa đến
sự sắp xếp các sự kiện lịch sử theo một lôgic máy móc. Ví như, trong việc biên

quan niệm đúng đắn đối tượng của sử học, một số người không chú trọng sưu
tầm,thẩm tra chỉnh lí những sự kiện chân xác mà rơi vào những chi tiết có tính chất
thần bí, những giai thoại, những dã sử, ghi chép trong chính sử chưa được khoa học
lịch sử xác nhận, nhằm làm thỏa mãn sự hiếu kì của người đọc. Dĩ nhiên, chúng ta
cần sử dụng các loại tài liệu dân gian, thần thoại, dã sử…nhưng phải biết gạn lọc sự
thực lịch sử, chứ không rơi vào những điểm hoang đường thần bí
- Miêu tả theo phương pháp biên niên không khoa học. Phương pháp biên
niên là một nguyên tắc không thể thiếu được của phương pháp lịch sử. Chúng ta
không coi nhẹ phương pháp đó, bởi vì ngay trong phương pháp biên niên khoa học
thì phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic đã kết hợp chặt chẽ với nhau. Tuy
nhiên trong giới sử học chúng ta ngay từ sau Cách mạng tháng Tám cũng còn xuất
hiện những tác phẩm sử học viết theo lối biên niên không khoa học. Mặc dầu về
hình thức đây không phải là liệt kê tài liệu theo thứ tự năm tháng mà có chương
mục hẳn hoi, theo trình tự thời gian diễn biến của các sự kiện lịch sử. Nhưng trong
nội dung các chương, tác giả chỉ trình bày các sự kiện lịch sử, mà bản thân nó
không thể hiện ra bản chất, quy luật của lịch sử
* Những hậu quả của những sai lầm kể trên:
- Những sai lầm, thiếu sót nêu trên làm mất khả năng phát hiện vấn đề của
công tác sử học, bởi vì những người nghiên cứu theo khuynh hướng này chỉ chăm
chú miêu tả, khái quát theo chủ định của mình mà không có thái độ khách quan
khoa học để tìm hiểu đúng đắn bản chất sự kiện lịch sử, không xử lí đúng đắn mối
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
14
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
quan hệ giữa tài liệu, sự kiện, và khái quát lí luận. Những sai lầm đó đã tách rời quá
khứ, hiện tại và tương lai của công tác sử học; gạt bỏ chức năng tổng kết kinh
nghiệm, phát hiện quy luật, chỉ đạo thực tiễn, cải tạo thế giới của khoa học lịch sử;
không phối hợp được chặt chẽ nội dung và hình thức trong công tác trình bày và

15
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
* Xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa tài liệu, sự kiện và khái quát lí luận là
vấn đề quan trọng trong công tác sử học
Tài liệu sự kiện là cơ sở xuất phát của việc khái quát lí luận. Vì vậy khi
nghiên cứu một vấn đề gì, các tác gia kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, Hồ Chí
Minh bao giờ cũng phải xuất phát từ sự kiện. Ví như, để biên soạn tác phẩm “Chủ
nghĩa đế quốc, giai đoạn tột cùng của chủ nghĩa tư bản”, Lênin cũng nghiên cứu
hằng trăm quyển sách, báo tài liệu thống kê. Chỉ riêng tài liệu chuẩn bị cũng đã
trích dẫn trong 148 quyển sách, trong 232 bài báo của 49 tạp chí
Khi biện soan cuốn “Bản án chế độ thực dân Pháp”, Hồ Chí Minh cũng sử
dụng một khối lượng lớn tài liệu thuộc nhiều nguồn gốc khác nhau
Thừa nhận sự kiện của hiện thực là cơ sở của khái quát khách quan là dựa
theo những nguyên lí cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin. Tuy vậy không nên hiểu
nguyên tắc về việc khái quát lí luận trên cơ sở sự kiện một cách máy móc rằng bất
cứ kết luận nào cũng phải nhất thiết trên cơ sở những sự kiện thu thập được. Nếu
khuynh hướng chung của một quá trình lịch sử được xá định, nếu những quy luật
của sự phát triển xã hội đã được làm sáng tỏ thì trong phạm vi những khuynh
hướng và quy luật chung trước đây rút ra từ sự kiện, chúng ta có thể nêu lên những
kết luận mới, có tính chất thuần túy lý thuyết.
Sự kiện lịch sử cần cho việc khái quát lí luận, nhưng phải sử dụng loai sự
kiện gì và tiêu chuẩn chọn loại sự kiện ấy phải thế nào?
Đó là những sự kiện “tương đối đầy đủ, chính xác và cùng một loại”: Sự
kiện đầy đủ, trước hết nó phải bao quát đầy đủ những yếu tố của hiện tượng quá
trình nghien cứu. Ví như khi nghiên cứu về mâu thuẫn của hai giai cấp nông dân và
phong kiến của một nước trong một thời đại lịch sử nào đấy thì cần có những sự
kiện nói lên sự đấu tranh về mặt kinh tế, chính trị, tư tưởng…đủ để miêu tả, phân
tích mâu thuẫn này. Thứ hai, nó phải bao quát tất cả những mặt cơ bản, đặc trưng
các yếu tố của hiện tượng, quá trình mà chúng ta cần nghiên cứu.

đánh giá có phân tích, phê phán nội dung của nó, nhằm phân biệt những sự kiện
khách quan với sự giải thích chủ quan, xuyên tạc của những người quan sát sự kiện
Khi đánh giá và xác định một tài liệu sự kiện nào không đầy đủ, không chính
xác, không đúng để so sánh được thì nhất định không sử dụng vào nghiên cứu. Nếu
chưa đủ tài liệu đúng như những yêu cầu nêu trên để khái quát lí luận thì phải tiến
hành nghiêm túc công tác tài liệu. Do đó việc sưu tầm tài liệu là giai đoạn đầu
không thể thiếu được của việc nghiên cứu khoa học trước khi chuyển sang khái
quát lí luận.
Tài liệu sự kiện giữ một vai trò quan trọng trong quá trình nhận thức của
chúng ta nhưng thật sai lầm nếu cho rằng sự kiện là tất cả và dừng công tác nghiên
cứu khoa học ở khâu này. Từ giai đoạn sưu tầm, chỉnh lí tài liệu chúng ta chuyển
sang việc phân tích khái quát lý luận, tức là tách cái cơ bản, cái điển hình, cái tất
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
17
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
yếu khỏi cái ngẫu nhiên, nêu lên các kết luận, phát triển những quy luật nhận thức
và cải tạo hiện thực.
Việc thực hiện khái quát, lý luận trên cơ sở tài liệu, sự kiện được thực hiện
bằng các phương thức quan trọng nhất của phương pháp lôgic biện chứng. Đó là
việc phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch. Quá trình này hoàn thành khi nêu
được nội dung các khái niệm, quy luật cơ bản của lịch sử phát triển xã hội.
Kết quả của việc xử lí đúng đắn quan hệ giữa tài liệu sự kiện và khái quát lí
luận trong nghiên cứu cho chúng ta thấy rằng việc nghiên cứu khoa học trải qua 3
giai đoạn chủ yếu: đặt vấn đề, sưu tầm chỉnh lí tài liệu, khái quát lí luận về sự vật
đang nghiên cứu và xây dựng hệ thống lý luận
Sự trình bày nguyên hình, miêu tả thuần túy về một sự kiện nào đó, việc liệt
kê đơn thuần các sự kiện, các ví dụ rút ra từ các tài liệu và văn kiện và được lựa
chọn khéo léo mà không được phân tích biện chứng, không có lập luận hay khái

sống, hoạt động của họ, xem xét những cống hiến của họ đối với nhân dân lúc bấy
giờ, nhất là đối với giai cấp thống trị muôn màu muôn vẻ. Đối với những kẻ tàn ác,
phản động, chúng ta có thái độ lên án, phê phán, nhưng cũng cần thấy rằng có một
số người nào đấy đang phục vụ cho giai cấp thống trị và về khách quan vẫn có
những tác dụng tiến bộ nào đấy
Có thể nói, muốn đánh giá đúng nhân vật lịch sử cần phải tuân thủ mấy
nguyên tắc cơ bản sau: Thứ nhất, tác dụng tiến bộ của một số người nào đó trong
giai cấp bóc lột là do họ biết coi trọng vai trò của nhân dân lao động và mong muốn
góp phần cải thiện đời sống nhân dân trong khuôn khổ thời đại lịch sử lúc bấy giờ.
Thứ hai: một số người nào đó trong giai cấp thống trị sỏ dĩ có những tác dụng tiến
bộ là vì họ đồng tình, ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân lao động chống áp bức,
chống bóc lột, chống ngoại xâm. Họ đã biết đặt quyền lợi của nhân dân lên cao bởi
trong phần lớn quyền lợi của nhân dân trong những trường hợp này là phù hợp và
về căn bản với quyền lợi của giai cấp họ. Tác dụng tiến bộ của những cá nhân lúc
bấy giờ là ở chỗ họ biết hoạt động theo quyền lợi, nguyện vọng nhân dân, theo xu
thế phát triển chung của lịch sử và gạt bỏ những lợi ích cá nhân, nhỏ nhặt, phản lại
nhân dân. Thứ ba, tác dụng của một số nhân vật trong giai cấp thống trị bao giờ
cũng có giới hạn, vì họ bị ràng buộc chặt chẽ vào giai cấp của họ, không thể là
động lực thúc đẩy phát triển xã hội tiến lên…Sự phát triển của lịch sử là do đấu
tranh sản xuất và đấu tranh gai cấp của quần chúng nhân dân thúc đẩy tiến lên; đi
theo quần chúng nhân dân, các nhân vật lịch sử thuộc giai cấp bóc lột góp phần vào
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
19
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
sự phát triển ấy. Phân biệt một cách rõ ràng, dứt khoát tác dụng tiến bộ của những
nhân vật thuộc giai cấp thống trị và tác dụng có tính chất quyết định của quần
chúng nhân dân đối với sự phát triển xã hội là mấu chốt hết sức quan trọng khi
chúng ta đánh giá những nhân vật lịch sử

Thủy
dựa vào kinh nghiệm lịch sử nêu một cách có cơ sở những quy luật của các hiện
tượng này
Tóm lại, sử dụng phương pháp so sánh lịch sử chỉ có thể tiến hành được
trong trường hợp nếu tiến hành trên cơ sở phân tích một cách đúng đắn trên quan
điểm mácxít hiện thực khách quan, làm sáng tỏ những nét chung và những nét đặc
thù của mỗi hiện tượng, kết quả của nó trong quá khứ và những kết quả có thể đạt
được trong hiện tại và tương lai
Líp: Cao học K18 - Lịch sử Trường ĐHSP Hà
Nội
21
Bài tập điều kiện Nguyễn Thị Thanh
Thủy
KẾT LUẬN
Việc vận dụng đúng đắn phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong
công tác nghiên cứu lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng về mặt lí luận và thực tiễn.
Nó thể hiện sự thấm nhuần quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phương pháp
biện chứng mà phương pháp lịch sử và phương pháp logic là hai biểu hiện khác của
nó. Việc vận dụng đúng hai phương pháp này bảo đảm chất lượng toàn diện của
công tác sử học. Song việc vận dụng này đòi hỏi chúng ta phải nỗ lực, cố gắng trau
rồi tư tưởng và phương pháp học thuật, nắm vững lí luận kết hợp với việc nâng cao
nghiệp vụ công tác.
Trong thời gian qua chúng ta đã có nhiều cố gắng trong cả lĩnh vực sưu tầm,
nghiên cứu và biên soạn. Chúng ta đã biện soạn được một số tác phẩm lịch sử đồng
thời cũng đã nghiên cứu giải quyết được nhiều vấn đề lý luận của lịch sử Việt Nam
Nhìn lại bước đường đi qua, chúng ta thấy nền sử học mácxít của chúng ta
tuy còn trẻ nhưng mà không non. Đứng trên quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin,
chúng ta đã và đang chiến thắng được những quan điểm sử học phong kiến, thực
dân, tư sản và các quan điểm phản động. Chân lý lịch sử về cách mạng Việt Nam
mà chúng ta nêu ra đã có thể chinh phục được trái tim của toàn thể dân tộc và của

Nội
24