Website: Email : Tel : 0918.775.368
Khảo sát và phân loại câu đơn trong tiểu thuyết “Thời xa vắng” của tác giả Lê
Lựu
I. Cơ sở lý thuyết
1. Câu đơn
Là loại câu cơ sở, phổ biến nhất của loại hoạt động giao tế ngôn từ. Phần lớn
câu đơn tiếng Việt ứng với một kết cấu chủ - vị. Câu đơn mang thông tin ngữ nghĩa
tự thân, trong khi câu ghép phần lớn mang thông tin ngữ nghĩa kết hợp.
Câu đơn, ngoài kết cấu chủ - vị là hạt nhân, còn được xây dựng bằng những
đơn vị khác, bằng các kết cấu khác. Đó là câu đơn một tiếng: “Mưa!”, “Cháy!”;
câu đơn một từ đa tiết: “Cánh đồng”; câu đơn một đoản ngữ: “Một buổi sáng mùa
thu”, “Đêm trắng”, “Càng đánh càng mạnh”; câu đơn một kết cấu cố định: “Ý chí
kiên cường và phẩm chất cao cả.” v.v…
Kết cấu cú pháp của câu đơn quy định nghĩa cú pháp của nó. Câu có thể là
câu kể, câu hỏi, câu cầu khiến và trong mỗi kiểu câu như vậy lại có thể là câu
khẳng định hoặc phủ định.
Các kiểu câu đơn trên đây có sự đối lập về dạng thức. Dạng thức trong tiếng
Việt được thể hiện bằng con đường từ vựng - ngữ pháp và bằng ngữ điệu với các
từ tình thái.
2. Phân loại câu đơn
Có thể có nhiều cách phân loại câu đơn theo những tiêu chí khác nhau.
- Phân theo tiêu chuẩn từ loại làm vị ngữ, chúng ta có những kiểu câu với
những ý nghĩa khác nhau: câu định danh, câu quá trình, câu tính chất, v.v…
1
Website: Email : Tel : 0918.775.368
- Phân theo thói quen sử dụng, chúng ta có câu bình thường với nòng cốt chủ
- vị và câu đặc biệt không đủ nòng cốt chủ - vị.
- Phân theo cơ sở cấu tạo, chúng ta có câu hai thành phần được cấu tạo trên
cơ sở kết cấu chủ - vị, câu một thành phần được cấu tạo trên cơ sở từ và cụm từ.
- Phân theo cơ sở ngữ nghĩa, có hai nhóm kiểu câu cơ bản là câu sự kiện và
câu định danh.

- Câu đơn hai thành phần có vị ngữ tính từ. Mô hình C – V (là + tính từ)
- Câu đơn hai thành phần với vị ngữ danh từ hoặc tổ hợp danh từ không có
hệ từ. Mô hình C – V (danh từ).
- Câu đơn hai thành phần với vị ngữ động từ. Đây là loại câu cơ bản và phổ
biến nhất trong tiếng Việt. Kết cấu và ý nghĩa của vị ngữ kiểu câu này là khá đa
dạng và phong phú. Mô hình C – V (động từ). Mô hình này lại có nhiều kiểu mô
hình nhỏ:
+ C – V (động từ nội động)
+ C – V – B
+ C1 – V1 – C2 – V2
+ C –V1 – V2 – B
- Câu đơn hai thành phần có vị ngữ là tổ động từ + tính từ
- Câu đơn hai thành phần với vị ngữ là tổ hợp từ cố định.
3
Website: Email : Tel : 0918.775.368
Mô hình C – V (thành ngữ).
- Câu đơn khai triển: Cx – Vx – Bx.
II. Tư liệu
Trên đây là một số vấn đề về lý thuyết cần lưu ý trước khi đi vào công việc
khảo sát và phân loại câu đơn trong tiểu thuyết “Thời xa vắng” của tác giả Lê Lựu
(NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2002). Phần tư liệu được khảo sát là chương 10.
Chúng tôi phân loại câu đơn thành câu đơn bình thường và câu đơn đặc biệt.
1. Câu đơn bình thường
1. Anh nói lại xem nào!
2. Sẵn mặc cảm sự nhường nhịn chiều chuộng của mình lại hoá thành kẻ
mất thế, Sài bực dọc.
3. Châu muốn thét lên: “đồ ngu”.
4. Nhưng cô vẫn nói giọng dịu dàng.
5. Nói xong, cô nhanh chóng bước ra khỏi cửa như chỉ sợ đứng lại thêm
một vài giây nữa là cô không thể kìm giữ nổi những câu nói nặng nề thô bạo cứ

Châu đã đánh xe đi đón bạn anh là bác sĩ phó giám đốc của bệnh viện nổi tiếng về
khoa nhi của cả thành phố.
24. Một tập thể bác sĩ và y sinh được tập trung xử lý “ca” này.
25. Cho đến năm năm sau anh vẫn không hiểu tại sao suốt cả mười hai
ngày đêm ấy anh đã không hề chợp mắt một giờ.
26. Thằng bé chỉ còn như con mèo ốm.
27. Xót ruột quá Sài kêu lên.
5
Website: Email : Tel : 0918.775.368
28. Chị ơi, chị xem... thế nào... hay là...
29. Các ông, các bà sợ con đau sao không để ở nhà mà chữa
30. Năm năm sau vẫn thấy rùng mình hoảng sợ về những ngày ấy.
31. Châu chỉ hoảng hốt ngất đi trong đêm cấp cứu con.
32. Những ngày sau cô vẫn vào ngồi cùng chồng bên bàn tiếp nước.
33. Đến bây giờ, ngay lúc bình tĩnh nhất, mọi người vẫn có thêm một ấn
tượng nữa về anh.
34. Đã là thằng ngu ai cũng có quyền khinh bỉ, coi thường.
35. Châu không thể ăn được cơm của bệnh viện.
36. Dù thế vẫn có một cái gì đó phải kìm lại.
37. Cô trở nên ít nói.
38. Chỉ có những công việc cần nhắc nhở, sai khiến cô mới nói với chồng
như bất cứ ngừơi nào khác.
39. Từ khi lấy vợ đến giờ đây là lần đầu tiên anh cảm thấy cô đơn quá,
bất lực quá.
40. Cũng là lần đầu tiên Sài thấy sợ hãi những cái nhìn lạnh nhạt, những
lời nói lạnh nhạt của vợ và cả gia đình cô.
41. Anh càng cố, càng thấy nó bấp bênh thêm.
42. Nó cứ lặng đi không nói năng gì.
43. Đến khi anh quyết định: “Chuẩn bị quần áo, sáng mai đi. Không phải
bàn bạc gì nữa”.

65. Tình hình ở nhà độ này thế nào anh.
66. Chỉ có ốm đau liểng xiểng chứ chả có chuyện gì.
67. Nãy anh không bảo em để lấy ít thuốc.
68. Chà, đói ăn, nhà quê ốm mấy ai uống thuốc.
69. Thôi Sài bận, về làm gì.
70. Sài đã nóng bừng ở mặt về cái kiểu dỗi lẩy của anh.
7
Website: Email : Tel : 0918.775.368
71. Sài đã phải dày mặt về tội thiếu đàng hoàng sòng phẳng của gia đình
nhà mình.
72. Nhưng cái làm cho Sài điếng người muốn ứa nước mắt lúc quay về là
câu nói trước khi anh lên xe.
73. Cô càng khinh rẻ cung cách sống của anh em nhà Sài.
74. Chừng mười lăm hai mươi phút không thấy Sài về cô dậy dọn mâm
bát ăn cơm.
75. Đã cùng ăn chung “một chế độ”, cô cũng cố tạo ra sự riêng biệt: gắp
rau ra đĩa, xúc thịt rang tôm vào bát, pha nước chấm, thứ gì cũng chỉ vừa đủ một
người ăn.
76. Thì ra người Hà Nội nhiều lúc cũng mất lịch sự như thường.
77. Anh mẩm bụng và mỉm cười chua chát rồi lặng lẽ dọn mâm bát ngồi
ăn một mình.
78. Anh lững thững dắt xe ra cổng mà không biết rẽ đường nào và đi đến
đâu.
79. Anh đạp xe quanh hồ Hoàn Kiếm, quanh hồ Thuyền Quang.
80. Phần vì sợ ai cũng có gia đình vợ con có công việc hoặc sự hẹn hò.
81. Đến hơn mười giờ đêm, không biết đi đâu, đến đâu, anh đành quay về
nhà.
82. Làm xong cái việc bắt buộc ấy cô lại vào màn.
83. Anh bật điện dắt xe xuống bếp.
84. Cô ngồi dậy tắt điện và nói như ra lệnh.