VĂN HOÁ CỒNG CHIÊNG TÂY NGUYÊN
I. LỜI MỞ ĐẦU
Tây Nguyên - gồm 5 tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng -
không chỉ là địa bàn chiến lược về kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng mà còn là vùng
văn hoá dân gian đa dạng và đặc sắc của Việt Nam. Cùng với việc đầu tư phát triển kinh
tế-xã hội, nâng cao đời sống cho đồng bào các dân tộc, công tác bảo tồn và phát huy những
giá trị của văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, một trong bảy vùng văn hóa lớn của đất nước,
cũng đang ngày càng được quan tâm.
Ngành văn hóa thông tin các tỉnh Tây Nguyên đang từng bước phục hồi lễ hội cồng
chiêng và các lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số như lễ đâm trâu, mừng lúa mới,
cúng bến nước, bỏ mả, mừng sức khỏe và cầu mưa, đồng thời tiến hành bảo tồn, sưu tầm,
lưu giữ và phổ biến những tư liệu khảo cứu và các hiện vật đặc thù của văn hóa Tây
Nguyên. Những lễ hội đua voi, lễ hội cồng chiêng, lễ hội văn hóa Trường Sơn-Tây Nguyên
đã trở thành lễ hội truyền thống thường niên của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Hai di sản văn hóa vô cùng quý giá của các dân tộc Tây Nguyên, sử thi và cồng
chiêng, đã được ngành văn hóa thông tin đặc biệt quan tâm. Không ai xác định được niên
đại của cồng, chiêng Tây Nguyên, chỉ biết rằng nó tồn tại song hành với đời sống nhân dân
các dân tộc này từ lâu. Mỗi một dàn cồng, chiêng là tiếng nói tâm linh, tâm hồn của người
Tây Nguyên, để diễn tả những niềm vui, nỗi buồn trong cuộc sống lao động và sinh hoạt
hàng ngày của họ.
Trong kho tàng di sản văn hóa của các thế hệ tộc người Nam Tây Nguyên, cồng
chiêng là một dạng "của cải" nổi trội cùng với kho tàng văn học dân gian, nghệ thuật điêu
khắc dân gian và tri thức dân gian. Có thể nói, hầu như không có nhạc khí nào và không có
nhiều những sinh hoạt văn hóa truyền thống nào có được vai trò như nhạc khí cồng chiêng
và sinh hoạt văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên nói chung và Nam Tây Nguyên nói riêng.
1
II. NỘI DUNG
1.Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là gì ?
Từ ngàn xưa, vùng đất Tây Nguyên - Việt Nam đã là cái nôi của nhiều nhóm sắc tộc
thiểu số, như: Jrai, Bahnar, Ê-đê, Giẻ, Raglai, Sê-đăng, Xtiêng, Mạ, Brâu, Churu, Mnông...
Nói đến Tây Nguyên - Việt Nam, người ta sẽ nghĩ ngay đến những bản trường ca hào

thể mang đến niềm hạnh phúc, sự thịnh vượng nhưng cũng kéo đến những sự bất hạnh cho
buôn làng khi bị làm cho nổi giận.
Với tất cả những giá trị lịch sử, nghệ thuật, xã hội và âm nhạc, ngày 25 tháng 11
năm 2005, không gian văn hóa nhạc cồng chiêng của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã
được UNESCO công nhận là di sản văn hóa của nhân loại. Tuy nhiên, ngày nay, kiệt tác
văn hóa này đang bị đe dọa nghiêm trọng do sự giảm sút về số lượng của những nghệ nhân
và nhạc sĩ cồng chiêng chuyên nghiệp trong các buôn làng; do các giai điệu và bản nhạc
chiêng cổ cũng bị thất truyền; nhưng nghiêm trọng hơn là do sự thu hẹp của không gian
văn hóa, nơi mà nhạc cồng chiêng vẫn hằng ngày được tấu lên.
2. Đặc điểm không gian văn hoá cồng chiêng:
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là Kiệt
tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại vào ngày 15 tháng 11 năm 2005. Sau Nhã nhạc
cung đình Huế, đây là di sản thứ hai của Việt Nam được nhận danh hiệu này.
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên trải dài trên 5 tỉnh Tây Nguyên: Kon Tum,
Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng. Chủ thể của không gian văn hóa này gồm
nhiều dân tộc khác nhau: Ê đê, Ba Na, Mạ, Lặc...
Không gian văn hóa Cồng Chiêng Tây Nguyên bao gồm các yếu tố bộ phận sau:
cồng chiêng, các bản nhạc tấu bằng cồng chiêng, những người chơi cồng chiêng, các lễ hội
có sử dụng cồng chiêng (Lễ mừng lúa mới, Lễ cúng Bến nước...), những địa điểm tổ chức
các lễ hội đó (nhà dài, nhà rông, nhà gươl, rẫy, bến nước, nhà mồ, các khu rừng cạnh các
buôn làng Tây Nguyên,...), v.v.
3
Hiện tại, ở các vùng có cồng chiêng như ở Tây nguyên, Lễ hội Cồng chiêng được tổ
chức hàng năm là một hoạt động vừa có ý nghĩa bảo tồn bản sắc văn hóa vừa là một sản
phẩm du lịch ăn khách. sản phẩm du lịch
Theo GS TS Nguyễn Thuyết Phong, cồng chiêng Tây Nguyên được bắt nguồn từ
nền văn minh Đông Sơn cổ đại- một nền văn hóa trống đồng nổi tiếng ở Đông Nam Á.
Nghệ thuật cồng chiêngTây Nguyên từ xưa đến nay đã phát triển đến một trình độ cao so
với các nước trong khu vựcĐông Nam Á. Giá trị văn hóa của cồng chiêng ở Tây Nguyên
từ xa xưa mang đén cho văn hoá việt nam những vị thế đặc biệt nổi bật trong hệ nhạc khí

những bản nhạc cồng chiêng riêng để diễn tả vẻ đẹp thiên nhiên, khát vọng của con
người... Người Giarai có các bài chiêng Juan, Trum vang... Người Bana có các bài chiêng:
Xa Trăng, Sakapo, Atâu, Tơrơi... Âm thanh của cồng chiêng còn là chất men lôi cuốn gái
trai vào những điệu múa hào hứng của cả cộng đồng trong những ngày hội của buôn làng.
Đây là sinh hoạt văn hóa dân gian nổi bật nhất ở nhiều dân tộc Tây Nguyên.
Âm nhạc của cồng chiêng Tây Nguyên thể hiện trình độ điêu luyện của người chơi
trong việc áp dụng những kỹ năng đánh chiêng và kỹ năng chế tác. Từ việc chỉnh chiêng
đến biên chế thành dàn nhạc, cách chơi, cách trình diễn, những người dân dẫu không qua
trường lớp đào tạo vẫn thể hiện được những cách chơi điêu luyện tuyệt vời. Với người Tây
Nguyên, cồng chiêng và văn hóa cồng chiêng là tài sản vô giá. Âm nhạc cồng chiêng Tây
Nguyên không những là một giá trị nghệ thuật đã từ lâu được khẳng định trong đời sống xã
hội mà còn là kết tinh của hồn thiêng sông núi qua bao thế hệ. Cồng chiêng Tây Nguyên
không chỉ có ý nghĩa về mặt vật chất cũng như những giá trị về nghệ thuật đơn thuần mà
nó còn là "tiếng nói" của con người và của thần linh theo quan niệm "vạn vật hữu linh".
Từ thuở sơ khai, cồng chiêng được đánh lên để mừng lúa mới, xuống đồng; biểu hiện của
tín ngưỡng - là phương tiện giao tiếp với siêu nhiên... âm thanh khi ngân nga sâu lắng, khi
thôi thúc trầm hùng, hòa quyện với tiếng suối, tiếng gió và với tiếng lòng người, sống mãi
cùng với đất trời và con người Tây Nguyên. Tất cả các lễ hội trong năm, từ lễ thổi tai cho
trẻ sơ sinh đến lễ bỏ mả, lễ cúng máng nước, lễ mừng cơm mới, lễ đóng cửa kho, lễ đâm
trâu.. . hay trong một buổi nghe khan... đều phải có tiếng cồng. Tiếng chiêng dài hơn đời
người, tiếng chiêng nối liền, kết dính những thế hệ.
5
Theo quan niệm của người Tây Nguyên, đằng sau mỗi chiếc cồng, chiêng đều ẩn chứa một
vị thần. Cồng chiêng càng cổ thì quyền lực của vị thần càng cao. Cồng chiêng còn là tài
sản quý giá, biểu tượng cho quyền lực và sự giàu có. Đã có thời một chiếc chiêng giá trị
bằng hai con voi hoặc 20 con trâu. Vào những ngày hội, hình ảnh những vòng người nhảy
múa quanh ngọn lửa thiêng, bên những vò rượu cần trong tiếng cồng chiêng vang vọng núi
rừng, tạo cho Tây Nguyên một không gian lãng mạn và huyền ảo. Cồng chiêng do vậy góp
phần tạo nên những sử thi, những áng thơ ca đậm chất văn hóa Tây Nguyên vừa lãng mạn,
vừa hùng tráng.