Bảo vệ quyền của người tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay
Bên cạnh quan hệ giữa các nhà sản xuất với nhau, quan hệ kinh tế chủ yếu trong xã hội là
quan hệ giữa người tiêu dùng (NTD) và nhà sản xuất, kinh doanh, phân phối hàng hoá,
dịch vụ. Tuy là số đông, nhưng NTD không được tổ chức lại nên họ khó có sức mạnh,
tiếng nói đơn lẻ của họ cũng rất ít được lắng nghe. So với những nhà sản xuất, những nhà
chuyên môn, thì ở những lĩnh vực nhất định, NTD kém hiểu biết hơn. Bởi vậy, trong mối
quan hệ giữa họ với các nhà sản xuất kinh doanh, NTD luôn đứng ở thế yếu và chịu nhiều
thiệt thòi. Có người nói rằng, quyền của NTD Việt Nam hiện nay được bảo vệ kém nhất
trên thế giới. Nói như vậy có phần chua xót nhưng lại phản ánh đúng hiện trạng.

1. Thực trạng vấn đề bảo vệ quyền của NTD
1.1 Từ góc độ pháp luật và trách nhiệm các cơ quan nhà nước
Nghị quyết số N /RES/39/248 ngày 16 tháng 4 năm 1985 của Đ ại hội đồng Liên Hợp
Quốc đã đưa ra các nguyên tắc bảo vệ NTD, đó là: a) Bảo vệ an toàn cho NTD, không làm
tổn hại sức khỏe NTD; b) Khuyến khích và bảo vệ lợi ích kinh tế của NTD; c) NTD có
quyền tiếp cận thông tin để có sự lựa chọn có ý thức phù hợp với nhu cầu cá nhân; d) Giáo
dục NTD; đ) Quy định thủ tục có hiệu quả cho việc giải quyết khiếu nại của NTD; e) NTD
tự do lập tổ chức, nhóm và các tổ chức đó có quyền bày tỏ quan điểm của mình trong quá
trình thông qua các quyết định liên quan đến lợi ích của NTD.
Chúng tôi cho rằng, các nguyên tắc bảo vệ NTD theo Nghị quyết số A/RES/39/248 nói
trên của Đại hội đồng Liên hợp quốc hầu như đã được quy định khá đầy đủ trong các văn
bản quy phạm pháp luật của Việt Nam. Điều 28 của Hiến pháp năm 1992 quy định: "Mọi
hoạt động sản xuất, kinh doanh bất hợp pháp, mọi hành vi phá hoại nền kinh tế quốc dân
làm thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể và của công
dân đều bị xử lý nghiêm minh theo pháp luật. Nhà nước có chính sách bảo hộ quyền lợi
của người sản xuất và NTD". Từ khi Đảng và Nhà nước ta thực hiện chính sách đổi mới
Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luật liên quan đến việc bảo vệ NTD, trong đó
quan trọng nhất là Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi NTD năm 1999 và Nghị định số 69/2001/CP
năm 2001 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi NTD.
Ngoài ra, liên quan đến chất lượng sản phẩm, Nhà nước quản lý bằng Pháp lệnh chất lượng
hàng hoá . Các cơ quan quản lý nhà nước và bảo vệ pháp luật như Bộ Thương mại, Bộ

Quyền của NTD ở nước ta còn bị xâm hại từ chính hoạt động của các cơ quan Nhà
nước. Khẩu hiệu được các cơ quan này đưa ra thường là Hãy trở thành NTD thông thái.
Theo chúng tôi, khẩu hiệu này chỉ đúng một phần rất nhỏ. NTD thông thái có nghĩa là phải
bảo đảm vệ sinh trước khi ăn, phải ăn chín, uống sôi chứ không ai thông thái đến mức biết
được nước tương có chứa chất gây ung thư hay không, không ai thông thái đến mức phân
biệt giữa hàng thật và hàng giả khi thấy chúng y chang như nhau, không ai thông thái đến
mức nhìn vào cây xăng biết ngay là xăng có pha aceton, không ai thông thái đến mức dùng
nước tương phát hiện nay ra trong đó có chất 3-MPCD gây ung thư. Vậy ai phải giúp
NTD? Đó chính là các cơ quan có chức năng của Nhà nước. Các cơ quan này có trình độ,
có phương tiện và có nguồn tài chính để giúp NTD trong toàn xã hội. Cơ quan nhà nước
chuyên trách đương nhiên phải thông thái hơn NTD. Nhưng một câu hỏi đặt ra: tại sao
NTD cứ bi thiệt hại trước, thấy được hậu quả thì sau đó cơ quan Nhà nước mới nhảy vào
cuộc? Ngay nước tương có chất gây ung thư, NTD đã dùng nhiều năm qua và sự việc bị
phát hiện lại xuất phát từ một nước châu Âu. Không hiếm trường hợp NTD không biết lựa
chọn hàng hóa để mua khi thứ hàng hóa đó phải dùng bắt buộc vì quy định của pháp luật
nhưng cơ quan chức năng lại thả nổi thị trường, thậm chí còn không minh bạch các sản
phẩm kém chất lượng vì biết đâu doanh nghiệp sẽ sản xuất ra hàng hóa đạt tiêu chuẩn.
Xin nêu ví dụ về việc lưu thông và sử dụng mũ bảo hiểm xe máy kém chất lượng thời
gian qua. Phải nói rằng, các cơ quan chức năng đã phản ứng quá chậm và kém, gây thiệt
hại cho NTD, thậm chí thiệt hại có thể trả giá bằng tính mạng. Một người mua phải mũ bảo
hiểm rớm, bị tai nạn và bị chấn thương sọ não thì kiện ai? nhà sản xuất thì biệt vô âm tín,
chẳng biệt họ là ai, ở đâu. Câu hỏi đặt ra: Có thể khiếu nại và đòi cơ quan quản lý nhà
nước bồi thường thiệt hai? Đúng ra là NTD có quyền này vì khi mua mũ, không ai có thể
thông thái mà biết chất lượng của mũ bảo hiểm, vẫn để thị trường bán những loại mũ đó
thì trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về cơ quan quản lý thị trường. Cơ quan quản lý nhà
nước cần phải tính toán, dự báo để NTD không bị thiệt hại khi thực hiện đúng quy định
của pháp luật. Chúng ta vui mừng thấy việc đội mũ bảo hiểm được chấp hành nghiêm túc,
hầu như 100% người đi xe gắn máy đã đội mũ bảo hiểm. Nhưng bên cạnh thành tích ấy có
biết bao điều cần phải bàn. Các cơ quan chức năng đã làm gì để người dân đội mũ bảo
hiểm thực sự được bảo hiểm khi chúng ta vào cuộc rất chậm trong việc công bố các loại

không cần phải có các cơ quan chức năng này nữa.
1.2 Từ góc độ NTD
Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi NTD năm 1999 quy định NTD có quyền khiếu nại đối với
hàng hóa và dịch vụ với những quy định với những nội dung quan trọngsau: i) NTD trực
tiếp hoặc thông qua đại diện của mình để thực hiện việc khiếu nại, yêu cầu bồi hoàn, bồi
thường. Ii) Việc khiếu nại được giải quyết theo nguyên tắc hòa giải, trừ trường hợp pháp
luật có quy định khác. Nếu không hòa giải được, NTD có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện
theo quy định của pháp luật. iii) NTD trực tiếp hoặc thông qua đại diện của mình tố cáo
các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi NTD.
Về phương thức trực tiếp khiếu nại: Thực tế cho thấy NTD thấp cổ, bé họng nên ít
trường hợp khiếu nại vì nghĩ rằng có khiếu nại cũng không được giải quyết. Với rất nhiều
hành vi xâm hại đến quyền lợi của mình nhưng thực tế có tới 97% khách hàng không khiếu
nại về những điều mình không hài lòng, bởi tâm lý ngại va chạm hay mất thời gian cho các
thủ tục hành chính giải quyết khiếu kiện.
Về phương thức khiếu nại thông qua đại diện: Hiệp hội NTD các cấp từ trung ương
xuống địa phương đã được thành lập. ở cấp trung ương, Hội khoa học kỹ thuật về tiêu
chuẩn hoá, đo lường, chất lượng và bảo vệ quyền lợi NTD Việt Nam tháng 5-1988, đã
thành lập, gọi tắt là Hội tiêu chuẩn và bảo vệ NTD Việt Nam (VINASTAS), là thành viên
của Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) đồng thời là thành viên
của Tổ chức quốc tế NTD (CI). ở các địa phương, trên cả nước đã có 14 tỉnh và thành phố
có tổ chức NTD. Tổ chức bảo vệ quyền lợi NTD là tổ chức xã hội được thành lập trên cơ
sở tự nguyện, bình đẳng, không phân biệt thành phần kinh tế, dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng,
trình độ, nghề nghiệp; là tổ chức đại diện để bảo vệ quyền lợi NTD theo quy định của pháp
luật. Đ ây là các tổ chức phi chính phủ, mang tính xã hội hoá cao. Các tổ chức này đã tích
cực đẩy mạnh các hoạt động tiêu chuẩn hoá, đo lường chất lượng và bảo vệ NTD trong cả
nước.
Tuy nhiên cũng phải thấy một thực tế là: các tổ chức hội bảo vệ NTD có thực sự là hội
theo đúng nghĩa hay không? Hội bao giờ cũng là tổ chức tự nguyện của các hội viên. Rất
khó có thể có hội bảo vệ NTD do chính những NTD lập ra một cách tự nguyện vì NTD là
tất cả chúng ta và cũng rất khó tập hợp NTD thành các hội. Các cấp hội bảo vệ NTD được

1. Tăng cường thông tin cho NTD về hàng giả, hàng nhái, về các doanh nghiệp làm ăn
chộp giật. Thông tin phải kịp thời, đầy đủ. Xây dựng website về hàng giả, hàng nhái, hàng
kém phẩm chất, danh sách đen các doanh nghiệp lừa dối khách hàng để mọi người biết rõ
khi mua hàng hóa và sử dụng dịch vụ của các doanh nghiệp.
2. Các cơ quan chức năng thường xuyên họp báo, cung cấp thông tin cho báo chí.
VINASTAS cần chủ động, thường xuyên tổ chức các hội thảo, các cuộc toạ đàm, hội nghị
bàn tròn, các buổi gặp gỡ trao đổi ý kiến về những vấn đề cần quan tâm xung quanh quyền
của NTD và bảo vệ quyền lợi của NTD