DẠY HỌC - KHÁM PHÁ
I BẢN CHẤT DẠY HỌC KHÁM PHÁ
1- Khái niệm dạy học khám phá
Dạy học khám phá là giáo viên tổ chức học sinh học theo nhóm nhằm phát huy năng lực
giải quyết vấn đề và tự học cho học sinh.
-Trong dạy học khám phá đòi hỏi người giáo viên gia công rất nhiều để chỉ đạo các hoạt
động nhận thức của học sinh. Hoạt động của người thầy bao gồm : định hướng phát triển tư
duy cho học sinh, lựa chọn nội dung của vấn đề và đảm bảo tính vừa sức với học sinh; tổ
chức học sinh trao đổi theo nhóm trên lớp; các phương tiện trực quan hỗ trợ cần thiết…
Hoạt động chỉ đạo của giáo viên như thế nào để cho mọi thành viên trong các nhóm đều
trao đổi, tranh luận tích cực- Ðó là việc làm không dễ ràng, đòi hỏi người giáo viên đầu tư
công phu vào nội dung bài giảng.
-Trong dạy học khám phá, học sinh tiếp thu các tri thức khoa học thông qua con đường
nhận thức: từ tri thức của bản thân thông qua hoạt động hợp tác với bạn đã hình thành tri
thức có tính chất xã hội của cộng đồng lớp học; Giáo viên kết luận về cuộc đối thoại, đưa ra
nội dung của vấn đề, làm cơ sở cho học sinh tự kiểm tra, tự điều chỉnh tri thức của bản thân
tiếp cận với tri thức khoa học của nhân loại.
-Học sinh có khả năng tự điều chỉnh nhận thức góp phần tăng cường tính mềm dẻo trong tư
duy và năng lực tự học Ðó chính là nhân tố quyết định sự phát triển bản thân người học.
2- Ưu điểm của dạy học khám phá
-Phát huy được nội lực của học sinh, tư duy tích cực - độc lập - sáng tạo trong quá trình
học tập.
-Giải quyết thành công các vấn đề là động cơ trê tuệ kích thích trực tiếp lòng ham mê học
tập của học sinh Ðó chính là động lực của quá trình dạy học.
- Hợp tác với bạn trong quá trình học tập, tự đánh giá, tự điều chỉnh vốn tri thức của bản
thân là cơ sở hình thành phương pháp tự học - Ðó chính là động lực thúc đẩy sự phát triển
bền vững của mỗi cá nhân trong cuộc sống.
- Giải quyết các vấn đề nhỏ vừa sức của học sinh được tổ chức thường xuyên trong quá
trình học tập, là phương thức để học sinh tiếp cận với kiểu dạy học hình thành và giải quyết
các vấn đề có nội dung khái quát rộng hơn.
- Ðối thoại trò trò, trò thầy đã tạo ra bầu không khí học tập sôi nổi, tích cực và góp phần hình

và khái quát hoặc là phán đoán…
Ðịnh hướng phát triển tư duy cho học sinh chính là ưu việt của dạy học khám phá đạt được
so với các PPDH khác.
Ví dụ:
+ Vấn đề 1 : tìm hiãøu cấu tạo đơn phân axit amin? ( hoạt động tư duy đặc trưng laì phân
tích, tổng hợp.
+ vấn đề 2 : các loại axit amin khác nhau như thế nào? ( hoạt động tư duy đặc trưng là so
sánh.
1.2. Vấn đề học tâp
- Trong nội dung của bài giảng có chứa đựng nhiều vấn đề hoc tập, trong đó vấn đề trọng
tâm là cơ sở để nhận thức các vấn đề khác. Dạy học khám phá thường được vận dụng để
2
học sinh giải quyết các vấn đề nhỏ, vì vậy lựa chọn vấn đề là yếu tố quan trọng đảm bảo sự
thành công của PPDH này.
-Lựa chọn vấn đề hoüc táûp cần chú ý một số điều kiện sau đây:
+ Vấn đề trọng tâm, chứa đựng thông tin mới
+ vấn đề thường đưa ra dưới dạng câu hỏi hoặc bài tập nhỏ
+ Vấn đề học tập phải vừa sức của học sinh và tương ứng với thời gian làm việc
Nếu nội dung giáo viên yêu cầu học sinh làm việc không chứa đựng thông tin mới thì chỉ là
hình thức thảo luận trong dạy học mà chúng ta thường áp dụng.
- Trong thực tế, để dạy học khám phá có tính năng rộng rãi thì vấn đề đưa ra thường ngắn
gọn và thời gian học sinh làm việc khoảng từ 5 phút đến 10 phút. Chúng ta sẽ áp dụng ở
những tiết giảng có nội dung ngắn gọn và sử dụng quyỵ thời gian kiểm tra và củng cố bài.
Nếu vấn đề học tập có nội dung bao trùm nội dung tiết giảng và học sinh đã có thói quen
tích cực hợp tác theo nhóm thì giáo viên tổ chức học sinh khám phá theo trình tự các bước
trong cấu trúc dạy học nêu vấn đề.
Ví dụ : Khi dạy qui luật di truyền liên kết gen cho học sinh lớp 9 thì chỉ nên tổ chức học sinh
khám phá vấn đề nhỏ của quy luật. Trên cơ sở đó, thì đối với học sinh lớp 12 chúng ta có
thể truyền thụ qui luật này theo cấu trúc nêu vấn đề.
1.3. vai trò cần thiết của phương tiện trực quan trong dạy học khám phá

quyết được vấn đề đưa ra.
- Ðiều kiện cơ sở vật chất của nhà trường: Trong thời gian của tiết học, có lúc học sinh làm
việc trong nhóm, có lúc làm việc giữa các nhóm trong lớp và với thầy đã tạo ra một lớp học
linh động. Chính vì vậy đòi hỏi thiết kế bàn học thuận tiện cho việc di chuyển và mỗi lớp chỉ
nên có từ 25 đến 30 học sinh.
Trong điều kiện thực tế hiện nay, chúng ta có thể khắc phục bằng cách cho các học sinh
ngồi cùng bàn là một nhóm hoặc là học sinh ngồi bàn trước quay lại với học sinh ngồi bàn
sau làm thành một nhóm, do đó sự hợp tác giữa các học sinh trong học tập vẫn có thể thực
hiện được.
1.5. Kết quả khám phá
Dạy học khám phá phải đạt được mục đích là hình thành các tri thứckhoa học cho học sinh,
dưới sự chỉ đạo của giáo viên:
- Giáo viên tổ chức hợp tác giữa các nhóm để thống nhất về nội dung kiến thức của vấn đề.
- Giáo viên đối thoại với học sinh để mỗi thành viên tự đánh giá, tự điều chỉnh rút ra tri thức
khoa học.
- Nội dung vấn đề học tập mà các nhóm học tập cần đạt được, do giáo viên chuẩn bị trước.
2. Hoạt động của nhóm học sinh
- Sự phân nhóm học tập và thời gian làm việc trong nhóm của học sinh là do giáo viên chỉ
đạo dựa trên nội dung của vấn đề học tập.
- Sự hợp tác trong từng nhóm:
Mỗi nhóm suy nghĩ và có giải pháp riêng của bản thân để giải quyết vấn đề; sau đó các
thành viên trao đổi, tranh luận để tìm ra quan điểm chung trong tiến trình khám phá vấn đề,
tuy nhiên vẫn có thể tồn tại những ý kiến của cá nhân chưa được thống nhất.
- Sự hợp tác giữa các nhóm trong tập thể lớp:
4
+ Mỗi nhóm trình bày tóm tắt nội dung của vấn đề đã được phát hiện, trên cơ sở đó có sự
tranh luận giữa các nhóm về kết quả khám phá, dưới sự chỉ đạo của giáo viên.
Trong quá trình này, giáo viên đóng vai trò như một trọng tài, lựa chọn những phán đoán,
kết luận đúng của các nhóm để hình thành kiến thức mới.
+ Trên thực tế số lượng học sinh trong mỗi lớp đông và thời gian có hạn, do đó giáo viên

+ Hai nucleotid kế tiếp liên kết våïi nhau nhờ các thành phần nào?
+ Các nuclêotid đứng đối diện nhau trên hai mạch polynucleotid liên kết với nhau
như thế nào? Chiều tổng hợp hai chuỗi polynucleotid?
3. Tổ Chức Học Sinh: Mỗi nhóm 2-3 học sinh cùng thảo luận. Sau thời gian 5 phút, giáo viên
yêu cầu 2 hoặc 3 nhóm nêu kết quả thảo luận.
4. Kết Quả Khám Phá:
+ Mỗi nucleotid gồm 3thành phần: acid photphoric (H3PO4) liên kết với đường (C5H10O4),
đường liên kết với bazơnitric.
Thành phần khác nhau giữa các nucleotid là các bazơnitric.
+ Ðường của nucleotid đứng trước liên kết với acid của nucleotid đứng kế tiếp.
+ Các nucleoid đứng đối diện trên hai mạch đơn liên kết với nhau nhờ các
bazơnitric : A liên kết với T và G liên kết với X.
Hai chuỗi polynucleotid tổng hợp theo chiều ngược nhau.

Bài 16: ACID NUCLEIC VÀ PROTEIN
1. Mục đích: Học sinh dựa trên kiến thức đã có để so sánh và suy luận phát hiện ra hiện
tượng đúng và sai trong cơ chế tự sao của ADN.
2. Hoạt động giáo viên: Nêu câu hỏi có vấn đề: Hình 1 và 2 mô tả cơ chế tự nhân đôi của
ADN, em hãy xác định hình nào mô tả có hiện tượng sai? Tại sao?
Giáo viên thao tác hình 1 và hình 2 trên bảng dính
Hình 1: Cơ chế tự nhân đôi của ADN Hình2 : Cơ chế tự nhân đôi của ADN
3. Tổ chức học sinh: Mỗi học sinh quan sát, sau đó trao đổi trong nhóm từ 2 -3 học sinh
cùng bàn, thời gian 2 phút, yêu cầu 2 nhóm nêu kết quả thảo luận.
4. Kết quả khám phá:
+Hình 1: Mô tả hiện tượng đúng.
+Hình 2: Mô tả hiện tượng sai ở điểm sau:
Có cặp bazơnitric bắt cặp không theo quy tắc bổ sung .
Hai chiều polynucleotid mới tổng hợp cùng chiều nhau và cùng chiều mở vòng xoắn
1. Mục đích: Phát triển tư duy phân tích, so sánh, khái quát hóa. Khả năng học sinh độc lập
làm việc với sách giáo khoa(SGK).

3. Tổ chức học sinh: Giáo viên ghi nội dung của bảng lên trên bảng (hoặc chuẩn bị bảng ra
giấy để phát cho học sinh), yêu cầu mỗi nhóm gồm 2 học sinh trao đổi trong 2 phút để điền
7
các giá trị thích hợp trong ngoặc đơn. Sau đó , giáo viên yêu cầu 2 hoặc 3 nhóm thông báo
kết qủa.
4.Kết quả khám phá:
Phát biểu quy tắc tính kết quả chung của n cặp gen, n cặp tính trạng là quy tắc nhân (hay
là tổ hợp tự do ngẫu nhiên) giữa kết quả từng cặp gen, từng cặp tính trạng .
TỔ CHỨC DẠY HỌC KHÁM PHÁ CHO HỌC SINH VẬN DỤNG CÁC VẤN ÐỀ HỌC TẬP
1.Mục đích: Rèn luyện các thao tác tư duy so sánh và hệ thống hóa các vấn đề học tập, kỹ
năng làm việc với sách giáo khoa trong quá trình học tập.
2. Hoạt động giáo viên: Xây dựng bảng hệ thống nội dung các quy luật di truyền và hướng
dẫn hoạt động của học sinh.
3.Tổ chức học sinh: Mỗi nhóm gồm 2 học sinh thảo luận, công việc là cho ví dụ và viết 3 sơ
đồ lai trong 3 quy luật. Từ đó rút ra nhận xét kết quả điền vào bảng hệ thống. Thời gian thảo
luận là 3 phút kiểm tra của bài giảng tiết sau ( giáo viên yêu cầu mỗi học sinh có chuẩn bị ở
nhà trước khi tổ chức thảo luận ).
Giáo viên có thể kiểm tra kết quả thảo luận ở một số nhóm.
4.Kết quả khám phá:
DẠY HỌC KHÁM PHÁ VỀ GEN ÐA HIỆU
1.Mục đích: Rèn luyện khả năng tư duy phân tích,so sánh và khái quát hóa các dấu hiệu
bản chất của các hiện tượng di truyền khác nhau,kỹ năng vận dụng các vấn đề đã học để
độc lập giải quyết một vấn đề mới.
2. Hoạt động giáo viên: Ðưa ra câu hỏi và nội dung vấn đề cần giải quyết.
Câu hỏi có vấn đề: Sự di truyền của hai tính trạng do hai cặp gen quy định và hai tính trạng
do một cặp gen quy định ?Tại sao?
3.Tổ chức học sinh: Mỗi nhóm gồm 2 đến 3 học sinh, thời gian thảo luận 2 phút,một vài
nhóm nêu kết quả thảo luận, giáo viên kết luận nội dung của vấn đề.
4.Kết quả khám phá:
Bài 26: SỰ DI TRUYỀN GIỚI TÍNH

- Sử dụng các hoocmôn sinh dục thích hợp để duy trì các đặc tính và tính trạng giới tính
bình thường ở người bệnh.
Bài 27: DI TRUYỀN LIÊN KẾT VỚI GIỚI TÍNH
CÁC GEN TRÊN NHIỄM SẮC THỂ Y
1.Mục đích: Phát triển kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp các dấu hiệu bản chất của hiện
tượng di truyền, khái quát hóa các dấu hiệu bản chất thành nội dung định luật.
2.Hoạt động Giáo Viên: Mô tả sự di truyền về tật dính ngón tay 2 và 3 qua một số thế hệ
Câu hỏi: Gen qui định tật dính ngón tay nằm trên NST nào? Khái quát về qui luật di truyền
và biểu hiện của tính trạng như thế nào?
9
Nếu học sinh chưa có thói quen hoạt động độc lập và học hỏi trong nhóm thì giáo viên có
thể đưa thêm câu hỏi dẫn dắt: Nhận xét tật dính ngón tay di truyền liên kết với giới tính nào?
NST nào chỉ có ở cơ thể nam mà không có ở cơ thể nữ?
3. Tổ chức học sinh: Mỗi nhóm gồm 2 học sinh; Thời gian thảo luận 3 phút; GV täø chỉïc
thảo luận trong lớp; một số nhóm thông báo kết quả và các nhóm tự đánh giá.
4. Kết quả khám phá: Tật dính ngón tay ở người chỉ biểu hiện ở giới tính nam (XY) và không
biểu hiện ở giới tính nữ ( Gen qui định tật dính ngón tay nằm trên nhiễm sắc thể giới tính
Y.
Khái quát nội dung qui luật di truyền: Những tính trạng được qui định bởi những gen
nằm trên NST Y thì di truyền cho 100% các cá thể cùng một giới tính mang cặp NST XY.

Bài 4: THƯỜNG BIẾN
1.Mục đích: Học sinh tự phát hiện nội dung cơ bản về mối quan hệ giữa kiểu gen, môi
trường và kiểu hình. Rèn luyện kỹ năng phân tích rút ra những dấu hiệu, bản chất từ các thí
nghiệm
2. Hoạt động giáo viên: Mô tả nội dung các thí nghiệm về màu sắc hoa liên hình và dán
bảng dính. Sau đó, giáo viên đưa ra các vấn đề cho học sinh thảo luận:
3.Tổ chức học sinh: Mỗi nhóm gồm 3 học sinh, thời gian thảo luận 5 phút, giáo viên tổ chức
các nhóm tự đánh giá kết quả thông qua thảo luận trước lớp.
+Vấn đề 3: Kiểu gen AA có chịu ảnh hưởng của điều kiện nhiệt độ môi trường; kiểu gen aa