Tranh lun hc thut 20 nm cui th k XX Trung Quc v phng din tụn giỏo ca Nho giỏo:
ỏnh giỏ v bỡnh thut
đại học quốc gia Hà Nội
Trờng Đại học Khoa học X hội và Nhân văn ã
-------o0o-------
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX
ở Trung Quốc về phơng diện tôn giáo của
nho giáo : Đánh giá và bình thuật
Luận văn thạc sĩ Châu á học

Chuyên Ngành: Châu á học
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
LỜI MỞ ĐẦU
I . LÝ do chän ®Ò tµi.
Nho giáo (Nho gia, Nho học) là những khái niệm rất quen thuộc đối
với chúng ta. Nói đến Nho giáo, người ta thường nghĩ ngay đến vai trò là
chủ thể của văn hoá truyền thống Trung Quốc. Ngược lại, khi nghiên cứu
Trung Quốc, người ta không thể bỏ qua yếu tố Nho giáo. Là một học thuyết
do Khổng Tử đặt nền móng từ thời Xuân Thu - Chiến quốc, Nho giáo đã
tồn tại và được các triều đại phong kiến Trung Quốc kế tiếp nhau coi là cơ
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
sở của đạo trị nước, chiếm vị trí học thuyết độc tôn trong suốt hơn 2000
năm phát triển của lịch sử Trung Quốc. Với địa vị là tư tưởng chủ đạo
trong cả chiều dài lịch sử như vậy, Nho giáo đã đóng vai trò quan trọng
trong việc định hình văn hoá Trung Quốc. Đó là điều không ai có thể bác
bỏ. Vấn đề còn tranh luận ở đây là, Nho giáo góp phần định hình nền văn
hoá Trung Quốc đó với tư cách là một học thuyết triết học, chính trị, đạo

tự tin thực hiện đề tài.
Lí do quan trọng cuối cùng xuất phát từ chủ quan của người viết thực
hiện đề tài này vừa là để hoàn thành quá trình quá trình nghiên cứu thạc sĩ
Châu Á học, vừa là cơ hội để người viết vận dụng và nâng cao vốn kiến
thức cũng như kỹ năng nghiên cứu khoa học đã được trang bị từng bước
qua các chuyên đề khoa học. Hơn nữa, những thông tin, kiến thức thu thập
nghiên cứu từ để tài sẽ làm phong phú hơn nữa hiểu biết của người viết về
Nho giáo nói riêng và về văn hoá Trung Quốc nói chung.
Hy vọng rằng những nghiên cứu của luận văn sẽ đem lại những
thông tin hữu ích cho những người quan tâm đến Nho giáo và góp một
phần nhỏ vào sự nghiệp nghiên cứu khoa học về Nho giáo ở Việt Nam.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
II. LÞch sö nghiªn cøu vÊn ®Ò
Tính đến hết thế kỷ XX, về cơ bản, lịch sử tranh luận vấn đề tôn giáo
của Nho giáo ở Trung Quốc có thể chia làm 3 giai đoạn: Lần tranh luận thứ
nhất (từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX). Lần tranh luận thứ hai (từ cuối thế kỷ
XIX đến nửa đầu thế kỷ XX). Lần tranh luận thứ ba vào nửa cuối thế kỷ
XX, đặc biệt là 20 năm cuối thế kỷ XX, từ khi học giả Nhiệm Kế Dũ công
khai nêu ra quan điểm “Nho giáo là tôn giáo” trong Đại hội thành lập Học
hội vô thần luận Trung Quốc tổ chức vào cuối năm 1978. Sang thế kỷ XXI,
tranh luận về vần đề vẫn tiếp tục đuợc triển khai sâu rộng.
Mỗi lần tranh luận đều có sự tăng thêm về số lượng cũng như chất
lượng. Tuy nhiên, sự tham gia của các học giả thường là trực tiếp bày tỏ
quan điểm của mình về vấn đề tranh luận, còn các bài viết hoặc công trình
nghiên cứu chung về tình hình tranh luận lại rất ít, đặc biệt là các công trình
nghiên cứu lớn. Cho đến nay, số lượng các bài viết dạng tổng hợp tình hình
tranh luận về phương diện tôn giáo của Nho giáo vẫn còn dừng ở con số rất
khiêm tốn, như qua trang web: www.confucius2000.com ta thấy một số

chủ đạo tạo ra bức tranh về tình hình tranh luận về phương diện tôn giáo
của Nho giáo 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc. Thực ra, vấn đề “Nho
giáo có phải là tôn giáo hay không” không chỉ giới hạn ở sự tranh luận của
các học giả Trung Quốc, mà từ lâu nó đã trở thành một vấn đề học thuật
mang tính quốc tế. Tuy nhiên, do giới hạn về thời gian không thể sưu tầm
hết cả các tranh luận trong và ngoài Trung Quốc, nên người viết dừng lại ở
Trung Quốc, muốn xuất phát từ chính nơi được coi là trung tâm của tranh
luận để nghiên cứu sâu hơn về vấn đề. Sở dĩ luận văn tập trung nghiên cứu
vấn đề vào 20 năm cuối thế kỷ XX là xuất phát trực tiếp từ bản thân giai
đoạn này, đó được coi là giai đoạn vấn đề tranh luận thực sự được “bùng
nổ”; và vì lần tranh luận diễn ra gần đây hơn nên còn để lại nhiều dư âm, dễ
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
đối chứng tài liệu, phạm vi tranh luận rộng hơn, không khí tranh luận sôi
nổi hơn, trình độ tranh luận học thuật cũng cao hơn hai lần tranh luận
trước.
Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là các ý kiến tranh luận về
vấn đề Nho giáo có phải là tôn giáo hay không ở Trung Quốc 20 năm cuối
thế kỷ XX. Tuy nhiên, do có cả phần đánh giá và mở rộng tình hình tranh
luận nên người viết mở rộng ra nghiên cứu cả tình hình tranh luận trước và
sau lần tranh luận 20 năm cuối thế kỷ XX này. Mặt khác, do sự tranh luận
có liên quan đến các vấn đề được coi là cốt lõi của Nho giáo, nên người
viết cũng nghiên cứu thêm về nội dung các vấn đề cốt lõi của Nho giáo để
có sự đối chứng và lựa chọn dẫn chứng chính xác hơn, tiêu biểu hơn, đưa
ra những nhận xét xác đác hơn.
IV. Ph¬ng ph¸p nghiªn cøu vµ nguån t liÖu.
1. Phương pháp nghiên cứu.
Người viết xác định công việc tổng quan của mình gồm hai công
đoạn: tổng thuật và đánh giá. Trước hết là tổng thuật, nghĩa là thuật lại,

dung, cố gắng đem lại nhiều ý kiến đa dạng để mọi người thực sự hình
dung được toàn cảnh của cuộc tranh luận.
V. Ý nghĩa, mục đích và đóng góp.
Trong bề dày và bề rộng của nghiên cứu về Nho giáo nói chung và
Khổng Tử nói riêng ở Việt Nam, những công trình nghiên cứu về nội dung
học thuyết Nho gia cũng như tác dụng của nó đến các lĩnh vực của đời
sống, vai trò và tác động của Nho giáo, quá trình của Nho giáo... có thể nói
là không kể xiết. Người quan tâm có thể dễ dàng tìm đọc và nghiên cứu.
Tuy nhiên, nghiên cứu về Nho giáo không chỉ dừng lại ở đó, nó còn nhiều
khía cạnh rất hấp dẫn đã và đang đuợc khai thác; vấn đề phương diện tôn
giáo của Nho giáo là một trong số đó. Mong muốn đem lại một chút gì mới
mẻ cho nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam, người viết đã nỗ lực vừa nghiên
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
cứu vừa học hỏi để hoàn thành luận văn “Tranh luận học thuật 20 năm
cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo_
đánh giá và bình thuật”. Luận văn với việc sưu tập đuợc rất nhiều những ý
kiến, quan điểm của các học giả có thể đem đến cho người đọc sự hiểu biết
cụ thể nhất về việc tranh luận vấn đề tôn giáo của Nho giáo. Thêm một
bước nữa, trên cơ sở những ý kiến; quan điểm của từng bài viết, bài phát
biểu riêng rẽ; người viết tổng hợp và nhóm thành những khuynh hướng cơ
bản, sắp xếp một cách hệ thống giúp những ai quan tâm có thể hình dung
khái quát, dễ dàng nắm bắt được động thái của vấn đề mà không mất nhiều
thời gian tìm tòi, sắp xếp rất nhiều tài liệu liên quan. Phần nhận xét đánh
giá của luận văn cũng có thể trở thành những gợi ý nhỏ để mọi nguời
nghiên cứu sâu rộng hơn. Nói chung, về cơ bản, người viết hy vọng luận
văn này sẽ là một tài liệu hữu ích trong nghiên cứu Nho giáo.
VI. KÕt cÊu cña luËn v¨n.
Về bố cục chi tiết của luận văn, ngoài phần “Lời mở đầu” và “Kết

sẽ khó tránh khỏi những thiếu sót, bất cập nhất định. Người viết rất mong
nhận được ý kiến đóng góp của mọi người.

Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh lun hc thut 20 nm cui th k XX Trung Quc v phng din tụn giỏo ca Nho giỏo:
ỏnh giỏ v bỡnh thut
Nội dung

CHƯƠNG I: Các quan điểm khẳng định Nho giáo là
tôn giáo
Theo lch s vn tranh lun, chỳng ta thy, trong sut quỏ
trỡnh tranh lun t trc nhng nm 80 th k 20, quan im cho rng Nho
giỏo khụng phi l tụn giỏo luụn chim u th. c bit, t khi cỏc bc tin
bi nh Lng Khi Siờu, Sỏi Nguyờn Bi, C Trn c Tỳ a ra quan
im ph nhn Nho giỏo l tụn giỏo; trong khong gn mt trm nm, gn
nh gii hc thut u cụng nhn Trung Quc c i l nc phi tụn giỏo,
Nho giỏo khụng phi l tụn giỏo. Ch n khi hc gi Nhim K D cụng
khai a ra quan im Nho giỏo l tụn giỏo vo nm 1978, khuynh
hng khng nh ny mi dn dn phỏt trin.
I. Quan im khng nh Nho giỏo l tụn giỏo ca Nhim K
D:
Nhim K D l nhõn vt tiờu biu cho quan im Nho giỏo l tụn
giỏo. Cui nm 1978, trong i hi thnh lp Hc hi vụ thn lun t chc
ti Nam Kinh, Nhim K D ó tham gia din ging ln u tiờn quan im
Nho giỏo l tụn giỏo. Nm 1979, trong hi ngh tho lun hc thut mang
tớnh ton quc ca hi trit hc s Trung Quc t chc ti Thỏi Nguyờn,
Nhim K D li a ra vn Nho giỏo l tụn giỏo. Cng nm ú, ụng
thm Nht v cú bỏo cỏo hc thut Nho gia v Nho giỏo. Nm 1980 bỏo
cỏo ny c b sung ly tờn l Bn v s hỡnh thnh ca Nho giỏo
(nguyờn vn Lun Nho giỏo ớch hỡnh thnh), ng trờn tp chớ Khoa

đế quốc phong kiến thống nhất. Nói một cách cụ thể, “trong lịch sử phát
triển, học thuyết Nho gia đã trải qua hai lần biến đổi lớn. Lần thứ nhất vào
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
thời Hán, và lần thứ hai vào thời Tống, qua đó học thuyết Nho gia bị biến
thành Nho giáo”.
Theo Nhiệm Kế Dũ, sự biến đổi từ Nho gia thành Nho giáo tuy nói
là hoàn thành vào thời Tống, song có thể tính từ đời Đường. Ví dụ như Hàn
Dũ coi trọng “Đại học”, dùng đạo thống của Nho giáo chống lại pháp thống
của Phật giáo; Lí Cao dùng “Trung Dung” để chống lại chủ nghĩa thần bí
tôn giáo của Phật giáo. Đến Chu Hy đời Tống lại coi “Luận ngữ”, “Mạnh
Tử”, “Đại học”, “Trung dung” là Tứ thư, dồn hết tinh lực để chú giải nó.
“Tứ thư tập chú” của Chu Hy được kẻ thống trị phong kiến các triều đại sau
coi là sách giáo khoa dùng thích hợp trong toàn quốc. “Tứ thư” trở nên nổi
bật trong Thập tam kinh, được coi trọng đặc biệt.
Ba là, về đặc trưng tôn giáo của Nho giáo. Nhiệm Kế Dũ chỉ ra rằng:
từ khi Hán Vũ Đế độc tôn Nho thuật, Nho gia tuy đã có mầm mống Nho
giáo; song, những đặc trưng tôn giáo của nó vẫn cần hoàn thiện. Qua sự
giao lưu trao đổi không ngừng, ảnh hưởng lẫn nhau với Phật giáo và Đạo
giáo vào thời Đường; cộng thêm sự thúc đẩy có mục đích của đế vương
phong kiến, điều kiện Tam giáo hợp nhất đã chín muồi; sự ra đời của Lí
học Tống- Minh lấy lí luận phong kiến Nho giáo làm hạt nhân, hấp thu một
số phương pháp tu hành tôn giáo của Phật giáo, Đạo giáo, đã đánh dấu sự
hoàn thành của Nho giáo Trung Quốc.
Tiếp ngay đó, Nhiệm Kế Dũ còn trình bày sự tín thờ của Nho giáo là
“thiên,địa, quân, thân, sư”, nó kết hợp một cách hữu cơ chế độ tông pháp
phong kiến với thế giới quan tôn giáo thần bí. Trong đó, quân thân là hạt
nhân của chế độ tông pháp phong kiến Trung Quốc. “Thiên” là căn cứ thần
học của quân quyền thần thụ, “địa” là cái nền của thiên, “sư” là người phụ

trương có một thiên đường ở kiếp sau, nhưng lại coi trạng thái tinh thần
chủ quan của thánh nhân là cõi lí tưởng để theo đuổi, thì cũng chính là đưa
thiên đường vào đời sống hiện thực của thế giới hiện tại, chứ không phải
bên ngoài đời sống hiện thực của thế giới bên kia.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
- Về giáo chủ, giáo lí, kinh điển, đạo chính thống: các tôn giáo đều có
giáo chủ, giáo lí, giáo quy, kinh điển, giáo phái. Nhiệm Kế Dũ cho rằng:
giáo chủ của Nho giáo là Khổng Tử; giáo lí và đối tượng tín thờ của nó là
“thiên, địa, quân, thân, sư”; kinh điển của nó là Lục kinh của Nho gia; giáo
phái và hệ thống truyền pháp chính là đạo thống luận của Nho gia; có cái
gọi là 16 chữ chân truyền__ “nhân tâm duy nguy, đạo tâm duy vi, duy tinh
duy nhất, doãn chấp quyết trung.” (“nhân tâm rất nguy, đạo tâm thì mong
manh, phải chuyên tâm nhất chí, phải hành động theo đạo trung”) (Thượng
thư, Ngu thư). Nhiệm Kế Dũ còn so sánh Nho giáo với thần học trung đại
phương Tây, chỉ ra rằng: “chủ nghĩa tăng lữ, chủ nghĩa cấm dục, quan niệm
“nguyên tội”, chủ nghĩa mông muội, tôn tượng sùng bái, phương pháp tu
dưỡng tôn giáo chú trọng phản tỉnh nội tâm, trái ngược với khoa học, coi
thường sản xuất, những nội dung tôn giáo lạc hậu này của triết học kinh
viện thời trung đại Nho giáo có cả.”.
Như vậy, từ góc độ lịch sử, bài viết “Bàn về sự hình thành của Nho
giáo” (“Luận Nho giáo đích hình thành”) của Nhiệm Kế Dũ đã đi sâu phân
tích quá trình Nho gia từng bước trở thành Nho giáo, đồng thời cũng chỉ rõ
những đặc điểm tôn giáo của Nho giáo. Ông khẳng định: Nho giáo tuy thiếu
đặc trưng bên ngoài của tôn giáo nói chung, nhưng lại có tất cả những
thuộc tính bản chất của tôn giáo. Do đó, Trung Quốc cổ đại không phải là
không có sự thống trị của tôn giáo thần quyền, bởi vì bản thân Nho giáo
chính là tôn giáo. Từ góc độ rộng hơn, bài viết này còn chỉ ra rằng, từ trước
khi chủ nghĩa tư bản hình thành, mọi người không thể hoàn toàn thoát khỏi

Tuân Tử thời tiên Tần chỉ là tư tưởng luân lí chính trị xã hội, không mang
tính chất tôn giáo; sau khi bị tôn giáo hóa, trở thành giáo điều thần thánh,
mọi người cũng không thắc mắc, càng không phản đối.
Nhiệm Kế Dũ phân tích tiếp chỉ ra rằng, Nho giáo lấy tam cương ngũ
thường thay cho việc theo đuổi thế giới bên kia. Phàm là tôn giáo đều có sự
theo đuổi thế giới bên kia, như thiên đường, Tây phương cực lạc, thế giới
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
thần tiên, thậm chí phải xuất gia, toàn tâm toàn ý vì lí tưởng theo đuổi.
Nhưng, Nhiệm Kế Dũ nói: Nho giáo không chủ trương xuất gia, mà chú
trọng những luân lí hiện thực, mang đạm tính thế tục. Nho giáo khác với
những tôn giáo khác, nó không hư cấu ra một thế giới bên kia, rồi sau đó
dần dần đưa vào thế giới hiện thực, mà là đem “tam cương ngũ thường”
trong thế giới hiện thực “gia công” tôn giáo, làm cho nó trở thành một thế
giới bên kia. Ông lấy Nho giáo Tống - Minh làm ví dụ. Nho giáo Tống-
Minh nhiều lần thảo luận cái gọi là “hạ học thượng đạt”, “cái cao siêu nhất
là đạo trung dung”, giống như Thiền tông thể nghiệm cái đạo tuyệt diệu từ
“vác nước bổ củi”(“vận thủy ban sài”), đây là chủ trương đạt được thiên lí
từ hạ học nhân sự, theo đuổi cái gọi là cảnh giới tinh thần cao siêu từ luân lí
thường ngày. Cảnh giới tinh thần đó thực chất chính là một thế giới bên
kia.
Trong bài, Nhiệm Kế Dũ cũng đã phân tích sự khác biệt giữa thần
học của Đổng Trọng Thư với Lí học Tống- Minh. Cho rằng, thần học của
Đổng Trọng Thư và Lí học Tống- Minh đều phát triển theo hướng tôn giáo
hóa Nho học, nhưng với mức độ khác nhau. Ở thần học của Đổng Trọng
Thư, những đặc trưng tôn giáo vẫn chưa hoàn thiện, vì trong hệ thống thàn
học đó, tư tưởng “thế giới bên kia” vẫn chưa đầy đủ. Còn Nho giáo Tống-
Minh đã hấp thu tư tưởng Phật giáo, điều chỉnh theo nhu cầu bảo vệ chế độ
tông pháp, đưa thiên lí thành mục tiêu theo đuổi suốt đời của mọi người, là

giải thích kinh sách đã chịu ảnh hưởng của trào lưu tư tưởng “thiên nhân
cảm ứng”, lấy đạo trời áp đặt trong việc của con người, là vì “kinh học thần
học”. Nó là công cụ đắc lực giúp triều Hán củng cố thống nhất chính
quyền. Kinh học thần học là hệ thống thần học còn khá đơn giản, nhưng nó
đã thể hiện trào lưu tư tưởng thời đại, đã bao hàm rất nhiều nội dung khoa
học đương thời (như triết học, thần học, sử học…), dùng kinh học làm tư
tưởng chỉ đạo cao nhất, hỗ trợ cho việc thực hiện các biện pháp trị quốc an
bang, như dẫn theo kinh thư để quyết định án, thi hành các biện pháp chính
trị… Sự ra đời của “Tứ thư”đã đánh dấu sự hình thành của “Tân kinh học”,
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
đây là “kinh học Nho giáo” hình thành sau khi “Ngũ kinh chính nghĩa” đã
hấp thu một số nội dung tôn giáo của Phật giáo và Đạo giáo. Chu Hy thời
Nam Tống đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lệch sử đổi mới kinh học Nho
giáo này.
Theo ông, đặc điểm của kinh học Nho giáo đời Tống là ở chỗ dùng
thuyết tâm tính để giải thích kinh điển Nho gia, đặc biệt là “Tứ thư tập
chú”, nó nhấn mạnh đạo lí đối nhân xử thế chủ yếu là dạy người tu thân
dưỡng tính, hàm dưỡng tính cách, chính tâm thành ý như thế nào. Lấy
thuyết tâm tính để giải thích kinh điển là một biến đổi lớn chưa từng diễn ra
trong lịch sử kinh học Trung Quốc.
Năm 1988 Nhiệm Kế Dũ có bài ,

“Nho giáo__tôn giáo mang hình
thức dân tộc Trung Quốc”. Đây là luận chứng mới của ông về tính chính trị,
tính dân tộc, tính hiện thực của Nho giáo. Ông cho rằng xã hội Trung Quốc
tồn tại mâu thuẫn giữa sự thống nhất của chính trị tập quyền trung ương với
sự phân tán của nền kinh tế tự nhiên, điều hòa như thế nào mâu thuẫn này?
Phải dựa vào Nho giáo. Ở đây, Nho giáo có tác dụng quan trọng. Nhưng tác

Phân tích tiếp, Nhiệm Kế Dũ chỉ ra rằng, hệ thống hợp nhất chính trị
và tôn giáo của Chu Hy không thể coi chỉ là của cá nhân Chu Hy, nó đại
diện cho thể chế chính trị kéo dài đến tám trăm năm của các triều đại Tống,
Nguyên, Minh, Thanh. Hệ thống hợp nhất chính trị và tôn giáo không phải
để bồi dưỡng nhà triết học, nhà khoa học, mà là đào tạo những nhân tài
thích hợp hơn cho việc củng cố trật tự phong kiến có lợi cho vương triều
phong kiến đại thống nhất.
Nhiệm Kế Dũ kết thúc bài viết: “Nho giáo có hệ thống và kết cấu
độc đáo của nó, giữa thần quyền và vương quyền không có mâu thuẫn sâu
sắc, không có đấu tranh sinh tử, nó lợi dụng đòn bảy chính quyền, luôn điều
tiết quan hệ giữa hai bên, khiến cho nó phát triển ôn hòa, do đó không xảy
ra chiến tranh kéo dài giữa giáo quyền và vương quyền như ở châu Âu trung
đại. Nho giáo là quốc giáo, kinh điển Nho gia mang tính thần thánh không
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
thể coi thường, người lãnh đạo của Nho giáo đủ để làm thầy đế vương,
nhưng không thể làm đế vương. Vương quyền có thực quyền quản lí cuối
cùng, song phải tôn nhà Nho làm thầy”.
Đến “Xem xét Nho giáo từ việc thầy trò họ Trình học dưới tuyết”,
Nhiệm Kế Dũ đã mượn câu chuyện “Trình môn lập tuyết” (thầy trò họ
Trình đứng dưới tuyết)
(1)
để phân tích, cho rằng câu chuyện đó một mặt nói
rõ tinh thần tôn sư trọng đạo của Nho gia, mặt khác cũng tỏ rõ Nho gia
đương thời thực sự chịu ảnh hưởngcủa Phật giáo và Đạo giáo, đưa phương
pháp tu dưỡng của hai đạo đó vào Nho giáo.
Nhiệm Kế Dũ lại đưa ra vấn đề Nho giáo có phải là tôn giáo hay
không và phân tích: về hình thức, Nho giáo tuy khác với ba tôn giáo lớn
đang lưu hành trên thế giới song nếu xét về bản chất, nó mang bản chất tôn

Năm 1993, Nhiệm Kế Dũ có bài “Tình cảm tôn giáo Chu Hy ”. Bài
viết phân tích tỉ mỉ ý thức tôn giáo của Chu Hy, cho rằng Chu Hy đã đưa
‘Tứ thư” thành “thánh kinh” của Nho giáo. Chu Hy đã dồn hết tinh lực cho
việc chú giải “Tứ thư” và đã có được quyền giải thích kinh điển Nho gia,
dựa vào lực lượng chính phủ để mở rộng, lập làm tài liệu giảng dạy cả
nước, tài liệu phải học của phần tử tri thức cả nước.
Chu Hy tôn Khổng Tử làm giáo chủ, coi Khổng Tử là thần. Đức tin
vào Khổng Tử của Chu Hy xuất phát từ tấm lòng chân thành, ông tin
Khổng Tử trên trời rất linh thiêng; luôn giám sát, lắng nghe lời nói và hành
động của Nho sinh hậu thế. Theo Nhiệm Kế Dũ, Chu Hy trung thành với
Khổng Tử không chi là sự tín thờ về mặt học thuật thông thường, mà là sự
cung kính của giáo đò tôn giáo đối với giáo chủ. Trong văn tập của Chu
Hy, Khổng Tử được tôn làm thần, chuyện lớn chuyện nhỏ đều phải có “văn
cáo tiên thánh”, rồi văn tế ở các đền thờ tiên thánh ở các địa phương, văn tế
thần đất và thần lúa, văn cầu mưa, tạ mưa, ngừng mưa…
Phương thức tiếp cận Chu Hy này của Nhiệm Kế Dũ đã cung cấp
mẫu cho Lí Thân soạn cuốn “Trung Quốc Nho giáo sử” dài 1,5 triệu từ,
phát triển quan điểm Nho giáo là tôn giáo.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
Trong “Từ Phật giáo đến Nho giáo__sự biến đổi trào lưu tư tưởng
Đường- Tống” Nhiệm Kế Dũ cho rằng ba tôn giáo lớn đời Đường là Phật,
Đạo, Nho đều có trong Đạo giáo, so với sự phát triển thịnh vượng của Phật
giáo, thế lực Nho giáo không tránh khỏi sự thua kém. Nho giáo trực tiếp
phục vụ cho chính quyền, tạo được tác dụng thực tế mà nó cần có, liên
quan đến trình độ tư duy trừu tượng cao độ, quyền phát ngôn của Nho giáo
không nhiều, thể hiện rõ sự yếu kém.
Sau này, Phật giáo chịu sự công kích lớn, các tông phái suy yếu; chỉ
có Thiền tông__ Phật giáo của văn hóa Trung Quốc vẫn thịnh hành. Thời

người khởi đầu của lần tranh luận sôi nổi 20 năm cuối thế kỷ XX này.
II. Các quan điểm khẳng định “Nho giáo là tôn giáo” khác.
Những năm 80, sau khi Nhiệm Kế Dũ đưa ra và phân tích sâu sắc
quan điểm Nho giáo là tôn giáo, đã có một số học giả ủng hộ ông hoặc có
những quan điểm tương tự. Đặc biệt là Lí Thân- học trò do ông đào tạo-
ngày càng trở thành tín đồ kiên định và người phát huy của quan điểm
“Nho giáo là tôn giáo”. Các bài viết của ông chủ yếu gồm: “Mấy vấn đề về
Nho giáo” (nguyên văn “Quan vu Nho giáo đích kỉ cá vấn đề”) [7; 1], “Nho
giáo là tôn giáo” (“Nho giáo thị tôn giáo”) [8; 1], “Nho giáo, Nho học và
nhà Nho” (Nho giáo, Nho học hoà Nho giả) [9], “Cương lĩnh Nho giáo mới
của Chu Hy” (“Chu Hy đích Nho giáo tân cương lĩnh”) [10] , “Giáo trong
giáo hóa chính là giáo trong tôn giáo” (“Giáo hóa chi giáo tựu thị tôn giáo
chi giáo”) [11; 1], “Bổ sung tài liệu lịch sử nghiên cứu Nho giáo” (“Nho
giáo nghiên cứu sử liệu bô”) [12; 1], “Nghiên cứu Nho giáo 20 năm trở lại
đây” (“Nhị thập niên lai đích Nho giáo nghiên cứu”) [13]… Tinh thần
chung của các bài thể hiện sự ủng hộ quan điểm của Nhiệm Kế Dũ. Ở đây
chúng người viết đưa ra một số bài điển hình như:
Với bài “Mấy vấn đề về Nho giáo”, Lí Thân đã đưa ra sự hồi đáp
trước sự phản đối của giới học thuật về quan niệm “Nho giáo là tôn giáo”.
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel : 0918.775.368
Tranh luận học thuật 20 năm cuối thế kỷ XX ở Trung Quốc về phương diện tôn giáo của Nho giáo:
đánh giá và bình thuật
Bài viết đã quy các ý kiến phản đối quan điểm Nho giáo là tôn giáo của
giới học thuật làm một, đó là Nho giáo không mang đặc trưng tôn giáo nói
chung. Ví dụ như: Nhà Nho nói chung không tin quỷ thần, Nho giáo không
có tổ chức tôn giáo và nghi lễ tôn giáo, Nho giáo không có thế giới bên
kia…Cũng chính từ các nội dung vừa nêu, Lí Thân đưa ra nhận thức của
mình về vấn đề liên quan đến Nho giáo, gồm:
Một là, vấn đề Khổng Tử và quỷ thần. Qua khảo sát thái độ của ngũ
kinh và lục kinh đối với quỷ thần, Lí Thân cho rằng Khổng Tử không phải