Đổi mới quy hoạch để phát triển đô thị bền vững ở Việt Nam
TS. Nguyễn Ngọc Sơn
Khoa kế hoạch và Phát triển
Trường Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội
Trong thời gian qua cùng với quá trình chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang
nền kinh tế thị trường một quá trình chuyển đổi rất lớn trong xã hội Việt Nam là quá trình
chuyển từ nền tảng nông thôn sang nền tảng đô thị. Kinh tế đô thị chiếm tới 70% tổng sản
lượng kinh tế của cả nước. Quá trình đô thị hóa nhanh đã làm cho dân số đô thị tăng lên
nhanh chóng và tác động không nhỏ đến tăng trưởng kinh tế của Việ Nam trong thời gian
qua. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các khu vực đô thị đã gây sức ép lớn
lên quản lý và quy hoạch đô thị. Để đảm bảo cho các đô thị phát triển theo hướng bền vững
cần phải tăng cường đổi mới công tác quy hoạch ở tất cả các cấp.
1. Quan niệm về phát triển đô thị bền vững
Phát triển đô thị bền vững là một xu hướng tất yếu của tất cả các đô thị trong quá trình phát
triển. Cũng như phát triển bền vững nói chung, bền vững trong phát triển đô thị đang có xu
hướng là một công cụ trong việc đánh giá sự văn minh hóa và hoạt động của con người sao
cho đô thị, các cư dân của đô thị và nền kinh tế của đô thị đó có thể đáp ứng được nhu cầu
bản thân và thể hiện được tiềm năng lớn nhất của họ trong hiện tại, trong khi vẫn giữ được
sự đa dạng sinh học và hệ sinh thái tự nhiên, lập kế hoạch và hành động để có thể duy trì
được ý tưởng này trong thời gian dài. Phát triển đô thị bền vững cũng phải tuân thủ chung
theo nguyên tắc của phát triển bền vững là bền vững về mặt kinh tế, bền vững về mặt xã
họi và bền vững về mặt môi trường. Theo ngân hàng thế giới phát triển đô thị bền vững
phải đảm bảo 4 tiêu chí sau:
- Cư dân và cộng đồng có thể sống lành mạnh trong môi trường tự nhiên, xã hội và
nhân văn;
- Lành mạnh về tài chính, có khả năng thu hút được các nguồn vốn trong xã hội như
vốn trong nước và nguồn vốn nước ngoài;
- Có khả năng cạnh tranh để thích nghi với những biến động của thị trường để tăng
trưởng;
- Có sự quản lý nhà nước tốt.
Nếu đánh giá theo 4 tiêu chí trên về phát triển đô thị bền vững ở Việt Nam chúng ta có

chí The Economicst Hà Nội đứng thứ 112 trên 127 thành phố, Thành phố Hồ Chí Minh
xếp hạng 105 trên 127 nước, thấp hơn rất nhiều so với các thành phố khác trong khu vực.
Bốn là, quản lý đô thị ở Việt Nam đang còn rất yếu kém. Đang có sự chồng chéo trong
quản lý các lĩnh vực đô thị như: quản lý đất đia, giao thông, tài chính và cấp phát ngân
sách, môi trường…Đội ngũ cán bộ quản lý đo thị vừa yếu lại vừa thiếu. Có rất ít sự quan
tâm hướng tới việc nâng cao hiệu quả và chức năng hoạt động của các khu đô thị. Ở các
thành phố và thị trân, thị xã nhỏ (cấp II trở xuống) trực thuộc tỉnh, công tác quản lý đô thị
thực sự bất cập di bị hạn chế về quyền hạn và không có khả năng phối hợp. Trong quản lý
đô thị thiếu sự tham gia cộng đồng. Nhìn chung, yếu kém trong quản lý đô thị đã tác động
không nhỏ đến sự phát triển bền vững của đô thị.
2. Thực trạng quy hoạch đô thị ở Việt Nam
Quy hoạch hiện nay ở các nước đã phát triển tương đối khác biệt so với lúc ban đầu. Về
mặt phạm vi thì mở rộng hơn, không chỉ hướng đến không gian vật thể mà còn tiếp cận đến
các mục tiêu công bằng xã hội, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, giữ gìn bản sắc văn
hoá - lịch sử, và phát triển bền vững. Những vấn đề của quy hoạch được tiếp cận cả từ trên
xuống và từ phía dưới lên (bottom-up) và đặc biệt là tiếp cận quy hoạch chiến lược
(strategic planning) . Sự tham gia của xã hội ngày càng rõ nét hơn vào trong quy hoạch làm
vai trò của chuyên gia dần dần thay đổi theo hướng trở thành người kết nối, liên hệ
(collaborative & communicative). Sự thay đổi này làm cho quy hoạch thêm phần linh hoạt
khi xem xét cụ thể đến từng đối tượng và hoàn cảnh. Quy hoạch ngày nay có mức độ
"hướng đối tượng" cao hơn để phục vụ đến từng cộng đồng.
Quy hoạch ở Việt Nam đang trong quá trình chuyển từ mô hình mang nặng tính chỉ định
dựa trên sự kiểm soát tập trung sang một mô hình linh hoạt và phù hợp hơn trong đó chính
quyền địa phương được trao nhiều quyền hơn. Ở Việt Nam hiện nay có 3 loại quy hoạch /
kế hoạch, mỗi loại tương ững với nhiệm vụ của các cơ quan ban ngành khác nhau được áp
dụng cho các đô thị, đó là: quy hoạch / kế hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, quy
hoạch không gian và quy hoạch ngành (như quy hoạch giao thông). Trong đó quy hoạch
tổng thể có ảnh hưởng quan trọng nhất đối với phát triển đô thị. Quy hoạch không gian
được xây dựng chi tiết theo 4 cấp: quy hoạch định hướng, quy hoạch vùng, quy hoạch tổng
thể và quy hoạch chi tiết.

Đô thị
I, II và
vùng
Đô thị loại III, IV
Thông báo và thực thi
- Thiếu sự phối hợp giữa các vùng và các tỉnh lân cận.
- Việc lập quy hoạch còn mang tính độc quyền về tư vấn. Hầu hết các bản quy hoạch
chính đều do Viện quy hoạch đô thị và Nông thôn quốc gia hay cơ quan tương
đương của Viện này là NAGECO ở miền nam tiến hành. Cả hai cơ quan này đều
trực thuộc bộ xây dựng. Hiện tại chỉ có 10 thành phố có Viện quy hoạch riêng.
- Công tác sau quy hoạch chưa được quan tâm. Có khoảng cách rất lớn giữa những
quy hoạch tổng thể và thực tế phát triển đô thị.
- Các số liệu quy hoạch đang còn rất nghèo nàn, thiếu các cuộc điều tra làm cơ sở cho
quy hoạch. Đối với các thành phố lớn các số liệu quy hoạch cơ bản và công cụ phân
tích chủ yếu nhờ vào sự hỗ trợ kỹ thuật của các nhà tài trợ như JICA, WB và các tổ
chức khác.
3. Đổi mới quy hoạch hướng tới sự phát triển đô thị bền vững
Cũng như các thành phố lớn khác ở Châu Á, quy hoạch và quản lý đô thị luôn là một vấn
đề được nhiều người dân cũng như các nhà hoạch định chính sách quan tâm. Phát triển bền
vững các đô thị là một nhiệm vụ khó khăn đòi hỏi phải có những cam kết chính sách lâu dài
và sự nỗ lực của Chính quyền các đô thị cũng như sự hiểu biết, sự ủng hộ của người dân và
toàn xã hội. Đô thị là một hệ thống phức tạp trong đó các yếu tố cấu thành liên hệ mật thiết
với nhau. Giao thông, hệ thống thoát nước thải, cung cấp nước sạch, sử dụng đất và môi
trường là những yếu tố ràng buộc lẫn nhau, chẳng hạn, việc xây dựng đường sá tác động
đến việc sử dụng đất và có thể gây ra vấn đề môi trường. Sự chênh lệch về nhu cầu - khả
năng cung ứng về cơ sở hạ tầng và các dịch vụ xã hội ngày càng bị nới rộng do quá trình đô
thị hóa quá nóng. Mặc dù thực trạng vấn đề ở các đo thị của Việt Nam cũng đã nghiêm
trọng nhưng vẫn còn cơ hội rất tốt để khắc phục và hướng sự phát triển của thành phố theo
hướng bền vững. Để giải quyết các vấn đề nêu trên cần phải tiếp cận các phương pháp quy
hoạch mới được áp dụng rộng rãi ở các nước phát triển.

trong thời gian ngắn hơn (5 năm). Có thể nhận thấy Quy hoạch chiến lược hợp nhất
là hình thức quy hoạch cho phép phối hợp về mặt tổ chức giữa nhà nước, công đồng
và tư nhân. Khi áp dụng mô hình này chính quyền đã thay đổi từ “lập quy hoạch đô
thị” sang “thành phố lập quy hoạch”.
Sơ đồ 2: Quy hoạch chiến lược hợp nhất
Nguồn: Nguyễn Đăng Sơn, Phương pháp tiếp cận mới về quy hoạch và quản lý đô thị, Nhà
xuất bản xây dựng năm 2005.
Việc áp dụng quy hoạch chiến lược hợp nhất đã hội tủ đầy đủ các điều kiện để phát triển đô
thị bền vững.
Quy hoạch
phát triển
kinh tế
Quy hoạch
phát triển
xã hội
Quy hoạch
phát triển
môi
trường
Quy hoạch
phát cơ sở
hạ tầng
Quy hoạch chiến lược
hợp nhất
- Kế hoạch đầu tư đa ngành là tiến trình phối hợp giữa các sở ban ngành để lập các dự án
ưu tiên xây dựng cơ bản, nó giúp chuyển hóa các kế hoạch trung hạn hoặc dài hạn thành kế
hoạch đầu tư hàng năm. Đầu vào của chiến lược đầu tư đa ngành là đầu ra của quy hoạch
chiến lược hợp nhất và các chiến lược phát triển.
- Như đã phân tích ở trên, phương pháp lập quy hoạch truyền thống có tính cứng nhắc, áp
đặt, không dân chủ và thiếu sự tham gia của cộng đồng. Huy động sự tham gia của cộng