NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT TRIỀU HẬU LÊ VỚI VIỆC BẢO VỆ QUYỀN
CON NGƯỜI
Trong lịch sử Việt Nam nói chung và lịch sử Việt Nam thời trung đại
nói riêng, triều Hậu Lê (1428 – 1789)[1] lâu nay vẫn được đánh giá là giai
đoạn phát triển rực rỡ nhất. Đây là giai đoạn lịch sử đã để lại nhiều dấu ấn,
thành tựu quan trọng nhất về phương diện cải cách kinh tế, giáo dục và đặc
biệt là về phương diện tổ chức bộ máy nhà nước, xây dựng, thực thi, bảo vệ
pháp luật và bảo vệ quyền con người.
Thành tựu đặc sắc bậc nhất về pháp luật trong lịch sử nhà nước và
pháp luật Việt Nam thời trung đại chính là Bộ luật Hồng Đức (Quốc triều hình
luật) và Bộ Quốc triều khám tụng điều lệ triều Hậu Lê. Đây là những Bộ luật
phản ánh trung thực, rõ nét nhất trạng thái chính trị, kinh tế, văn hóa, xã
hội Đại Việt triều Hậu Lê. Những Bộ luật này đã trở thành khuôn mẫu cho
các triều đại sau với nhiều lần được bổ sung, sửa chữa. Trong hoàn cảnh và
trình độ pháp lý của thời kỳ này, tính chất hoàn thiện, hệ thống, phong phú,
nhưng cũng rất chặt chẽ, cụ thể của Quốc Triều Hình Luật triều Hậu Lê, Bộ
Quốc Triều Khám Tụng điều lệ hàm chứa nhiều giá trị kế thừa từ kỹ thuật lập
pháp đến việc bảo vệ quyền con người, bảo vệ quyền các nhóm xã hội dễ bị
tổn thương trong các chế định thuộc lĩnh vực hình sự, dân sự, hôn nhân gia
đình, hành chính và tố tụng.
Có thể nói việc nghiên cứu nhà nước và pháp luật triều Hậu Lê, qua đó
chỉ ra những giá trị đương đại, những giá trị cần tham khảo, kế thừa vào
công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền trong giai đoạn hiện nay có một ý
nghĩa đặc biệt quan trọng. Việc nghiên cứu, kế thừa những giá trị lịch sử -
pháp lý triều Hậu Lê chắc chắn sẽ góp phần tích cực, tạo điều kiện cho việc
phát triển bền vững, nâng cao hiệu quả giáo dục, thực thi pháp luật, bảo vệ
quyền con người ở Việt Nam hiện nay.
Do ý nghĩa, tầm quan trọng của vấn đề, nên việc nghiên cứu về nhà
nước và pháp luật triều Hậu Lê đã được nghiên cứu khá sớm ở nước ta.
Trước hết phải kể đến nhiều tác phẩm của các học giả nổi tiếng thời
phong kiến, tiêu biểu như tác phẩm Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn. Công

vệ năm 2013; Phần nghiên cứu về Tổ chức chính quyền Việt Nam thời kỳ
phong kiến, in trong: Tổng tập nghìn năm văn hiến Thăng Long, Tập 1, Nhà
xuất bản văn hóa Thông tin, 2009, tr.2151-2172 của tác giả Nguyễn Minh
Tuấn và nhiều công trình khác.
Đặc biệt, về phương diện Hội thảo cấp quốc gia, đã có nhiều Hội thảo
liên quan đến triều Hậu Lê như Hội thảo Lê Thánh Tông (1442-1497) – Con
người và sự nghiệp, kỷ niệm 500 năm ngày mất của Lê Thánh Tông. Nhà
xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã in thành kỷ yếu gồm 33 bài viết, nhiều
bài viết đề cập đến vấn đề pháp luật có giá trị. Cuốn kỷ yếu thứ hai có giá trị
là cuốn “Quốc triều hình luật : Những giá trị lịch sử và đương đại góp phần
xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, do Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư
pháp cùng phối hợp với Nhà xuất bản Tư pháp ấn hành năm 2008. Đây là
cuốn sách tập hợp toàn văn các báo cáo khoa học có giá trị được trình bày
tại Hội thảo khoa học quốc gia: "Quốc triều hình luật - những giá trị lịch sử
và đương đại góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam" tổ chức
ở Thanh Hoá từ 17 - 18/3/2007. Công trình này tập hợp 22 bài viết của
nhiều nhà khoa học đề cập một cách sâu sắc và toàn diện về bộ Quốc Triều
hình luật thời Lê từ vấn đề cải cách bộ máy nhà nước, quan chế, kỹ thuật lập
pháp, quyền con người…
Bên cạnh những công trình trên cũng có nhiều bài viết đăng trên các
tạp chí chuyên ngành luật học, sử học, triết học đề cập đến những khía cạnh
khác nhau về nhà nước và pháp luật triều Hậu Lê. Nhiều bài viết mạnh dạn
đề cập đến “quyền con người”, “nhà nước pháp quyền”, “giám sát quyền lực”
trong Quốc triều Hình luật như bài viết: Một số nội dung và giá trị cơ bản về
quyền con người trong "Quốc triều hình luật" của tác giả Nguyễn Thanh
Bình, đăng trên Tạp chí Triết học, Số 7/2008, tr. 9-16; bài viết “Khía cạnh
quyền con người, quyền công dân và quản lý nhà nước trong bộ Quốc triều
hình luật” của tác giả Cao Quốc Hoàng, đăng trên Tạp chí Triết học, Số
7/2005, tr.37-42; Bài viết: “Vấn đề xây dựng bộ máy nhà nước pháp quyền
ở Việt Nam thời Lê Sơ (qua Quốc triều hình luật)” của tác giả Nguyễn Thanh

công trình khoa học pháp lý số chuyên đề “Khoa học pháp lý và cải cách
trong đào tạo luật, Nxb Đại học Tổng hợp quốc gia Varonhet, Liên bang Nga,
số (21)/2007 của tác giả Mai Văn Thắng; Các bài viết: Những ảnh hưởng tích
cực của Nho giáo trong Quốc Triều Hình Luật triều Hậu Lê, Tạp chí khoa học
Đại học Quốc gia Hà nội (chuyên san kinh tế - luật), T.XX, No4, 2004, tr.39
– 46, Nét độc đáo của qui phạm pháp luật trong Quốc Triều Hình Luật triều
Hậu Lê, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp (Hiến kế Lập pháp), Số 33(118),
Tháng 3/2008, tr.49 – 51 của tác giả Nguyễn Minh Tuấn; Bài viết “Quá trình
xây dựng Quốc triều hình luật hay luật hình triêu Lê, xét từ góc độ đa dạng
văn hoá và đối thoại giữa văn hoá Đại Việt và văn hoá Trung Hoa thời Trung
đại” của tác giả Phạm Xuân Nam, Nghiên cứu lịch sử, Số 8/2007, tr.3-10;
Bài viết “Khái niệm tội phạm - so sánh giữa Bộ luật Hồng Đức và Bộ luật
hình sự hiện nay” của tác giả Nguyễn Ngọc Hoà, Tạp chí Nhà nước và pháp
luật, Số 1(201)/2005, tr.57-61; Bài viết “Tội trộm cắp tài sản trong Bộ luật
Hồng Đức” của tác giả Hoàng Văn Hùng, Tạp chí luật học, Số 5/2006, tr.36-
39 và nhiều công trình khác.
Nhìn chung, những công trình nói trên thể hiện tính nghiêm túc trong
học thuật, đồng thời chỉ ra một cái nhìn tổng quan về sự phát triển của nhà
nước pháp luật phong kiến Việt Nam và nhà nước pháp luật triều Hậu Lê.
Tuy nhiên, do nhiều lý do khác nhau, các công trình kể trên chưa có điều
kiện đi sâu nghiên cứu và đặt trọng tâm vào việc tìm hiểu nhà nước và pháp
luật thời kỳ này với việc bảo vệ những lợi ích của con người trong một tổng
thể thống nhất gắn chặt với các điều kiện chính trị - kinh tế - văn hóa xã hội
thời kỳ này.
Trên cơ sở kế thừa những thành tựu khoa học của các công trình khoa
học đã có, nhóm tác giả đặt ra mục tiêu của cuốn sách là: chỉ ra một số đặc
trưng, giá trị lịch sử và giá trị pháp lý tiêu biểu về nhà nước và pháp luật
triều Hậu Lê với việc bảo vệ quyền con người, đồng thời tổng hợp những đặc
trưng cụ thể đó để chỉ ra một số giá trị đương đại, những giá trị cần kế thừa
vào công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển bền vững, bảo vệ

các giảng viên, học viên và sinh viên trong giảng dạy, nghiên cứu về nhà nước
và pháp luật triều Hậu Lê với việc bảo vệ quyền con người.
Hà Nội, tháng 12 năm 2014
Tập thể tác giả
[1] Về mặt niên đại, để phân biệt với triều Tiền Lê (980 – 1009), giới sử học
sau này thường gọi các triều đại do Lê Lợi lập nên là Hậu lê kéo dài từ 1428
đến năm 1789. Triều đại Lê Sơ là giai đoạn đầu của thời Hậu lê, một giai
đoạn phát triển rực rỡ nhất, tồn tại từ năm 1428 đến năm 1527, để phân
biệt với thời Lê Mạt hay Lê Trung Hưng sau này từ năm 1533 đến năm
1789.