Bài tập điều kiện chuyên đề Ngôn ngữ và văn học - Phạm Văn Nghiêm - cao học K20 ĐHSPHN
Bài tập điều kiện: chuyên đề ngôn ngữ và văn học
Đề bài: SO SÁNH CHẤT LIỆU CỦA NGHỆ THUẬT VĂN CHƯƠNG VÀ CHẤT
LIÊU CỦA NGHỆ THUẬT HỘI HỌA THEO NHỮNG ĐẶC TÍNH CHI PHỐI ĐỒI
VỚI NGHỆ THUẬT
Bài làm
PHẦN MỞ ĐẦU
Ngôn ngữ là yếu tố thứ nhất của nghệ thuật văn chương hay nói ngược lại văn
chương là nghệ thuật ngôn ngữ . Đó là những sự khẳng định từ lâu và được thừa nhận
rộng rãi. Trong lịch sử loài người đã sáng tạo nhiều loại hình nghệ thuật như âm nhạc,
điêu khắc, kiến trúc mỗi loại hình nghệ thuật đều có chất liệu riêng cho mình. Chẳng
hạn chất liệu của âm nhạc là âm thanh, hội họa là đường nét và màu sắc, điêu khắc, kiến
trúc là các dạng vật chất như gỗ, đá, thạch cao để tạo ra những đường nét, hình khối. Văn
chương cũng như mọi ngành nghệ thuật đều cần có chất liệu. Không có chất liệu thì
không thể gột “nên hồ”. Đó là điều kiện tiên quyết. Có thể nói chất liệu có vai trò quan
trọng ảnh hưởng tới nghệ thuật ở nhiều phương diện: Quá trình sáng tạo nghệ thuật, quá
trình lĩnh hội, tiếp nhận cảm thụ và ảnh hưởng trực tiếp tới tác phẩm nghệ thuật.
Tuy nhiên vì mỗi loại hình nghệ thuật đều có chất liệu riêng cho mình nên sự chi phối
của chất liệu đối với từng loại hình nghệ thuật khác nhau là khác nhau.
Ở bài này do thời gian có hạn chúng tôi chỉ tập trung vào so sánh chất liệu của nghệ
thuật văn chương và chất liệu của nghệ thuật hội họa theo những đặc tính chi phối đối với
nghệ thuật.
PHẦN NỘI DUNG
Qua một thời gian học tập và nghiên cứu chuyên đề Ngôn ngữ và văn học chúng tôi
đã rút ra một số điểm khác biệt giữa chất liệu của nghệ thuật văn chương với chất liệu của
nghệ thuật hội họa theo những đặc tính chi phối đối với nghệ thuật, cụ thể như sau:
1. Với tư cách là chất liệu của nghệ thuật văn chương , ngôn ngữ là một loại chất liệu
mang tính toàn dân, phổ thông, phổ biến nhất. Thứ chất liệu này có ở mọi người, nằm
ngay trong chính mỗi con người, bởi vì trừ những người khuyết tật bẩm sinh, còn không
ai là không có ngôn ngữ. Trong khi đó chất liệu của nghệ thuật hội họa là màu sắc, đường
nét là những thứ vốn không có sẵn trong con người. Người họa sĩ muốn sáng tác được

phổ thông, tính phổ biến thì ta nhận thấy rõ ràng nghệ thuật văn chương với chất liệu
ngôn ngữ có sự nổi trội hơn nghệ thuật hội họa.
2. Tuy nhiên tính toàn dân của chất liệu ngôn ngữ lại không đồng nghĩa với tính nhân
loại. Điều này khác với hội họa. Trong nghê thuật hội họa chất liệu là chung cho toàn
nhân loại, đều là các đường nét và màu sắc tạo nên từ những thuốc vẽ hay sơn màu nào
đó. Những đặc điểm về chất liệu này tạo nên những trường phái hội họa riêng và phổ biến
toàn nhân loại. Ngôn ngữ thì trái lại, tự bản thân mình ngôn ngữ luôn mang tính dân tộc
sâu sắc. Ngôn ngữ là tài sản riêng của từng dân tộc mang đặc trưng dân tộc. Đặc trưng
dân tộc ở đây có thể biểu hiện ở những phương diện như: Hình thức âm thanh, hệ thống
ngữ pháp và phương diện ngữ nghĩa. Trong khi đó ở hội họa bản thân chất liệu không
mang tính dân tộc. Để sáng tạo nên một tác phẩm hội họa thì bất cứ ở đâu, dân tộc nào,
người họa sĩ cũng đều cần tới nguồn chất liệu chung là màu sắc, đường nét hình khối…
Tính dân tộc của chất liệu ngôn ngữ có sự chế định rất lớn đến các quá trình sáng tác,
cảm thụ và đến chính tác phẩm văn chương. Không thể sáng tác văn chương bằng thứ
ngôn ngữ xa lạ, thậm chí một thứ ngôn ngữ mà mình biết nhưng chưa đủ đến độ nắm
được cái thần thái của nó. Càng không thể cảm thụ được tác phẩm văn chương khi không
biết đến độ thuần thục chất liệu ngôn ngữ với những đặc trưng dân tộc gắn liền với nó. lúc
đó, muốn cảm thụ được thì hoạt động chuyển dịch ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng và
đòi hỏi sự chuyển dịch không chỉ về mặt từ ngữ mà cả cái linh hồn dân tộc đứng sau từ
ngữ. Chẳng hạn như trong đoạn thơ sau :
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi
Này của Xuân Hương đã quyệt rồi
Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi
(Mời trầu – Hồ Xuân Hương)
2
Bài tập điều kiện chuyên đề Ngôn ngữ và văn học - Phạm Văn Nghiêm - cao học K20 ĐHSPHN
Những câu thơ trên vốn làm từ những chất liệu hàng ngày của tiếng Việt,được mọi
người Việt Nam bình thường biết và sử dụng. Những thứ chất liệu ấy thấm đượm hồn
Việt: không chỉ ở các âm thanh của từ ngữ, ở các quy tắc kết hợp từ ngữ, ở thể loại lục

tinh vi của tất cả các giác quan không riêng gì xúc giác, thị giác và thính giác. Quả thật tài
tình khi tác giả giúp người đọc như trực tiếp thưởng thức hương vị trái Sầu riêng thông
qua nghệ thuật ngôn từ : “ Sầu riêng thơm mùi thơm của mít chín cây quyện với hương
bưởi, béo cái béo của trứng gà, ngọt cái ngọt của mật ong già hạn” (Mai Văn Tạo)
Cũng chính nhờ chất liệu mang nghĩa mà nghệ thuật văn chương đi sâu vào từng ngõ
ngách tâm tư, tình cảm của con người, trong những trạng thái tâm lí hay cảm xúc rất tinh
vi, tế nhị và giãi bày, thể hiện tường minh trên từng câu chữ, điều mà loại hình nghệ thuật
hội họa khó có thể làm được bằng chất liệu của mình. Đây là những câu thơ diễn tả thật
nhiều cung bậc của nỗi nhớ trong lòng người phụ nữ đang yêu và khao khát được yêu:
Con sóng dưới lòng sâu
Con sóng trên mặt nước
3
Bài tập điều kiện chuyên đề Ngôn ngữ và văn học - Phạm Văn Nghiêm - cao học K20 ĐHSPHN
Ôi con sóng nhớ bờ
Ngày đêm không ngủ được
Lòng em nhớ đến anh
Cả trong mơ còn thức
( Sóng – Xuân Quỳnh)
Đặc tính mang nghĩa của chất liệu ngôn ngữ cũng là một ưu thế lớn đối với độc giả
khi tiếp cận và lĩnh hội tác phẩm văn chương. Vì chất liệu ngôn ngữ ngay từ đầu đã biểu
hiện nội dung ý nghĩa, đến khi sử dụng trong tác phẩm ưu thế này còn tăng lên gấp bội
nhờ nghê thuật sử dụng ngôn ngữ của tác giả, nhờ sự cộng hưởng của ngữ cảnh và cả
nhờ sự “đồng sáng tạo ” của độc giả. Góp phần làm cho tác phẩm mang trong nó nhiều
tầng bậc ý nghĩa. Điều này thì nghệ thuật hội họa không thể làm được. Bản thân màu sắc,
đường nét trong nghệ thuật hội họa chưa hề chứa đựng ý nghĩa. Chỉ khi các màu sắc,
đường nét đó phối hợp với nhau tạo thành sản phẩm là một tác phẩm hội họa thì mới
mang nghĩa. Do vậy sự biểu hiện nội dung, ý nghĩa của nghệ thuật văn chương so với
nghệ thuât hội họa phong phú hơn rất nhiều. Sự lĩnh hội tác phẩm văn chương so vơi lĩnh
hội tác phẩm hội hoạ do đó cũng trở nên phức tạp hơn, khó khăn hơn, cần sự suy nghĩ tìm
tòi nhiều hơn từ phía người tiếp nhận.

Bài tập điều kiện chuyên đề Ngôn ngữ và văn học - Phạm Văn Nghiêm - cao học K20 ĐHSPHN
Nhờ đặc tính hình tuyến ngôn ngữ giúp cho văn chương có khả năng biểu hiện dòng
chảy bất tận của những sự kiện trong thời gian. Điều này được chứng minh qua những bộ
trường thiên tiểu thuyết, trường ca bất hủ diễn tả các dòng sự kiện kéo dài hàng trăm năm
như: Tam Quốc Diễn Nghĩa, Hồng Lâu Mộng, Trường ca Đam San Điều này thì nghệ
thuật hội họa không thể làm được. Do chất liệu của nghệ thuật hội họa không mang tính
hình tuyến cho nên một tác phẩm hội họa được tạo ra chỉ tái hiện được hình ảnh, sự vật,
sự kiện tại một thời điểm nhất định, cụ thể.
Tuy nhiên, chính tính hình tuyến của chất liệu ngôn ngữ đã gây ra những cản trở
không nhỏ cho nghệ thuật văn chương khi cần thể hiện những diễn biến đồng thời hay
những mỗi quan hệ thuộc về không gian nhiều chiều. Điều này lại trở thành ưu điểm đối
với nghệ thuật hội họa. Do không mang tính hình tuyến cho nên các đường nét, màu sắc
được thể hiện đồng thời tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh. Do vậy khi thưởng thức khán
giả lập tức có một cái nhìn cụ thể, toàn cảnh về bức tranh đó. Chẳng hạn, đoạn thơ miêu
tả vẻ đẹp của Thúy Kiều.
Kiều càng sắc sảo mặn mà,
So bề tài sắc lại là phần hơn.
Làn thu thủy nét xuân sơn,
Hoa ghen thua thắm liễu hờn kém xanh.
Một hai nghiêng nước nghiêng thành,
Sắc đành đòi một tài đành họa hai.
Thông minh vốn sẵn tính trời,
Pha nghề thi họa đủ mùi ca ngâm.
(Truyện Kiều – Nguyễn Du)
Để miêu tả Thúy Kiều văn chương phải tuân thủ tính hình tuyến của bản thân chất
liệu. Tác giả phải miêu tả Thúy Kiều theo trình tự từ khái quát đến cụ thể từng bộ phận.
Các chi tiết của bức tranh không thể hiện lên đồng thời. Độc giả phải hình dung dần dần
hình ảnh của Thúy Kiều từ dung nhan đến tài mạo. Ngược lại nếu sử dụng nghệ thuật hội
họa thì bức tranh vẽ Thúy Kiều sẽ được thể hiện cụ thể rõ nét . Người xem không phải lần
lượt hình dung và chắp nối các mảnh ghép lại thành một bức tranh hoàn chỉnh mà lập tức

trạng của Chí Phèo và Lý Cường thông qua lời kể của tác giả. Có thể nói chính đăc tính
siêu ngôn ngữ này đã góp phần khắc họa sự đa dạng về tính cách, điểm nhìn, về cảm xúc
trong tác phẩm văn chương. Điều này nghệ thuật hội hoạ không thể làm được. Người họa
sĩ không thể đưa lời nói của mình vào trong tác phẩm để thể hiên tư tưởng, cảm xúc của
mình như trong tác phẩm văn chương. Đây có thể coi là ưu thế nổi trội nhất của ngôn ngữ
so với chất liệu của nghệ thuật hội họa.
PHẦN KẾT LUẬN
Tổng kết lại, có thể thấy rằng khi so sánh chất liệu của nghệ thuật văn chương với
chất liệu của nghệ thuật thuật hội họa theo những đặc tính chi phối đối với nghệ thuật, ta
có thể thấy ngôn ngữ trong nghệ thuật văn chương có ưu thế hơn hẳn chất liệu của nghệ
thuât hội họa. Chính điều này đã đem đến cho tác phẩm văn chương những lợi thế nổi bật
trong sáng tác, cảm thụ, truyền bá tác phẩm văn chương so với tác phẩm của ngành nghệ
thuật hội họa nói riêng và các ngành nghệ thuật khác nói chung. Văn chương nghệ thuật
với chất liệu ưu việt của mình mà cho đến hôm nay và mãi mãi mai sau vẫn sẽ trường tồn
và ngày càng phát triển mạnh mẽ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Phan Cảnh, Ngôn ngữ thơ, NXB Văn hóa thông tin, 2001
2. F.De saussure, Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, KHXH, 2004
3. Phan Ngọc, Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, NXB Trẻ, 2000
6