Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel : 0918.775.368
Bản chất cái đẹp trong “hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản chủ nghĩa”
Cái đẹp là một phạm trù cơ bản, trung tâm của mỹ học. Nó không chỉ là
thước đo hoạt động của con người mà còn là cái chuẩn để chỉ phẩm chất con
ngưòi. C.Mác viết: “Súc vật chỉ nhào nặn vật chất theo thước đo và nhu cầu
giống loài của nó, còn con người thì có thể áp dụng thước đo thích dụng cho mọi
đối tượng, do đó con người cũng nhào nặn vật chất theo quy luật của cái đẹp”.
Như vậy, cái đẹp gắn bó với bản chất sáng tạo của con người, gắn với quá trình
hoàn thiện, hoàn mỹ của con người, gắn với sự tự sản sinh ra chính con người.
Xét về mặt lịch sử, từ xưa đến nay, quan niệm về cái đẹp được các nhà mỹ
học bàn luận rất nhiều, song chưa đi đến một quan điểm thống nhất. Các nhà mỹ
học đã xuất phát từ những cơ sở triết học khác nhau để định nghĩa về cái đẹp.
Đó là quan điểm duy vật hay duy tâm, trong đó còn thể hiện rõ quan điểm duy
vật biện chứng hay duy vật máy móc, duy tâm chủ quan hay duy tâm khách
quan.
Nếu như các nhà mỹ học Hy Lạp cổ đại giải thích cái đẹp trên quan điểm
vũ trụ luận, nghĩa là dựa vào những đặc tính tự nhiên của sự vật để vạch ra
những thuộc tính và những phẩm chất của cái đẹp thì các nhà mỹ học thời Trung
cổ phong kiến lại kéo cái đẹp lên chín tầng mây. Xuất phát từ triết học khắc kỷ
giả dối, từ sự phân chia thế giới thành cõi trần, cõi khổ, cõi tiên- cõi phật, họ
cho rằng cuộc đời không có cái đẹp. Từ đó, họ khuyên con người sớm tối cầu
kinh sám hối, rũ sạch bụi trần để khi chết đi sẽ được về nơi cực lạc. Đến thời
Phục hưng, con người đi tìm lại giá trị thực chất của cái đẹp- cái đẹp gắn liền
với cuộc sống thực tế. Đến thế kỉ XVII, cái đẹp gắn liền với việc đề cao nghĩa
vụ quốc gia nhưng khát vọng chân thành của con người vẫn không thể bị vùi
lấp.
Qua gần một thế kỷ hòa hoãn, giai cấp tư sản sau khi đã tích luỹ được đầy

đánh giá thẩm dịnh bản thân con người. Đẹp vừa có tính khách quan, vừa có tính
chủ quan. Nó vừa được tạo thành bởi các kết cấu hài hoà- toàn vẹn tự thân, vừa
chiu sự đánh giá của chủ thể thẩm mỹ. Cái đẹp trong nghệ thuật là cái đẹp của
mọi cái đẹp( của cả tự nhiên lẫn xã hội), mà người nghệ sỹ đã kết tinh lại bằng
sáng tạo độc đáo của mình và đem nó cống hiến cho xã hội. Tiêu chí cơ bản để
đánh giá cái đẹp là Chân- Thiện - Mỹ, trong biểu hiện phong phú của nó qua
tính dân tộc, tính giai cấp và tính nhân loại.
Tóm lại, cái đẹp là phạm trù cơ bản và trung tâm của mỹ học dùng để chỉ
thực tại thẩm mỹ khách quan. Thực tại này chúng ta biết được nhờ hệ thống cảm
2
Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel : 0918.775.368
nhận phổ biến có tính xã hội sâu sắc. Dưới ánh sáng của lý tưởng thẩm mỹ chân
chính, hệ thống cảm nhận thẩm mỹ phản ánh lại thực tại đẹp. Đặc trưng ngôn
ngữ của sự phản ánh đó là hình tượng. Thành tựu cao nhất của sự phản ánh đó là
nghệ tuật. Cái đẹp bắt nguồn từ cái chân thật, cái tốt; nó tỏa chiếu bằng những
xung đột thẩm mỹ có sức cuốn hút, giúp cho con người định hướng đời sống
theo luật hoàn thiện, hoàn mỹ. Tác động của cái đẹp là một tác động có tính
thanh cao, hài hoà biện chứng, ở tự thân bên trong tâm hồn con người, bên trong
xã hội loài người.
Cái đẹp gắn với cuộc sống và hoạt động sáng tạo của con người, biểu hiện
ở nhiều khía cạnh, lĩnh vực tự nhiên và xã hội khác nhau. Bài viết này sẽ phân
tích, chứng minh bản chất cái đẹp trong hình thái kinh tế - xã hội Cộng sản chủ
nghĩa dựa trên sự đối sánh với các hình thái kinh tế xã hội trước đó.
Một trong những kết luận quan trọng được Mác rút ra từ quá trình nghiên
cứu về cái đẹp là tư tưởng cho rằng cái đẹp tất yếu nảy sinh trong tiến trình phát
triển của lịch sử. Quy luật của cái đẹp không nhất thành bất biến từ một hình

đã hình thành. Cách mạng xã hội chủ nghĩa là một quá trình chuyển biến cách
mạng toàn diện, triệt để, lâu dài. Quá trình này bắt đầu từ khi giai cấp công nhân
thông qua chính đảng của nó là Đảng cộng sản lãnh đạo các tầng lớp nhân dân
lao động và các lực lượng tiến bộ dùng sức mạnh lật đổ ách thống tri của giai
cấp tư sản, giành chính quyền, thành lập chính quyền mới, cải tạo xã hội cũ, xây
dựng xã hội mới.
Giai cấp công nhân là giai cấp có sứ mệnh lịch sử trong việc thực hiện
cuộc cách mạng này. Đây là những người lao động trực tiếp hay gián tiếp vận
hành các công cụ sản xuất có tính chất công nghiệp ngày càng hiện đại và xã hội
hoá cao. Đây cũng là những người lao động không có tư liệu sản suất, phải bán
sức lao động cho nhà tư bản và bị nhà tư bản bóc lột về giá trị thặng dư. Giai cấp
công nhân là giai cấp đại diện cho sự tiến bộ về chính trị, kinh tế, văn hoá và
khoa học kĩ thuật nhưng lại là giai cấp bị bóc lột thậm tệ nhất. Sứ mệnh lịch sử
của giai cấp công nhân là xóa bỏ chế độ người bóc lột người, giải phóng giai cấp
công nhân, nhân dân lao động và toàn thể nhân loại khỏi mọi sự áp bức bóc lột
nghèo nàn, lạc hậu, xây dựng xã hội cộng sản chủ nghĩa. Lênin đã chỉ ra rằng:
sau khi giành được chính quyền, “giai cấp công nhân phải trở thành một dân
tộc” - tức là phải đại diện đấu tranh cho quyền lợi của mọi tầng lớp nhân dân lao
động trong xã hội và trên toàn thế giới.
Cách mạng xã hội chủ nghĩa thắng lợi, thành lập chế độ cộng sản chủ
nghĩa, chính quyền thuộc về tay nhân dan lao động. C.Mác đã chỉ ra rằng: trong
4
Website:
http://www.docs.vn
Email :
[email protected]
Tel : 0918.775.368
xã hội xã hội chủ nghĩa cái đẹp nói chung và nghệ thuật nói riêng mới phát triển
rực rỡ và đạt được sự phồn vinh nhất. Bởi xã hội đó không còn tình trạng người
bóc lột người và do vậy nó bảo đảm sự tự do cho các cá nhân trong mọi hoạt

Email :
[email protected]
Tel : 0918.775.368
sản được thể hiện bằng cả việc thể hiện có hiệu quả công tác tổ chức, xây dựng
toàn diện xã hội mới, sử dụng những công cụ bạo lực đã có trong tay để đập tan
sự phản kháng của kẻ thù giai cấp chống lại công cuộc tổ chức xây dựng đó.
Như mọi loại hình dân chủ khác, dân chủ vô sản theo V.I. Lênin không
phải là chế độ dân chủ cho tất cả mọi người. Nó chỉ là dân chủ với quần chúng
nhân dân lao động và bị bóc lột. Dân chủ vô sản là chế độ dân chủ vì lợi ích đa
số: dân chủ trong chủ nghĩa xã hội bao quát trên tất cả các mặt của đời sống xã
hội. Dân chủ vô sản loại bỏ quyền dân chủ của tất cả các giai cấp là đối tượng
của chuyên chính vô sản, nó đưa quảng đại quần chúng nhân dân lên địa vị của
người chủ chân chính của xã hội. Như vậy, dân chủ vô sản là thứ dân chủ gấp
triệu lần dân chủ tư sản.
Với tư cách là đỉnh cao trong tiến bộ lịch sử tiến hoá của dân chủ, dân chủ
xã hội chủ nghĩa mà nội hàm cơ bản của nó là toàn bộ quyền lực thuộc về nhân
dân, nhân dân thực sự là người chủ trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội. Nó
kết tinh trong mình toàn bộ giá trị dân chủ đạt được trong lịch sử và nảy sinh
những giá trị dân chủ về chất. Ở đây, dân chủ trở thành giá trị phổ biến của xã
hội, thâm nhập vào mọi quan hệ chính trị - xã hội, mọi lĩnh vực đời sống, bao
quát mọi góc độ trong sự tồn tại của con người mà định hướng cơ bản của nó là
“xóa bỏ giai cấp” (Lênin), tạo đầy đủ điều kiện cho sự giải phóng con người để
“sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả
mọi người” (C.Mác và Ăngghen) không còn chỉ là khẩu hiện. Tuy vậy, dân chủ
xã hội chủ nghĩa cũng kiên quyết đấu tranh chống lại những hành vi đi ngược lại
tiến trình phát triển của bản thân nó.
Trong giai đoạn đầu của hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa, Nhà
nước xã hội chủ nghĩa phát huy vai trò tích cực của mình trong việc nắm chính
quyền, đem lai quyền dân chủ cho nhân dân và định hướng phát triển. Sau đó,
giai cấp và Nhà nước sẽ tiêu vong - Đấy chính là mục tiêu của chủ nghĩa cộng

chủ nhân của những điều kiện hiện thực của mình, cho nên lao động và sản
phẩm của lao động đã đem lại một sự thoả mãn thẩm mỹ nhất định cho họ. Như
vậy, nhờ sự tự do, dù ít nhiều còn mang tính chất cục bộ hoặc bị hạn chế về
phương diện lịch sử, chẳng hạn như còn ở trong trạng thái sản xuất thủ công, thì
những hứng thú, cảm giác của con người về cái đẹp vẫn xuất hiện, bởi vì nhân tố
lao động thể chất và lao động trí óc được kết hợp tự do. Theo Mác, cơ sở xã hội
để phát triển cái đẹp ở thời kỳ Cổ đại và Phục hưng là sự thống nhất bước đầu
giữa người lao động và điều kiện lao động. Và do vậy, có thể nói rằng, ở đâu có
7