ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
BÁO CÁO KHOA HỌC
ĐỀ TÀI :
NỘI DUNG ĐỀ YẾU CÁC SÁCH HÁN NÔM ĐƯỢC
GHI CHÚ CÓ GHI CHÉP CA DAO TỤC NGỮ
(Qua khảo sát Di sản Hán Nôm Việt Nam – Thư mục đề
yếu)
Người hướng dẫn : ThS. Phùng Minh Hiếu
Sinh viên : Trần Thị Đậu
Lớp : K51 Văn học
Hà Nội, Tháng 12 năm 2008
1
Lời cảm ơn
Em xin cảm ơn các thầy, cô giáo trường ĐHKHXH & NV và đặc biệt,
em muốn gửi lời cảm ơn chân thành nhất của mình tới cô Phùng Minh
Hiếu, người đã rất tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và động viên em trong quá
trình làm báo cáo khoa học này.
Hà nội, ngày 22 tháng 12 năm 2008
Sinh viên
Trần Thị Đậu

2
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài:
Ca dao, tục ngữ là sản phẩm văn hoá tinh thần của người lao động
xưa. Nó phản ánh toàn bộ đời sống, tâm tư, tình cảm và sinh hoạt của nhân
dân lao động và có giá trị lớn về nhiều mặt.
Công tác sưu tầm ca dao, tục ngữ nói riêng và công tác sưu tầm,
nghiên cứu văn học dân gian nói chung rất quan trọng. Công việc này đã

Pháp thực hiện. Việc sử dụng các sách Hán Nôm có sưu tầm ca dao, tục
ngữ cho việc tim hiểu nghiên cứu ca dao, tục ngữ vốn đã được làm từ sớm,
chính như trường hợp hai bộ sưu tầm Kho tàng ca dao người Việt và Kho
tang tục ngữ người Việt đã sử dụng một số sách Hán Nôm để biên soạn, và
trong số sách Hán Nôm đó có một bộ phận hiện được lưu giữ tại kho sách
Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm và có tên trong danh mục Thư mục đề
yếu nói trên. Trong báo cáo này, chúng tôi sẽ đi vào khảo sát nội dung đề
yếu của các sách Hán Nôm được ghi chú có sưu tầm ca dao tục ngữ theo
thư mục đề yếu này. Có ít nhất hai mục đích rõ ràng: Thứ nhất, bằng công
việc này, chúng tôi sẽ thiết lập một cái nhìn đại lược với trữ lượng sách vở
có sưu tầm ca dao tục ngữ trong kho sách Hán Nôm hiện lưu giữ tại Thư
viện Viện nghiên cứu Hán Nôm. Thứ hai, chúng ta có thể có cái nhìn rộng
hơn về các phông sách Hán Nôm có liên hệ với tư cách là nguồn tư liệu cho
tìm hiểu ca dao tục ngữ người Việt. Một mặt, đây là dịp để người thực hiện
báo cáo có thêm những hiểu biết đối với sách vở Hán Nôm từng được nhắc
nhở nhiều đến như các bộ sưu tầm ca dao tục ngữ hồi cuối thế kỷ XIX đầu
thế kỷ XX; mặt khác, đây cũng lã cách để chúng ta khảo sát những phông
sách có liên quan đến nguồn tư liệu ca dao tục ngữ, vì rằng ca dao tục ngữ
4
có khi xuất hiện như những ghi chép trong các địa phương chí hoặc các ghi
chép mang tính sưu tầm tổng hợp…
2.Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là phần nội dung đề yếu của các
sách vở Hán Nôm được ghi chú có sưu tầm ca dao, tục ngữ theo thông tin
cung cấp bởi Di sản Hán Nôm Việt Nam – Thư mục đề yếu. Chúng tôi dựa
vào ba tập sách của bộ Thư mục này để cố gắng thiết lập một danh sách
những sách vở Hán Nôm có sưu tầm ca dao tục ngữ, từ đó triển khai một số
nhận xét phân tích về nhóm tư liệu này.
3.Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
Như được biết, trong rất nhiều công trình nghiên cứu về thơ ca trữ tình

tâm đến các sách Hán Nôm có sưu tầm ca dao tục ngữ. Trong báo cáo này,
từ góc tiếp cận hẹp là khảo sát nội dung đề yếu của các sách Hán Nôm
được ghi chú có sưu tầm ca dao tục ngữ theo Thư mục đề yếu, chúng tôi sẽ
cố gắng phân tích các thông tin từ các phần nội dung đề yếu này, một mặt
đối sánh chúng với tình hình chúng thường được khai thác sử dụng trong
nghiên cứu ca dao tục ngữ, đồng thời phân tích và bình luận về tình trạng
các sách này được nội dung đề yếu trong Thư mục đề yếu nêu là có ca dao
tục ngữ.
4.Phương pháp nghiên cứu:
6
Trong đề tài này, chúng tôi đã vận dụng nhiều phương pháp liên ngành,
trong đó nổi bật là phương pháp phân tích tổng hợp, phân tích định lượng
và một số thao tác nghiên cứu cụ thể khác.
Thực hiện thống kê định lượng, chúng tôi chọn lọc ra những sách có
nội dung đề yếu mô tả là có sưu tầm ca dao, tục ngữ trong Di sản Hán Nôm
thư mục đề yếu. Căn cứ vào nội dung kết hợp với một số dấu hiệu hình
thức. Với kết quả thống kê thu được, chúng tôi tiến hành phân loại. Ở đây
chúng tôi dựa vào các yếu tố: (có chữ Hán hay không?; có xác định tác giả
và thông tin niên đại không?; sách toàn sưu tàm ca dao tục ngữ hay ca dao,
tục ngữ chỉ là một phần của sách?).
Trên cơ sở những dữ liệu đã có, chúng tôi phân tích danh sách và rút ra
những nhận định bước đầu về công tác sưu tầm ca dao, tục ngữ và tìm hiểu
sâu sắc hơn ý nghĩa, qui mô, hướng tiếp cận của các học giả sử dụng chữ
Hán Nôm xưa trong ứng xử đối với cái ngày nay chúng ta gọi là ca dao, tục
ngữ.
5.Kết cấu của báo cáo
Với những yêu cầu đã trình bày ở trên để tương ứng với cách giải
quyết nó, báo cáo của chúng tôi bao gồm phần mở đầu, kết luận, và 2
chương chính
Chương 1: Danh sách sách vở Hán Nôm được ghi chú có sưu tầm

Ở nước ta, những công trình sưu tập văn học dân gian sớm nhất là truyện
dân gian, từ thế kỷ X đến thế kỷ XVIII. Về tục ngữ, ca dao ,dân ca thì công
việc sưu tập, biên soạn mới chỉ bắt đầu từ ngót hai trăm năm trở lại đây,
vào nửa cuối thế kỷ XVIII, Trần Danh Án( hiệu Liễu Am) đã sưu tập và
biên soạn Nam phong giải trào và Nam phong nữ ngạn thi của Trần Tiên
sinh. Các soạn giả trên đây đã ghi chép tục ngữ, ca dao bằng chữ Nôm, rồi
dịch ra chữ Hán và chú thích, có ý đem ca dao Việt Nam sánh với thơ “
Quốc phong” trong Kinh thi của Trung Quốc.( Vũ Ngọc Phan- Tục ngữ, ca
dao, dân ca Việt Nam).
Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp xâm lược nước
ta, tinh thần dân tộc đã được thể hiện ở những sáng tác dân gian (vè yêu
nước) và ở những công trình sưu tập, biên soạn những vốn văn học truyền
thống, những sách chữ Nôm sưu tầm ca dao tục ngữ như: An nam phong
thổ thoại của Trần Tất Văn (hiệu Thiên Bản cư sĩ), Đại Nam quốc túy của
Ngô Giáp Đậu ( hiệu Tam Thanh), Nam quốc phương ngôn tục ngữ bị lục
(vô danh)…
9
Sang đầu thế kỷ XX, chúng ta mới có những sách sưu tập tục ngữ ca dao
bằng chữ quốc ngữ: Nam ngạn trích cẩm của Phạm Quang Sán (hiệu Ngạc
Đình); Gương phong tục của Đoàn Duy Bình (đăng trong Đông Dương tạp
chí); Tục ngữ phong dao của Nguyễn Can Mộng…
Đây là lần đầu tiên các nhà trí thức Việt Nam nhận rõ được giá trị văn
học của tục ngữ, ca dao. Nguyễn Can Mộng đã viết: “Văn vần nước ta phôi
thai từ ngạn ngữ, rồi đến phong dao thì thành điệu, thành chương, có thể
ngâm nga được. Văn lục bát hay song thất sau này đều từ đấy cả (Bài tựa
Ngạn ngữ phong dao 15-2-1936). Nhận định của Nguyễn Can Mộng rất xác
đáng. Vốn văn học dân gian truyền thống của ta rất quý, những sách Hán
Nôm của ta ghi chép tục ngữ, ca dao có làm người đọc thấy được giá trị của
những vốn quý đó không? Sách Hán Nôm ra đời sớm giúp ích cho việc tìm
hiểu thơ ca dân gian và tìm hiểu quan niệm của các nhà nho đối với ca dao,

bình và bạn đọc đánh giá cao về giá trị của bộ sách.
Khác với Tìm hiểu kho sách Hán Nôm của Trần văn Giáp đi sâu vào
phân tích một cách tương đối tỉ mỉ về từng bộ sách cụ thể thì Di sản Hán
Nôm Việt Nam thư mục đề yếu lại được xây dựng theo nguyên tắc khác –
các văn bản Hán Nôm được sắp xếp theo trật tự chữ cái – có thể xem đây là
một bộ từ điển các văn bản Hán Nôm bao gồm 5038 đơn vị văn bản Hán
Nôm. Một đơn vị văn bản cụ thể được giới thiệu theo trình tự như sau:
- Tên sách (bằng chữ Việt và Hán)
- Tên tác giả và tình hình công bố sách
- Số liệu ( số bản, số trang, khổ sách, bài tựa…)
- Ký hiệu ( phân loại, xếp giá)
- Giới thiệu nội dung
- Phụ chú : giới thiệu những điều cần biết mà chính văn chưa
mô tả.
11
Trong đó bộ sách tổng hợp tất cả các sách vở, văn bia, khế ước…Hán
Nôm từ 5038 cuốn sách Hán Nôm từ trước đến nay. Đồng thời nhóm tác
giả của bộ sách đã thống kê từng phần, từng mảng chủ đề để giúp người
đọc dễ dàng tra cứu. Bộ sách dày 2926 trang gồm 3 tập với tính tổng hợp
cao.
Khi tìm hiểu và phân tích nội dung đề yếu trong bộ thư mục này, chúng
tôi dựa vào một số thông tin đặc trưng để lựa chọn ra một danh sách tối
thiểu có thể có của các sách vở Hán Nôm được thư mục đề yếu xác định là
có ghi chép ca dao tục ngữ. Các thông tin đặc trưng như:
- Tên sách và những liên hệ tên sách với việc ghi chép sưu tầm ca dao tục
ngữ: Đó là trường hợp các sách có tên như Ca trù các điệu, Đào Nương ca
trù xướng loại, Lí hạng ca dao, Nam quốc phương ngôn tục ngữ bị lục,
Nhân sự thường đàm ngạn ngữ tập, Tục ngạn lược biên, Nam giao cổ kim lí
hạng ca dao chú giải … Các nhà Nho xưa thường muốn so sánh thơ ca dân
gian nước ta với thập ngũ quốc phong trong Kinh Thi của Trung Quốc. Và


1.2.2. Danh sách các sách Hán Nôm được ghi chú có ghi chép ca dao,
tục ngữ:

T
T
Tên sách chữ Quốc
ngữ
Thông tin tác giả /
niên đại
Chữ viết (thuần Nôm
hay lẫn Hán)
Số TT trong Thư mục đề
yếu
1 An Nam phong thổ
thoại
Thiên bản cư sĩ Trần
Tất Văn lươc biên
Thuần Nôm 19
13
2 Bắc Ninh tỏa kí ko thông tin Thuần Nôm 191
3 Bằng trình thản bộ ko thông tin Thuần Nôm 214
4 Ca trù các điệu 2. thơ,
phú, ca dao Nôm
ko thông tin Thuần Nôm 307
5 Chấp trung quốc âm
chân kinh
Đàn Chính Tâm, Hải
Dương in năm Khải
Định Kỉ Mùi 1919

11 Lí hạng ca dao Đặng Duy Ổn chép
theo bản chính(?) năm
1964
Thuần Nôm 1934
12 Lưu Bình tiểu
thuyết.2. phỏng thi
kinh quốc phong
ko thông tin Lẫn Hán 2106
13 Nam nhã dân chí khảo Nguyễn Trác, tự Bá
Ôn soạn năm Duy Tân
Nhâm Tí 1912. Trần
Lẫn Hán 2250
16
Hữu Giảng đề từ
14 Nam phong giải trào Trần Liễu Am và Ngô
Hạo biên tập. Trần
Doãn Giác đề bạt
Lẫn Hán 2252
15 Nam phong nữ ngạn
thi
HG Trần Tiên Sinh
soạn
Lẫn Hán 2254
16 Nam quốc phương
ngôn tục ngữ bị lục
Quán Văn Đường, Hà
Nội in năm Duy Tân
giáp Dần 1914
Thuần Nôm 2265
17