B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. HCM
**************

NGUYN TH MAI CÁC NHÂN T CHÍNH NH HNG N
TÌNH TRNG NGHÈO CA CÁC H GIA ÌNH
 TÂY NGUYÊN LUN VN THC S KINH T

TP. H Chí Minh – Nm 2010 B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. HCM
**************

NGUYN TH MAI

CÁC NHÂN T CHÍNH NH HNG N
TÌNH TRNG NGHÈO CA CÁC H GIA ÌNH
 TÂY NGUYÊN

Chuyên ngành: Kinh t phát trin

ii LI CM N

Xin gi li cm n chân thành, sâu sc đn TS. Nguyn Hoàng Bo, ngi
hng dn khoa hc cho tôi trong sut quá trình thc hin đ tài này. Xin cm n
TS. Ngô Quang Thành (Hc vin chính tr quc gia) đã t vn và h tr tôi trong
quá trình x lý s liu và la chn khung phân tích. ng thi, xin trân trng cm
n các Thy, Cô ca trng i hc Kinh T TP. H Chí Minh vi s dìu dt,
hng dn, khích l trong sut quá trình hc tp và nghiên cu, đã truyn đt nhng
kin thc quý báu, góp phn thc hin thành công nghiên cu này.
iii

TÓM TT
ói nghèo là mt trong nhng vn đ mang tính toàn cu. Hu ht các quc
gia đu quan tâm đn chin lc tng trng và gim nghèo. i vi Vit Nam,
gim nghèo là mt trong nhng chính sách quan trng, chính sách không mang tính
ban phát, ban n mà đó là trách nhim, đo lý, truyn thng ca dân tc Vit Nam.
Tuy nhiên, vn đ gim nghèo vn đang là mt thách thc, nht là nhng vùng sâu,
vùng xa, vùng đng bào dân tc thiu s. Do đó, công tác gim nghèo phi đc

3.1. Câu hi nghiên cu 2
3.2. Gi thit nghiên cu 2
4. i tng và phm vi nghiên cu 3
4.1. i tng nghiên cu 3
4.2. Phm vi nghiên cu 3
5. Kt cu ca lun vn 3
Chng 1: TNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CU 4
1.1. Các quan đim v nghèo 4
1.2. Xác đnh ngng nghèo 7
1.3. Các ch s đánh giá nghèo 9
1.4. Các nguyên nhân dn đn nghèo 11
1.4.1. Nhóm các nhân t thuc h gia đình 15
1.4.1.1.  tui ca ch h 15
1.4.1.2. Gii tính 15
1.4.1.3. Trình đ hc vn ca ch h 16
1.4.1.4. T l ngi sng ph thuc 18
1.4.1.5. Dân tc 19
v

1.4.1.6. Tình trng vic làm và loi ngh ca ch h 21
1.4.1.7. Tài sn lâu bn 22
1.4.2. Nhóm nhân t liên quan đn vai trò ca Chính ph (trong phân b ngun lc)
22
1.4.2.1. Tình trng s hu đt đai 22
1.4.2.2. Tip cn ngun tín dng chính thc và phi chính thc 23
1.4.2.3. Tip cn h tng c s thit yu 24
1.4.2.4. Tình trng di dân 25
1.4.2.5. Khong cách thành th - nông thôn 26
1.4.3. Mô hình đ xut 26
Chng 2: PHNG PHÁP NGHIÊN CU 28

Dân tc 61
Giáo dc 63
Tín dng 63
Tình trng di dân 64
Chính sách gim nghèo cho các tnh và khu vc thành th - nông thôn 65
Gii hn ca đ tài và hng nghiên cu m rng 66
Kt lun 67
Tài liu tham kho
Ph lc

vii

DANH MC CÁC BNG BIU

Bng 1.1: Nhng nhân t nh hng đn tình trng nghèo đói 13
Bng 2.1: Trích rút d liu 30
Bng 2.2: Khai báo các bin trong mô hình 32
Bng 3.1: T l nghèo và chi tiêu bình quân ca mt h 36
Bng 3.2: T l nghèo theo v trí đa lý 37
Bng 3.3: Tui ch h bình quân ca Vùng và c nc 38
Bng 3.4: T l nghèo, s nm đi hc trung bình và chi tiêu bình quân ca h theo
gii tính 39
Bng 3.5: Trình đ giáo dc phân theo nhóm h 39
Bng 3.6: T l ph thuc ca h theo khu vc 41
Bng 3.7: T l h nghèo và chi tiêu bình quân theo dân tc 41
Bng 3.8: T l h nghèo phân theo dân tc và khu vc 42
Bng 3.9: T l bng cp cao nht ca ch h theo dân tc 42
Bng 3.10: Tình trng vic làm, nhóm ngành, loi công vic ca ch h phân theo
nhóm h và khu vc 44
Bng 3.11: K nng lao đng phân theo nhóm ngành 45


DANH MC CÁC T VIT TT

AusAID: C quan phát trin Quc t Australia (Australian Agency for
International Development)
BCPTVN: Báo cáo phát trin Vit Nam
B LTBXH: B Lao đng, Thng binh và Xã hi
ESCAP: y ban kinh t - xã hi khu vc châu Á – Thái Bình Dng
(United Nations Economic & Social Commission for Asia and
the Pacific)
BSCL: ng bng sông Cu Long
TMSDC: iu tra Mc sng Dân c ca Vit Nam
MRPA: ánh giá đói nghèo khu vc sông Cu Long
NHTG: Ngân hàng th gii
PPA: ánh giá đói nghèo có s tham gia ca ngi dân
(Participatory Poverty Assessment)
PTF: nhóm hành đng chng đói nghèo
RPGA: Báo cáo đói nghèo và qun tr nhà nc có s tham gia ca
ngi dân
TCTK: Tng cc thng kê
UNDP: Chng trình phát trin ca Liên hip quc (United Nations
Develoment Programme)
VHLSS2008: B d liu điu tra mc sng dân c nm 2008
WB: Ngân hàng th gii (World Bank).
WTO: T chc thng mi th gii (World Trade Organization)
XGN: Xóa đói gim nghèo

Trang 1

LI M U

dân tc (Hoàng Thanh Hng, Trn Hng Giang và Trn Bình Minh, 2006); Báo
cáo phát trin Vit Nam: hng ti tm cao mi (Ngân hàng th gii, 2007); Kt
qu kho sát mc sng h gia đình nm 2008 (Tng cc thng kê, 2008) và nhiu
nghiên cu khác.
Các nghiên cu thc nghim trc đây đã tìm ra mi liên h gia các yu t
vi vn đ nghèo đói. Tuy nhiên, vn cha có mt nghiên cu nào xác đnh nhng
nhân t chính tác đng đn xác sut ri vào tình trng nghèo ca các h gia đình
khu vc Tây Nguyên. Vì vy, đ tài đc hình thành đ nghiên cu các yu t nh
hng đn tình trng nghèo đói ca các h gia đình khu vc Tây Nguyên, nhm
giúp cho c quan qun lý nhà nc thy đc đâu là nhng vn đ cn quan tâm,
tác đng đn nhng nhân t nào đ mang li hiu qu và đm bo đc mc tiêu
phát trin ca Vùng trong tin trình xóa đói gim nghèo.
2. Mc tiêu nghiên cu
Trên c s yêu cu và nhim v nghiên cu đt ra, mc tiêu nghiên cu bao
trùm ca đ tài là tìm ra nhng nhân t chính nh hng đn tình trng nghèo ca
các h gia đình Tây Nguyên, trên c s đó gi ý chính sách c bn và cn thit
nhm gim nghèo cho khu vc này.
3. Câu hi và gi thit nghiên cu
3.1. Câu hi nghiên cu
Câu hi trng tâm ca nghiên cu là xác đnh các nhân t chính nào tác đng
đn tình trng nghèo ca h gia đình ti khu vc Tây Nguyên
3.2. Gi thit nghiên cu
Trình đ hc vn ca ch h, gia đình có nhiu ngi ph thuc, thiu đt sn
xut, thuc nhóm dân tc ít ngi, thiu vn là s khác bit ln nht gia nhng h
nghèo và không nghèo  khu vc Tây Nguyên.
Trình đ hc vn ch h, gia đình có nhiu ngi ph thuc, thiu đt sn xut,
thuc nhóm dân tc ít ngi, không tip cn đc ngun vn vay chính thc, tình
trng di dân cao và c s h tng nghèo nàn là các nhân t chính nh hng đn
vic tng thu nhp và s đói nghèo ca các h dân  khu vc này.
Trang 3

Trang 4 CHNG 1: TNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CU
 có cái nhìn tng quan v nhng mô hình nghiên cu trc và c s lý
thuyt v nghèo đói, trong chng mt tác gi khái quát nhng quan đim khác
nhau v nghèo, ngng nghèo, tìm ra các nguyên nhân dn đn tình trng nghèo ca
h, t đó đa ra khung lý thuyt mô hình xác đnh các nhân t nh hng đn tình
trng nghèo ca h gia đình  Tây Nguyên.
1.1. Các quan đim v nghèo
Nghèo là mt khái nim có nhiu mt và không có mt khái nim duy nht
v nghèo. Có th hiu nghèo là tình trng thiu thn  nhiu phng din, chng
hn nh thu nhp hn ch, hoc thiu c hi to thu nhp, thiu tài sn đ bo đm
tiêu dùng trong nhng lúc khó khn, d b tn thng trc nhng đt bin bt li,
ít có kh nng truyn đt nhu cu hay nhng khó khn ti ngi có kh nng gii
quyt, ít đc tham gia vào quá trình ra quyt đnh, cm giác b s nhc, không
đc ngi khác tôn trng và nhiu ý ngha khác. Do có quá nhiu khía cnh nh
vy mà khái nim nghèo cha bao gi thng nht. Các t chc, cá nhân nghiên cu
nghèo đói thng s dng khái nim riêng ca mình v nghèo tùy theo góc quan sát
cng nh quan đim ca h.
Theo Rowntree (1901) cho rng nghèo là tình trng thiu mt s lng tin
cn đ “có đc nhng th ti thiu cn thit cho vic duy trì th cht thun tuý”
(trích trong Nguyn Trng Hoài, 2007). n nm 1993, ti hi hi ngh chng
nghèo đói khu vc Châu Á – Thái Bình Dng do ESCAP t chc  Thái Lan
nhiu quc gia thng nht: “nghèo là tình trng mt b phn dân c không đc
hng và tha mãn các nhu cu c bn ca con ngi, mà nhng nhu cu này đã
đc xã hi tha nhn tùy theo trình đ phát trin kinh t xã hi và phong tc tp
quán ca đa phng”. Ngoài ra, nhiu nhà nghiên cu khác đã xác đnh "nghèo" là
phn dân s không th đáp ng nhu cu dinh dng c bn (Blackwood & Cng tác
viên, 1994). Các tác gi xem nghèo đói là mt hàm ca các bin s nh giáo dc,

thng: “Xét v mt phúc li, nghèo có ngha là khn cùng. Nghèo có ngha là đói,
không có nhà ca, qun áo, m đau và không có ai chm sóc, mù ch và không
Trang 6

đc đn trng. Nhng đi vi ngi nghèo, sng trong cnh bn hàn còn mang
nhiu ý ngha hn th. Ngi nghèo đc bit d b tn thng trc nhng s kin
bt thng nm ngoài kh nng kim soát ca h. H thng b các th ch ca
nhà nc và xã hi đi x tàn t, b gt ra bên l xã hi nên không có ting nói và
quyn lc trong các th ch đó”, và nghèo chính là tình trng mà cá nhân hoc h
gia đình “không có kh nng có mc sng ti thiu”.
Nói chung, có ba tiêu chun chính v cách tip cn nghèo: tình trng v kinh
t, sc khe và tình trng b gt ra ngoài l ca xã hi (Wagle, 2002) và có 3 bc
đ xác đnh nghèo đói: (i) đnh ngha phúc li ca h gia đình/ cá nhân, (ii) xác
đnh mt giá tr chun (ti thiu) đ tách bit 2 nhóm nghèo và không nghèo (gi là
ngng nghèo) và (iii) tính toán các ch s thng kê tng hp da trên mi quan h
gia phúc li kinh t và ngng nghèo (WB, 2005). o lng phúc li phc tp
hn, nó rng hn ch s phúc li kinh t. Bi phúc li còn bao gm tui th, ch đ
dinh dng, điu kin nhà , t l tr em đn trng, t sut t vong ca tr em
(WB, 2005). Nghèo đói là mt phm trù rt rng và đnh ngha v nghèo đói có th
đc hiu không ch s túng thiu v mt vt cht, mà còn liên quan đn ri ro,
tính d b tn thng, vn đ xã hi và các c hi (WB, 2006).
Quan nim ca chính ngi nghèo  nc ta cng nh mt s quc gia khác
trên th gii v nghèo đói đn gin hn, trc din hn. Kt qu các cuc tham vn
có s tham gia ca ngi dân nói rng: “Nghèo đói là gì ? Là hôm nay con tôi n
khoai, ngày mai không bit con tôi n gì? Bn nhìn nhà ca tôi thì bit, trong nhà
nhìn thy mt tri, khi ma thì trong nhà cng nh ngoài sân” hoc “nghèo đói
đng ngha vi nhà  bng tranh tre, na lá tm b, xiêu vo, dt nát, không đ đt
đai sn xut, không có trâu bò, không có tivi, con cái tht hc, m đau không có
tin đi khám cha bnh”.  Vit Nam, mt khái nim v đói nghèo thng đc s
dng là khái nim đc đa ra ti hi ngh v chng nghèo đói do y ban kinh t

đm bo mc đ dinh dng tt cho con ngi. R lng thc đó s tính đn c c
cu tiêu dùng lng thc ca các h gia đình đc thù ca mt nc. Trên c s đó
hai ngng nghèo tuyt đi s đc tính toán: Ngng nghèo lng thc thc
phm: đo lng mc chi tiêu cn thit đ đm bo mt gia đình có th đ mua mt
Trang 8

lng lng thc, thc phm đ cung cp cho mi thành viên trong h mt lng
calo là 2100 calo mt ngày. Ngng nghèo này thng thp vì nó không tính đn
chi tiêu cho các sn phm phi lng thc khác. Ngng nghèo chung: đo lng chi
phí đ mua đ mt lng hàng hóa lng thc, thc phm cung cp lng calo là
2100 calo và mt s mt hàng phi lng thc.
Trên bình din quc t, NHTG đã tính toán ngng nghèo tuyt đi cho các
nc thu nhp thp là 1 đô la M/ngày, t 2 đô la cho châu M La tinh và Caribe,
đn 4 đô la cho nhng nc ông Âu, cho đn 14,40 đô la cho nhng nc công
nghip.  đm bo tính so sánh đc gia các nc, nhng ngng nghèo này
đc tính theo ngang giá sc mua. T nm 1981, chun nghèo toàn cu đc áp
dng  mc thu nhp 1 USD/ngày. Chun nghèo này đã đc điu chnh thành 1,25
USD/ngày k t nm 2005, sau khi tính đn yu t lm phát. Còn  Vit Nam hin
ti cha có s thng nht v tiêu chí đánh giá nghèo theo thu nhp hay theo chi tiêu
dùng. Vì vy, trên thc t vic phân tích đánh giá nghèo vn s dng mt trong hai
ngng nghèo tuyt đi: Ngng nghèo ca TCTK, xác đnh da theo cách tip cn
ca NHTG là s dng ch tiêu chi tiêu đ đo lng nghèo. Chun nghèo chung ca
TCTK và NHTG vi mc chi tiêu bình quân/ngi/tháng qua các nm nh sau:
nm 2002: 160 nghìn đng, nm 2004: 173 nghìn đng, nm 2006: 213 nghìn đng
và nm 2008: 280 nghìn đng. Bên cnh đó, ngng nghèo ca B LTBXH, xác
đnh ngng nghèo mang tính cht tng đi hn và tip cn t khía cnh thu nhp.
Chun nghèo do B LTBXH đa ra đã đc điu chnh nm ln vào các nm
1993, 1997, 1998, 2001 và 2005. Theo Quyt đnh s 170/2005/Q-TTg ca Th
tng Chính ph ngày 8 tháng 7 nm 2005 v vic ban hành chun nghèo áp dng
cho giai đon 2006-2010 thì  khu vc nông thôn nhng h có mc thu nhp bình

đc các điu kin sng c bn tt hn.
Th hai, trong mt nn kinh t nông nghip nghèo, thì thu nhp ca các h
gia đình nông thôn có th dao đng trong nm do ph thuc vào mùa thu hoch.
iu này ng ý mt khó khn tim nng cho các h gia đình khi nh li thu nhp
Trang 10

ca h, trong đó nhng thông tin v thu nhp ca h gia đình t quá trình kho sát
này, có th dn ti cht lng thp.
Th ba, chi tiêu có th phn ánh tt hn tiêu chun thc t ca mt h gia
đình sinh sng và kh nng đ đáp ng nhu cu c bn. i vi các h gia đình 
Vit Nam nói chung, h gia đình đình  nông thôn nói riêng, thng có nhng đc
đim rt đc thù nh: Do tâm lý, ngi dân thng có xu hng khai thp thu nhp
ca mình, thu nhp càng cao càng khai thp; các h gia đình thng không nh tt
c các khon thu ca mình; thu nhp t các loi cây lâu nm là không th tính đc
dù có chi phí chm sóc. Thu nhp t các loi gia súc không th tính đc hàng nm
vì có th nhiu nm h gia đình mi bán và nhng loi chi tiêu tng cao bt thng
cng có khi xy ra, chng hn nh chi tiêu cho vic cha bnh, mua các vt dng
đt tin, sa cha hay xây nhà nhng nhng loi chi tiêu này ch thng có  nhng
h không nghèo. Bên cnh đó, thu nhp t các hot đng khai thác thy sn có th
thay đi bt thng, hoc hàng nm hoc thm chí hàng ngày trong khi mc tiêu th
vn tng đi n đnh. Nói cách khác, đc đim v chi tiêu n đnh nhiu hn so
vi thu nhp, và đc s dng tt hn trong phân tích đói nghèo. Nhng bin đng
ca thu nhp và chi tiêu đc minh ha trong hình v di đây (Hình 1.1)(WB,
2005).

Hình 1.1. S bin đng gia thu nhp và chi tiêu
(Ngun: World Bank, 2005)
ô la
Trang 11



Theo nghiên cu ca d án din đàn min núi Ford (2004), da vào b d liu
Trang 13

Bng 1.1. Các nhân t nh hng ti tình trng nghèo đói.
Phân theo
đc đim
Các nhân t nh hng

c đim ca
cp đ vùng
(Regional-
level
characteristics)
- S cách bit v đa lý/xã hi do thiu h tng c s; hn ch trong
vic tip cn các loi th trng và các dch v xã hi
- Ngun lc c bn nh đt đai và cht lng đt đai
- iu kin t nhiên (thi tit và các yu t khác)
- Qun lý Nhà nc
- Bt bình đng.
Nhng đc
tính t cp đ
cng đng
(Community
- H tng c s (đin, nc, đng giao thông và các yu t khác)
- Phân b đt đai
- Kh nng tip cn các hàng hóa và dch v công (y t, giáo dc).
Trang 14
chính đn tình trng nghèo ca các h gia đình nông thôn Malaysia; hay theo
Owuor, Ngigi, Ouma và Birachi (2007), không tip cn đc tín dng vi mô, tui,
s nm đi hc ca ch h, không tham các bui hi tho v nông nghip, ch h là
n, s bin đi h sinh thái nông nghip và không có vt nuôi là các yu t nh
hng đáng k đn nghèo ca các h gia đình nông thôn  Kenya.  Bangladesh,
tình trng nghèo đói do mt s đc đim nh: tình trng nhân khu hc, trình đ
giáo dc, s hu đt trong nông nghip, loi vic làm (theo Andy Kotikula, Ambar

Trích đoạn ng 3.2: Tl nghèo the ov trí đa lý ng 3.5: Trình đ giáo dc phân theo nhóm h

---