A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Phần I. Lý do chọn đề tài
Việc học tập Lịch sử cũng như học tập các bộ môn khác ở trường phổ
thông là cung cấp những kiến thức khoa học, hình thành thế giới quan khoa
học, phẩm chất đạo đức chính trị cho học sinh. Tuy nhiên môn học này cũng
có những đặc thù riêng. Thật vậy bộ môn Lịch sử giúp học sinh hiểu sự phát
triển hợp quy luật của tự nhiên trong xã hội, biết vận dụng sáng tạo những
hiểu biết ấy vào hoạt động thực tiễn cuộc sống. Muốn vậy cần phải cung cấp
cho học sinh những kiến thức cơ bản của môn học. Với bộ môn Lịch sử nắm
vững kiến thức Lịch sử là tiền đề để hiểu đúng hiện thực Lịch sử một cách
khoa học rút ra từ quá khứ những bài học kinh nghiệm cho hiện tại và tương
lai.
Trong dạy học Lịch sử không thể cung cấp và tiếp thu mọi tri thức của
khoa học Lịch sử mà chỉ làm cho học sinh nắm vững kiến thức cơ bản. Đó là
những kiến thức của khoa học Lịch sử và là những kiến thức tối ưu cần thiết
cho sự hiểu biết của học sinh về Lịch sử. Muốn đạt được mục đích đó giáo
viên phải không ngừng tích cực đổi mới phương pháp dạy học trong đó đặc
biệt phải chú trọng sử dụng phương pháp tạo biểu tượng trong giờ học Lịch
sử để đem lại hiệu quả cao cho giờ dạy.
Như ta đã thấy trong mỗi tiết học có rất nhiều sự kiện Lịch sử vì vậy giáo
viên phải biết lựa chọn sự kiện nào là cơ bản để khắc sâu cho học sinh.
Những sự kiện đó đủ để vẽ nên bức tranh quá khứ một cách chân thật, sinh
động để học sinh phân biệt được Lịch sử cụ thể của các thời kì cũng như các
quốc gia khác nhau, phản ánh được quy luật phát triển của xã hội.
Từ đó cho thấy sử dụng phương pháp tạo biểu tượng trong dạy học Lịch
sử để khắc sâu kiến thức cho học sinh là một việc làm rất quan trọng nó là
điều kiện cơ bản để hình thành khái niệm, giúp khôi phục lại bức tranh của
quá khứ như nó đã từng tồn tại, để học sinh thêm yêu môn Lịch sử. Tất
nhiên không thể dựng lại quá khứ một cách đầy đủ và chi tiết vì điều đó là
không thể bởi “Lịch sử chỉ có thể lặp lại chứ không thể lập lại được”.

Hiện nay một số giáo viên trong thực tế đã biến bài giảng thành bài tóm tắt
nội dung sách giáo khoa. Giáo viên nói và viết tất cả những gì sách giáo
khoa có. Điều này làm cho học sinh không biết đâu là trọng tâm của bài, đâu
là sự kiện cần ghi nhớ trong bài, bởi vậy học sinh sẽ cảm thấy không hứng
thú học tập Lịch sử. Đó cũng là nguyên nhân làm giảm uy tín của giáo viên.
Có những giáo viên lại sa đà vào những chi tiết không cơ bản khêu gợi sự tò
mò, hiếu kì (Đôi lúc có hại) làm học sinh có những suy nghĩ lệch lạc làm
phản tính giáo dục.
Có những giáo viên do đọc ít sách báo, tài liệu tham khảo nên mức độ hiểu
biết về sự kiện, nhân vật Lịch sử còn hạn chế, thậm chí nhận thức còn chưa
đúng đắn nên khi dạy chỉ lướt qua hoặc không đề cập đến. Điều này cũng
làm cho học sinh khó hiểu, khó hình dung về các sự kiện Lịch sử, nhân vật
Lịch sử.
Lại có những giáo viên không chú trọng đến việc sử dụng đồ dùng dạy học
( tranh ảnh, bản đồ, hiện vật phục chế ). Họ không biết rằng chính những
đồ dùng trực quan này đã giúp học sinh tái tạo quá khứ. Giờ học chỉ có lý
thuyết đơn điệu, tẻ nhạt dẫn tới học sinh hiểu một cách hời hợt, nông cạn,
thậm chí là thờ ơ với bộ môn này. Đó là nguyên nhân dẫn tới học sinh không
nắm được các sự kiện Lịch sử và không yêu môn Lịch sử.
2) Về phía học sinh
-Do những sự kiện Lịch sử thuộc về thời quá khứ , xa lạ với đời sống hiện
nay, với hiểu biết của các em, nên phần lớn các em chưa thật hứng thú trong
học tập môn Lịch sử. Các em cho rằng học Lịch sử là dài, khó nhớ các sự
kiện, dễ nhầm lẫn các sự kiện, các mốc thời gian.
-Một số học sinh khi học Lịch sử mới chỉ dừng lại ở mức độ chăm chỉ học
thuộc lòng ghi nhớ máy móc các sự kiện chứ chưa hiểu sâu, hiểu kĩ về các
sự kiện Lịch sử, nhân vật Lịch sử; chưa biết cách nhận xét, đánh giá về các
sự kiện lịch sử, nhân vật Lịch sử; chưa có ý thức vận dụng sáng tạo kiến
thức Lịch sử vào thực tiễn cuộc sống
-Cấu trúc chương trình SGK Lịch sử 6,7,8,9 là các sự kiện Lịch sử được sắp

vào thời gian nào? Em
nhớ nhất điều gì trong
cuộc chiến đó?
3/ Tại sao Triệu
Quang Phục lại chọn
Dạ Trạch làm căn cứ
tiêu diệt quân Lương?
*Khối 7,8,9:
Nội dung khảo sát Kém
0-
2,5
đ
Yếu
3-
4đ
TB
5- 6
đ
Khá
6,5-
7,5 đ
Giỏi
8- 10 đ
1/ Em biết gì về Lý
Thường Kiệt, Trần
Hưng Đạo, Lê Lợi?
1% 3% 12% 44% 40%
2/Theo em tại sao Lý
Thường Kiệt lại chọn
sông Như Nguyệt để

Do đó bằng lý luận dạy học và kinh nghiệm giảng dạy của mình tôi đã rút ra
một số biện pháp sau:
1. Về khâu chuẩn bị bài giảng
a) Với giáo viên:
-Đọc trước bài học trong sgk, sgv và sách chuẩn kiến thức bộ môn Lịch sử
để tìm hiểu nội dung kiến thức, tìm những nội dung trọng tâm, nắm vững
các thuật ngữ Lịch sử, nội dung các khái niệm mới được sử dụng trong bài
giảng.
-Nắm vững phương pháp đặc trưng bộ môn. Đây là cơ sở giúp giáo viên biết
lựa chọn kiến thức, phương pháp dạy học thích hợp.
-Xác định được loại biểu tượng lịch sử cần trình bày trong bài, lựa chọn cách
thức để làm sống lại các biểu tượng Lịch sử.
-Đọc các tài liệu liên quan đến nội dung bài học: Trong dạy học Lịch sử
ngoài sgk Lịch sử tôi thường tham khảo các tài liệu có liên quan như : Tài
liệu Văn học, địa lý, tài liệu Lịch sử, Âm nhạc, Mĩ thuật, GDCD kết hợp
với lối diễn đạt sẽ giúp học sinh hình dung quá khứ, tái tạo quá khứ để rồi
làm “sống lại quá khứ”.
-Tìm những đồ dùng dạy học có liên quan đến nội dung bài học để tạo một
biểu tượng lịch sử nào đó cho học sinh( Có thể là tranh vẽ, hình vẽ, hiện vật,
đồ phục chế, bản đồ, sơ đồ ).Như thế tôi sẽ khắc sâu kiến thức trọng tâm
cho học sinh và học sinh sẽ lĩnh hội tối ưu nhất các kiến thức cơ bản trong
giờ học, từ đó chủ động , tích cực trong học tập. Các em sẽ hứng thú tìm
hiểu bài và yêu thích, say mê môn Lịch sử hơn.
-Thông thường trong dạy học lịch sử, tôi thường chú ý tạo các loại biểu
tượng lịch sử sau:
+Biểu tượng về đại danh lịch sử, về một nền văn hóa vật chất.
+Biểu tượng về sự kiện chiến tranh.
+Biểu tượng về những nhân vật lịch sử cụ thể.
+Biểu tượng về đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa , xã hội.
+Biểu tượng về những đại diện điển hình của các giai cấp trong xã hội.

Lịch sử đến hiểu Lịch sử, biết không đầy đủ, biết hời hợt đến hiểu biết đầy
đủ sâu sắc, có tính hệ thống.
Vì vậy trên cơ sở cung cấp những kiến thức trọng tâm của bài học cho
học sinh, tôi chú ý đến việc tạo biểu tượng Lịch sử xen kẽ với nội dung bài
học để bài dạy phong phú, hấp dẫn hơn, đồng thời gây hứng thú học tập cho
học sinh và để giờ học lịch sử đạt kết quả cao.
Trong các bài học Lịch sử tôi bắt gặp rất nhiều loại biểu tượng( như đã
trình bày ở trên), song trong phạm vi đề tài này tôi xin được đề cập tới
phương pháp tạo các loại biểu tượng lịch sử sau:
*Tạo biểu tượng về địa danh lịch sử.
*Tạo biểu tượng về sự kiện chiến tranh.
*Tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử cụ thể.
a) Tạo biểu tượng về địa danh lịch sử
Trong nhiều bài học lịch sử ở trường THCS ta bắt gặp biểu tượng về địa
danh lịch sử. Có bài có một địa danh nhưng có bài lại có 3, 4 thậm chí là 5
địa danh. Có bài có hình ảnh về địa danh cụ thể nhưng có bài chỉ là một
đoạn văn giới thiệu địa danh, hay chỉ là một cụm từ nhắc tên địa danh.
Tuy nhiên không phải địa danh nào tôi cũng tái tạo cho học sinh. Nếu tái
tạo tất cả sẽ làm cho học sinh dễ nhàm chán, làm cho bài giảng kém sức hấp
dẫn. Bằng sáng tạo của mình tôi lựa chọn trong số đó những địa danh tiêu
biểu nhất, quan trọng nhất trong bài để tại tạo cho học sinh giúp các em hình
dung về một địa danh lịch sử có liên quan đến nội dung bài học.
Có hai cách có thể tạo biểu tượng về địa danh lịch sử cho học sinh.
*Thứ nhất : Đối với những địa danh Lịch sử đã được thể hiện trên
tranh vẽ hoặc vị trí trên bản đồ, tôi tiến hành vừa kết hợp ngôi sao,vòng tròn
màu để diễn tả địa danh trên bản đồ. Trong quá trình tạo biểu tượng tôi
luôn kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin để tạo ra chuỗi hình ảnh đẹp
mắt, sinh động, hấp dẫn. Lúc này tôi sử dụng phương pháp trình bày miệng
miêu tả để làm sống lại địa danh lịch sử trong quá khứ.
VD: Khi dạy bài 19- Lịch sử 7: Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn(1418-1427)- mục

trích trong sách Thiên Nam ngữ lục:
Hát Môn có thế dụng binh
Sông sâu làm cứ, rừng xanh làm nhà”
Học sinh có thể hình dung được vì sao Hai Bà Trưng chọn Hát Môn làm
căn cứ Nơi đây có địa thế hiểm trở, có sông sâu, có rừng núi rất thuận lợi
cho việc phục binh đánh giặc. Sau đó giáo viên có thể liên hệ so sánh với
những địa danh lịch sử khác gắn với những cuộc khởi nghĩa đã học để thấy
việc chọn căn cứ là vô cùng quan trọng góp phần tạo nên chiến thắng.
b) Tạo biểu tượng về sự kiện chiến tranh
Trong chương trình Lịch sử 6,7,8,9 THCS có rất nhiều bài liên quan đến các
cuộc chiến tranh( có chiến tranh các nước trên thế giới,có các cuộc đấu tranh
của nhân dân ta chống lại bọn đô hộ, có chiến tranh bảo vệ chủ quyền của
nhân dân ta chống lại kẻ thù xâm lược v.v )nhưng điều dễ nhận thấy là học
sinh không tận mắt chứng kiến, không thể hình dung ra sự ác liệt ,tàn khốc
và hủy diệt của chiến tranh như thế nào.
Việc tạo biểu tượng về diễn biến cuộc chiến tranh, dựng lại chiến trường
một cách sống động giàu hình ảnh đúng như nó tồn tại quả thực là một điều
không dễ dàng chút nào, không phải ai cũng làm được.
Có rất nhiều cách để tạo biểu tượng lịch sử về chiến tranh. Qua quá trình
giảng dạy tôi đã thực hành lựa chọn 4 cách mà tôi cho là tối ưu nhất để tạo
biểu tượng lịch sử về chiến tranh như sau:
*Thứ nhất: Tạo biểu tượng thông qua bản đồ, lược đồ.
Bản đồ, lược đồ là những phương tiện trực quan đắc lực cho việc giảng
dạy Lịch sử nói chung và các nội dung liên quan đến chiến tranh nói riêng.
Thông thường trong dạy học Lịch sử khi tường thuật diễn biến một cuộc
chiến tranh hay diễn biến một trận đánh người ta thường tường thuật dựa
trên bản đồ hoặc lược đồ. Điều này sẽ gây sự chú ý và làm tăng sức hấp dẫn
của bài giúp cho học sinh dễ hiểu, dễ nhớ.
-Trước hết tôi giới thiệu các ký hiệu quan trọng ở trong lược đồ( Đặc biệt
làm nổi bật các mũi tên thể hiện hướng tiến quân của ta và địch hay giữa hai

Nhiều tên địch hốt hoảng nhảy xuống sông, phần bị giết, phần chết đuối
đến quá nửa. Hoàng Tháo bỏ mạng giữa đám loạn quân Vua Nam Hán dẫn
đoàn quân tiếp viện kéo sang thì nghe tin đại bại trên sông Bạch Đằng.
Hoàng Tháo đã chết nên hốt hoảng vội thu quân về nước.
Sau khi tường thuật bằng lược đồ xong , học sinh đã thấy được khí thế
hào hùng của trận đánh. Tôi cho học sinh quan sát bức tranh “ Trận chiến
trên sông Bạch Đằng” :
vừa kết hợp học sinh quan sát, và tự miêu tả, giáo viên đặt câu hỏi : “ Vì sao
nói trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938 là một chiến thắng vĩ đại của
dân tộc ta?”để học sinh trả lời. Tôi thấy học sinh làm việc đó rất hào hứng và
ghi nhớ kiến thức nhanh và khắc sâu kiến thức đã học cho học sinh.

* Thứ hai : Tạo biểu tượng thông qua các tài liệu lịch sử.
Để tạo biểu tượng lịch sử về chiến tranh tôi có thể sử dụng những tài liệu
lịch sử có liên quan như : + Lịch sử thế giới (cổ đại, Trung đại, Cận đại,
Hiện đại).
+ Các nền văn minh thế giới.
+ Các mẩu chuyện lịch sử thế giới.
+ Tiến trình lịch sử Việt Nam.
+ Các triều đại Việt Nam.
+ Các giai đoạn lịch sử.
Biểu tượng lịch sử không đơn thuần là hình ảnh mà có thể là một đoạn văn,
đoạn thơ, khúc hát Nên việc sử dụng tài liệu lịch sử được tiến hành trong
trường hợp này là để cụ thể hoá các hiện tượng, sự kiện lịch sử đang học.
Nhằm tạo cho học sinh có biểu tượng rõ ràng, cụ thể có hình ảnh, tăng thêm
tính chất sinh động gợi cảm của bài giảng và gây hứng thú cho việc học tập
của học sinh. Tài liệu được sử dụng là những đoạn trích ngắn có nội dung
súc tích, đơn giản, giàu hình tượng, học sinh có thể tiếp thu một cách dễ
dàng không cần giải thích gì thêm.
VD : Khi dạy bài 23: Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và sự thành lập

minh hoạ bằng bài thơ của Ngô Ngọc Du nói về cuộc kháng chiến chống
quân Thanh (Điển hình là trận Ngọc Hồi Đống Đa và chiến thắng lẫy lừng
của nghĩa quân Quang Trung.
“Giặc đâu tàn bạo điên cuồng
Quân vua một trận oai bốn phương
Thần tốc đuổi dài sông thẳng tới
Nhìn trên trời xuống ai dám đương
Một trận rồng lửa gặc tan tành
Bỏ thành cướp đò chốn cho nhanh
Ba quân đội ngũ chỉnh tể tiến
Trăm họ chặt đường vui tiếp nghênh.
Mây lạnh mù tan trời lại sáng.
Đầy thành già trẻ mặt như hoa
Chen vai sát cánh cùng nhau nói
Cố đô vẫn thuộc núi sông ta”.
Học sinh dễ dàng nhận thấy khí thế và tinh thần chiến đấu của nghĩa quân
Quang Trung khi ra trận, giúp học sinh khắc sâu kiến thức một cách toàn
diện, làm phong phú kiến thức và hiểu biết của học sinh.
* Thứ tư : Tạo biểu tượng về chiến tranh thông qua các ca khúc (đặc biệt là
các ca khúc cách mạng thời chống Pháp, chống Mỹ – Thế kỷ XX).
Khi dạy học lịch sử nói chung là dạy lịch sử lớp 9 nói riêng, tôi thường chú
ý sưu tầm các ca khúc làm tư liệu lịch sử cho học sinh. Nó không chỉ giúp
học sinh hình dung quá khứ, làm sống lại quá khứ, mà nó còn có tác dụng
gây xúc động đến tâm hồn và tình cảm của các em. Qua đó học sinh sẽ tự
hào về một thời hào hùng của lịch sử dân tộc, tự hào và biết ơn các thế hệ đi
trước đã bỏ bao nhiêu xương máu vì nền độc lập tự do của Tổ quốc để cho
các em có cuộc sống yên bình như hôm nay.
VD : Trong dạy học lịch sử 9 tôi thường sử dụng các ca khúc sau :
+Tiến quân ca.
+ Diệt Phát Xít.

với miêu tả và sử dụng đồ dùng trực quan như tranh ảnh, hình vẽ để làm
nổi bật những đặc điểm cơ bản của nhân vật về hình thức bên ngoài. Từ đó
học sinh sẽ hiểu tính cách, tâm hồn, phẩm chất bên trong của nhân vật Lịch
sử.
- Và tuỳ theo nội dung bài học Lịch sử, việc tạo biểu tượng về nhân vật lịch
sử được thực hiện theo các hướng sau :
* Tạo biểu tượng nhân vật lịch sử trong chiến đấu :
Thông thường nhân vật lịch sử xuất hiện gắn liền với một cuộc chiến tranh.
Có lúc xuất hiện trước cuộc chiến hay trong cuộc chiến. Vì vậy, trong khi
tạo biểu tượng lịch sử về chiến tranh, tôi thường kết hợp khắc hoạ nhân vật
có liên quan đến cuộc chiến tranh đó. Tôi thường dùng lời lẽ ngắn gọn, xúc
tích để học sinh hình dung ra nhân vật mà bản thân các em chưa hề biết đến.
+ Đối với nhân vật lịch sử cực điển hình (còn gọi là nhân vật chính diện):
Nhân vật lịch sử chính diện trong chiến tranh là những người đại diện cho
chính nghĩa, có lẽ phải. Họ thường xuất hiện với vai trò là người lãnh đạo,
người cầm quân trong các cuộc chiến đấu chống lại bọn đô hộ hoặc các cuộc
chiến đấu chống giặc ngoại xâm việc khắc hoạ những nhân vật này đúng
thời điểm sẽ giúp cho học sinh có cảm giác như được tận mắt nhìn thấy,
được có vinh dự gặp gỡ nhân vật lịch sử. Từ đó giáo dục được lòng tự hào,
tôn kính đối với các nhân vật lịch sử.
VD : Khi dạy mục 4 - Bài 20 : “Từ sau Trưng Vương đến trước Lý Nam Đế
(thế kỷ I đến giữa thế kỷ VI)” – SGK Lịch sử 6 tôi khắc hoạ hình ảnh bà
Triệu khi ra trận như sau : “Khi ra trận bà Triệu thường mặc áo giáp đồng,
cài trâm vàng, đi guốc ngà, cựỡi voi, trông thật oai phong lẫm liệt”.
Như vậy, tôi đã tái hiện trong đầu học sinh hình ảnh Bà Triệu, nhưng tôi vẫn
chưa thể biết rằng học sinh sẽ có suy nghĩ như thế nào về Bà Triệu.
Vì vậy, kế tiếp tôi tiến hành hỏi học sinh. Câu hỏi như sau :
Hình ảnh Bà Triệu gợi cho em suy nghĩ gì ?
Học sinh sẽ nhận thấy rằng Bà Triệu là một người rất gan dạ và dũng cảm,
Bà là người không sợ hy sinh. Và đây chính là một đại diện điển hình của

tàu như sau: “Hàng ngày, Thành phải cọ rửa gian bếp lớn trên tàu, sau đó nhóm
lò, rồi khuân than, kéo những sọt rau quả, thịt cá nước đá từ dưới hầm tàu lên.
Có lần trong lúc trời dông bảo, Thành đang kéo sọt nặng trên boong thì một đợt
sóng lớn chồm tới cuốn lấy thân thể mảnh dẻ của anh suýt lôi anh xuống biển.
Thật may mắn, vào khoảng khắc cuối cùng thì anh bám được vào dây cáp và từ
đó thoát chết”.
Sau khi tiếp nhận biểu tượng về hình ảnh Bác Hồ học sinh sẽ rất xúc động
trước hành trình gian khổ mà Bác đã phải trải qua để giành lại độc lập tự do
cho đất nước ngày hôm nay. Từ đó các em càng yêu mến, kính trọng và biết
ơn Bác nhiều hơn. Đặc biệt từ hình ảnh Bác Hồ các em còn thấy được trách
nhiệm của mình với quê hương đất nước.
*“Tạo biểu tượng nhân vật lịch sử là chính trị gia”
Trong chương trình Lịch sử có rất nhiều nhân vật Lịch sử là chính trị gia họ
là những người có công lao rất lớn đối với mỗi quốc gia , có những người
còn có sự ảnh hưởng tới cả thế giới. Tuy nhiên để làm cho học sinh biết và
có những nhận thức đúng về họ quả là vấn đề không đơn giản. Một trong
những phương pháp tối ưu nhất giáo viên áp dụng là phương pháp tạo biểu
tượng.
VD: Khi dạy bài 18: Nước Mĩ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới(1918-
1939) SGK Lịch sử 8. Tôi khắc họa hình ảnh tổng thống Ph. Ru-dơ –ven
cho học sinh thông qua hình ảnh chân dung của tổng thống, sau khi cho
học sinh quan sát hình ảnh tôi đặt câu hỏi:
Em biết gì về tổng thống Ph. Ru dơ ven?
Kết hợp với ảnh chân dung tôi sẽ cung cấp thêm cho học sinh những thông
tin quan trọng về Ph. Ru-dơ-ven: Ông là tổng thống thứ 32 của nước Mĩ, giữ
chức liền bốn nhiệm kỳ. Được xem là một trong ba tổng thống vĩ đại nhất
sau Oa-sinh-tơn, Lin côn. Ông là một trong những người có vai trò quan
trọng trong việc thành lập Liên hiệp quốc để duy trì và bảo vệ hòa bình thế
giới.
Sau khi phân tích nội dung và tác dụng của “Chính sách mới” mà Ph Ru-dơ-

VD: Khi dạy mục IV – Bài 27 “Phong trào Tây Sơn” (SGK Lịch sử 7) tôi
tiến hành kiểm tra bằng các câu hỏi sau :
Câu hỏi 1 : Hãy tường thuật sự kiện Quang Trung đại phá quân Thanh trên
lược đồ.
- Câu hỏi 2: Em có nhận xét gì về bè lũ Lê Chiêu Thống ?
- Câu hỏi 3 : Em đánh giá như thế nào về người anh hùng Quang Trung –
Nguyễn Huệ ?
Kết quả đạt được như sau :
Lớp
Sĩ
số
Điểm
1-2
SL-%
Điểm
3-4
SL- %
Điểm
5-6
SL - %
Điểm
7-8
SL - %
Điểm
9-10
SL - %
7A1 40 0 0 0 8 = 20%
32= 80
%
7A2 37 0