Thời xa vắng là một tiểu thuyết tiêu biểu trong đời viết văn của nhà văn Lê Lựu. tác phẩm ôm chứa một
dung lượng lớn chặng đường lịch sử 30 năm oai hùng của dân tộc, từ buổi lập nước đến lúc giải phóng
toàn bộ đất nước. lịch sử được khái quát bằng tiểu thuyết thông qua số phận của anh nông dân Giang
Minh Sài: học giỏi, là niềm hy vọng, tự hào của cả gia đình và dòng họ.Nhưng cũng chính niềm tự hào đó
cũng đã đặt lên vai cậu bé Sài một thứ áp lực vô hình, lúc nào cũng phải học phải làm theo những điều
mà mọi người xung quanh cho là "tốt nhất". Lấy vợ cũng phải do cha mẹ chọn, ngủ với vợ cũng vì để
tránh cái án kỷ luật làm ô nhục danh tiếng gia đình.... Là một người lính với vẻ ngoài thô mộc, khô khan
nhưng thục chất ben trong con người Sài lại là một người đang vùng vẫy với niềm khao khát được yêu,
được sống với cảm xúc thực sự của mình.Hơn nữa tác phẩm còn có nhiều tầng nhiều lớp với nhưng
trăn trở rất đáng suy ngẫm của tác giả.
1 đêm để đọc Thời xa vắng của Lê Lựu ,cười 2 lần ,khóc 1 lần ,và xót xa nhiều.Nói vậy nhưng giá trị cuốn
sách đâu chỉ được đo bằng những buồn ,những vui tạo nên cho người đọc ,quan trọng hơn ấy là sự gửi
gắm cách nhìn và cái tâm của tác giả về một thời đại của đất nước ,về 1 quãng đời hoặc giai biến ,hoặc
phẳng lặng của nhân vật mà người đọc đâu đó có thấy bóng đời mình ...Càng đọc ,đôi mày của người ta
lại càng nhíu lại ,một cô Tuyết lấy chồng từ năm 13 vụng dại khổ sở yêu anh chồng kém gần 3 tuổi mà
chẳng mảy may được anh quan tâm ,thậm chí còn là ghét ,đến không đội trời chung ,đến cái gì cũng
riêng rẽ tách bạch ,cô là cô ,không liên quan gì đến anh...anh Sài chồng cô đến năm 18 tuổi yêu cô gái
cùng lớp tên Hương mà không sao đến được với cô vì chẳng ai cho anh bỏ vợ cả .Anh nhường cho
Hương suất học lớp 10 mà cô không hay biết và xin đi bộ đội ,cốt chỉ để không phải sống với vợ .Anh là
người giỏi giang ,làm việc gì cũng gọn ghẽ tốt đẹp ,mọi người không ai không quí mến .Những năm tháng
này anh vẫn giữ liên hệ thư từ với Hương ,2 người yêu nhau trong thầm lặng và đau khổ ,anh gắng phấn
đấu để vào Đảng và dù rất yêu Hương nhưng anh không dám cả gan bỏ vợ vì bỏ vợ thì còn gì là tư cách
chính trị .Những người bạn trong tổ chức vì nghĩ cho tương lai của anh mà kiếm chuyện khiến anh và
Hương không gặp được nhau hoặc không nhắn thư của Hương cho anh ...Hương thì chờ thư anh từng
ngày,cô luôn sẵn sàng đến với anh chỉ cần anh tỏ rõ thái độ ...Còn anh Sài lại cứ tưởng cô vẫn giận dỗi
mình .Vừa buồn vì nhớ người yêu ,lại vừa phải mang tiếng " có cô vợ ở nhà rồi " .Tổ chức lại đề nghị anh
phải yêu vợ ,yêu vợ theo đúng cách ...vậy là 10 năm sau ngày cưới cô Tuyết mới được gặp chồng lần đầu
tiên trong sự miễn cưỡng và đau khổ của anh ...Ngày đó đem lại cho cô thằng con trai .Ngày biết tin Sài "
yêu vợ say đắm " - Hương chạy trốn niềm đau quyết định cưới 1 ông thầy bấy lâu nay yêu cô vô cùng mà
không được cô đáp trả tình cảm ...Cô sống với 2 con người trong mình ,một vẫn dò đọc thuộc làu làu tin
tức về anh Sài tham gia chiến đấu lập bao chiến công ,một vẫn chăm sóc chồng con đầy đủ dù chẳng yêu

Bây giờ xin được nói đến tác phẩm đã giúp ông nhận được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam
(1986), “Thời Xa Vắng”, đã được chuyển thể thành phim truyện nhựa cùng tên năm 2004, đạo
diễn Hồ Quang Minh, đoạt giải âm nhạc LHP Thượng Hải, giải Diễn viên nữ tại LHP Singapore và
giải cánh diều bạc năm 2004 (không có cánh diều vàng).
Người xem nhớ tới tác phẩm này có lẽ phần nhiều là do sự tham gia diễn xuất của hoa hậu Nguyễn
Thị Huyền. Buồn. Chưa được coi phim này. Buồn. Nghe Nguyễn Thị Huyền trả lời phỏng vấn “tôi
thích nhân vật Sài”. Buồn. Nhân vật Sài có cái gì để người ta thích chứ. Theo tác giả Lê Lựu, và
NV cũng đồng ý, Sài chỉ là một kẻ đớn hèn, anh là nhân vật chính của truyện, nhưng cái con
đường anh đi nó cứ bằng phẳng và tiến đều, như một kiểu mẫu có phần hơi quá hoàn hảo. Chính
những nhân vật quay quanh Sài mới lá những nét cọ của bối cảnh Việt Nam thời 50-80.
Viết tóm tắt truyện thì sợ là làm mất đi hứng thú của người đọc. Cho nên xin được trích dẫn những
đoạn văn NV khá tâm đắc:
1.
Không hiểu từ thuở nào làng chỉ quen đi làm thuê. Khi về lại nhớ cơm thiên hạ. Khi đi lại cồn cào
thương từ gốc cau, bụi chuối. Họ không yêu tha thiết với đồng ruộng nhưng không đủ sức dứt bỏ
những gì quen thuộc từ thuở cha sinh mẹ đẻ ở cái nơi mà ai cũng quen gọi là quê hương.
Đây là tả quê hương anh Sài, cái làng lười biếng đáng ghét. Nhưng mà thời nay, đi làm thuê cũng
không khác mấy, đây, sinh viên đây, khi ở nhà thì thích đi du học, khi đi du học rồi, dù không tha
thiết quê hương lắm, nhưng vẫn thích về quê hương. Cho nên cái khó là làm sao cho người Việt
mình dù ở đâu cũng muốn về đóng góp cho quê hương, nhưng phải về với tình yêu quê hương,
chứ không đơn giản là về vì thấy có nhiều cơ hội làm ăn. Buồn lắm :(
2. Trời gần sáng, trăng vẫn vằng vặc. Năm nào cũng thế, khi nước đã tràn vào đồng là lúc chấm
dứt những ngày mưa, trời trở nên quang đãng khô ráo, trăng thì vằng vặc về sáng. Khi anh tỉnh dậy
mặt trời đã chếch sang tây, ánh nắng đốt vào khuôn mặt nằm nghiêng khiến anh vừa mở mắt ra đã
thấy tối sầm lại. Cả nền xi măng, cả quần áo đắp lên người nóng rẫy, không thể nằm tiếp tục được
nữa. Phải một lúc lâu anh mới như tỉnh, mới tin vào mắt mình khi nhìn thấy nước đã mấp mé mái
tranh của những nhà cao. Những nhà thấp đều đã ngập lưng mái. Những vườn chuối tiêu cũng
ngập bủm từ bao giờ. Những rặng tre lơ lửng vô số túi bọt bong bóng của ễnh ương, và kiến kéo
nhau vón thành từng ngấn dài đỏ ối như đường ranh giới trên ngọn tre. Một con gà mái không
hiểu của nhà ai đang từ nóc nhà”uỷ ban” bay vọt lên, bay quá đà phải gắng gượng chới với mới