VÀI VẤN ĐỀ VỀ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY
VĂN HỌC DÂN GIAN
(Trần Quang Vinh)
Kính thưa quý vị đại biểu, thưa quý thầy cô. Lời đầu tiên tôi xin gửi đến quý vị
đại biểu, quý thầy cô lời chúc sức khỏe và lời chào trân trọng nhất!
Dân gian có câu: “Dạy văn học, học toán, ăn thể dục”. Quả thực công việc dạy
văn là vất vả, là khó khăn mà dạy hay lại càng khó. Đặc biệt là dạy văn học dân gian.
Văn học dân gian là lời ăn tiếng nói, điệu hồn của dân tộc, là cội nguồn văn hóa
vì thế nó giữ một vị thế quan trong trong chương trình văn học ở trường phổ thông.
Văn học dân gian có ưu thế và sức mạnh riêng trong việc bồi đắp tâm hồn, lời ăn tiếng
nói cho thế hệ trẻ của đất nước. Phát huy được sức mạnh đó trong giảng dạy và học tập
văn học dân gian trong nhà trường phổ thông là mối quan tâm hàng đầu của những nhà
giáo tâm huyết với nghề. Chuyên đề “ Mấy vấn đề về phương pháp giảng dạy văn học
dân gian ở nhà trường THPT ” xin mạn phép góp vài ý kiến trao đổi với đồng nghiệp
vài vấn đề về cách tiếp cận văn học dân gian, ngõ hầu có thể góp được phần nào vào
việc giảng dạy văn học dân gian trong nhà trường hiện nay.
I. Thực trạng của việc giảng dạy và học tập và việc học tập VHDG ở nhà
trường THPT
1 Thực trạng của việc giảng dạy văn học dân gian.
Văn học dân gian được coi là cội nguồn của văn hóa, văn học dân tộc. Nhưng thời
lượng dành cho bộ phận văn học này cũng không nhiều ( khoảng trên dưới 15 tiết).
Mặt khác, nhiều giáo viên cũng ít chú trọng đến bộ phận văn học này. Vì thế, đa phần
là giảng dạy có tính chất qua loa đại khái, không bám sát đặc trưng của văn học dân
gian, chưa truyền lửa đến cho học sinh yêu thích những tác phẩm này.
- Nói đến thực trạng của việc giảng dạy là nói đến những khuynh hướng và cách
dạy văn học dân gian phổ biến hiện nay. Có những khuynh hướng sau đây:
- Một là: Đồng nhất giữa văn học dân gian và văn học viết , dạy văn học dân gian
như dạy văn học viết, nên đã hiện đại hóa tác phẩm văn học dân gian, tước bỏ đi những
sắc thái vẻ đẹp độc đáo, ý vị vốn có của nó. Biểu hiện như sau:
+ Tiếp cận cận văn học dân gian bằng thi pháp của văn học viết, phân tích các
yếu tố nghệ thuật của văn học dân gian như phân tích các yếu tố đó của văn học viết:

chợ. từ đó đi đến khẳng định thân phận phụ thuộc của người con gái trong xã hội cũ.
- Bốn là: Một cực khác đó là dạy theo lối tầm chương trích cú, nhấm nháp hình
ảnh ngôn ngữ, làm cho học sinh “thấy cây mà không thấy rừng”; hoặc viện dẫn quá
xa, lam man ra ngoài tác phẩm .
- Thực trạng trên đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo tâm huyết chỉ ra nhưng
đến nay sau nhiều năm đổi mới phương pháp giảng dạy văn học nói chung và văn học
dân gian nói riêng nhưng tình hình vẫn không thay đổi . Xét về mặt bản chất thì tất cả
những phương pháp giảng dạy văn học dân gian trên đây mỗi phương pháp đều có
những hạn chế của nó. Hoặc là chưa đúng bàn chất của tác phẩm văn học dân gian,
hoặc là quá sa đà với những yếu tố phi văn chương.
- Tuy nhiên cũng có nhiều thầy cô tâm huyết, họ đã dạy văn học dân gian như nó
vốn có trong đời sống thực của dân gian, tức là tiếp cận văn học dân theo tinh thần
Folklore học.Nhưng thời lượng tiết dạy quá ít nên không chuyển tải hết được vẻ đẹp về
nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm.
-
2. Thực trạng của việc học tập văn học dân gian của học sinh
Một thực trạng hiện nay là học sinh ngày càng xa rời với môn văn, đặc biệt là với
văn học dân gian và văn học trung đại . Phải chăng do hai bộ phận này không nằm
trong chương trình thi đại học hay do xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa trên
toàn cầu đã và đang in rất đậm dấu ấn của nó trong tâm lý và tính cách của học sinh.
Tầm vóc văn hóa cũng như năng lực tư duy của học sinh càng ngày càng hiện đại, và
chịu ảnh hưởng rất lớn của nền công nghiệp. Lối tư duy cũ của nền văn minh cây lúa
nước, văn minh lũy tre làng phải nhường bước cho lối tư duy điện tử, điện toán … (!?)
. Đó là thực trạng đau lòng.
2
Thế hệ học sinh có khoảng cách khá xa về nhiều mặt với cái thế giới của văn học
dân gian. Các em chưa hiểu được đặc trưng, vai trò của văn học dân gian vì thế các em
học văn học dân gian với tâm thế của việc học văn học viết. Dẫn đến việc các em có
nhiều suy diễn không hợp lý về tác phẩm văn học dân gian. Nhiều em có thái độ xem
nhẹ bộ phận văn học dân gian, học theo kiểu cưỡi ngựa xem hoa.

dân tộc. VHDG là nguồn suối mát lành, là dòng sông mang nặng phù sa bồi đắp cho
tâm hồn Việt, tính cách Việt. Không chỉ có vai trò quan trọng trong văn hóa mà văn
học dân gian còn “ mảnh đất tốt tươi trên đó sản sinh và lớn lên nền văn học nghệ thuật
cổ điển và hiện đại Việt Nam” ( Hoài Thanh) Những nhà văn nhà thơ lớn của dân tộc
như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, Nam Cao, Xuân Diệu… đều hút
nhụy ngọt của những bông hoa văn học dân gian để tạo nên những bông hoa văn học
viết dâng tặng cho đời. Âm vang hào hùng của Thánh Gióng và truyền thuyết về Hồ
Gươm như còn ngân mãi trong bài thơ thần của Lý Thường Kiệt, trong Hịch Tướng sĩ
3
văn của Trần Quốc Tuấn, trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi, trong Tuyên ngôn
độc lập của Hồ Chí Minh. Cho đến ngày nay âm vang ấy vẫn còn trầm hùng trong
những sáng tác của dòng văn học yêu nước “ Mỗi chú bé đều nằm mơ thấy ngựa sắt/
mỗi con sông đều muốn hóa Bạch Đằng” (Chế Lan Viên). Tình thương dân gian đỏ
thắm trong Trầu câu, đậm đà trong ca dao tục ngữ “ thương người như thể thương
thân” Bầu ơi thương lấy bí cùng/ Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn khơi
dòng cho văn học viết trở thành tiếng kêu đứt ruột trong truyện Kiều của Nguyễn Du,
nỗi đau trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố… Vì thế nếu không nắm được VHDG thì sẽ
không thể thẩm thấu hết được những câu Kiều, câu thơ, câu văn hiện đại.
- Văn hoc dân gian giống như kho trí thức tổng hợp. có nhìn nhận như vậy mới
thấy được giá trị của văn học dân gian.Thấy được giá trị của văn học dân gian vì thế
cần có phương pháp tiếp cận , giảng dạy văn học dân gian sao cho hợp lí, có sức thu
hút đối với học sinh đó là trăn trở của rất nhiều giáo viên. Sau đậy tôi xin đưa ra một
cách tiếp cận, một phương pháp giảng dạy văn học dân gian theo hướng thi pháp thể
loại.
2. Đối mới phương hướng căn bản: dạy văn học dân gian theo thi pháp thể
loại văn học dân gian.
Dạy văn học là dạy một loại hình nghệ thuật, vì vậy phải khám phá cái thế giới
nghệ thuật đó bằng những quy luật nghệ thuật của chính nó. Do đó cách dạy khoa học
nhất là dạy theo quan điểm thi pháp thể loại. Văn học dân gian có bao nhiêu thể loại thì
có bấy nhiêu hệ thống thi pháp. Mỗĩ thể loại có những đặc điểm riêng. Việc giảng dạy

Đêm qua…
Người dạy cần phải nắm được đặc trưng này thì mới có thể khai thác được cái hay
cái đẹp của văn học dân gian. Văn học dân gian là sản phẩm của tư duy cộng đồng, nên
trong tác phẩm văn học dân gian thường có sự lặp lại, tạo nên những mô típ nghệ thuật
dân gian. Đó là những hình thức mang tính nội dung đã trở thành ký ức tư tưởng tư
tưởng thẩm mỹ của cả cộng đồng, trở thành kỉ niện riêng của toàn dân tộc, mà mỗi khi
một thành viên của dân tộc gặp lại nó trong một lời ca, một truyện kể thì như họ gặp lại
chính mình. Người con gái lấy chồng mà không được hạnh phúc khi gặp câu ca dao
“…bây giờ em đã có chồng / Như chim vào lồng như cá cắn câu/ cá cắn câu biết đâu
mà gỡ/ Chim vào lồng biết thủa nào ra” thì không khỏi chạnh lòng cho thân phận mình.
Những mô típ nhân vật như người con côi, người con riêng, người em út, người đội lốt
xấu xí, người đi ở đó chính là thân phân bất hạnh của con người. Những mô típ như bụt
chim thần, tiên, vật thần kỳ đó chính là ước mơ là khát vọng, là lực lượng siêu nhiên
giúp cho người chính nghĩa đấu tranh thắng lợi. Người dậy cần chỉ ra cho học sinh để
nhận thấy. Hình ảnh niêu cơm hết lại đầy trong truyện Thạch Sanh là ước mơ có được
cuộc sống no đủ của người dân lao động. Cảnh biến hóa đầy chất thơ của cô Tấm
chứng minh cho sức sống bất diệt của cái thiện…Trong ca dao ta gặp những mô típ
quen thuộc như mận – đào, trúc- mai, thuyền- bến, cây đa , giếng nước, mái đình biểu
tượng cho tình yêu đôi lứa, tình yêu quê hương. Đọc ca dao bắt gặp hình ảnh con cò
chúng ta nghĩ ngay đến thân phân của những người nông dân vất vả, nghèo khó.
Những hình ảnh con ốc, cái bống, con cò cái giếng giữa đàng, cái cầu dải yếm, …đã
trở thành mô típ của ca dao miền xuôi thì hình ảnh con sâu vừng, con rồng leo, cây
trám đen, con chim quanh quý… là mô típ chỉ gặp trong ca dao miền núi. Những mô
típ đó là những ẩn dụ trữ tình được tạo nên bởi tư duy trữ tình. Con sâu vừng tượng
trưng cho sự sinh sôi nẩy nở, cây trám đen con rồng leo tượng trưng cho tình yêu đôi
lứa, con chim quanh quanh là tiếng gọi của bạn tình.Người dạy cần nắm được đặc điểm
này. Nghĩa là phải đối sánh văn bản văn học dân gian được dạy với những dị bản khác
để thấy được tính chất lặp lại trở thành mô thức, biểu tượng cho tư duy của một cộng
đồng.
Cách phô diễn dân gian:một đặc trưng của văn bản VHDG đó chính là cách phô

học cổ điển và hiện đại sau này. Nhân vật trong truyện cổ dân gian, dù phức tạp như
Mị Châu, Trọng Thủy, Trương Chi…xét cho cùng vẫn chưa phải là những điển hình
nhân vật. Chính vì vậy không thể hiện đại hóa các tác phẩm văn học dân gian, không
thể đem suy nghĩ, tâm lý của chúng ta ngày nay để gán ghép cho các nhân vật ngày xưa
trong truyện cổ. Không thể nói Thánh Gióng là kẻ bất hiếu không ở lại báo đáp ơn
sinh thành, dưỡng dục của mẹ cha mà vội bay về trời, không thể đi sau vào phân tích
tâm trạng của Mị Châu, Trọng Thủy để lên án Mị Châu là dại khờ, ngây thơ được.
+ Thời gian và không gian trong văn học dân gian chỉ mang tính phiến chỉ và ý
nghĩa biểu trưng, nhiều trường hợp mang tính công thức, ước lệ, biểu trưng. Trong ca
dao, đó là “ sáng ngày”, “Chiều chiều, đêm đêm, hôm qua, là cái cầu, cây đa bến nước,
con đò, con thuyến, đình làng, ao sen…Trong truyện cổ, đó là ngày xủa ngày xưa, một
hôm, hôm sau, đến ngày… là cảnh hội làng, là nơi đồng ruộng, là gà gáy bên sông.
Giảng dạy văn học dân gian không thể không đem đến cho người học những hiểu biết
này. Không gian thời gian nghệ thuật trong van học dân gian có nhiều trương hợp đã
trở thành mô típ ví dụ như mô típ chiều chiều, mô típ cái cầu…
+ Ngôn ngữ văn học dân gian in đậm dấu ấn cộng dồng dân tộc. Đặc điểm của
nó là trong sáng, giản dị và chuẩn mực vì đã trải qua sự sàng lọc gọt giũa của tập thể
dân gian. Lời bài ca dao đã định hình trên văn bản ngôn từ mang vẻ đẹp như thế nào thì
khai thác cho học sinh cảm nhận được vẻ đẹp ấy. Trong ngôn ngữ truyện kể thì mang
không khí cổ xưa, đậm đà phong vị dân tộc. Vì vậy, không thể khai thác ngôn từ trong
truyện cổ như trong truyện hiện đại. Có giáo viên đã khai thác rất sâu, tỉ mỉ trên từng
đơn vị từ ngữ trong văn bản mà không chú ý tới tính dị bản của văn học dân gian.
6
b) Bên cạnh đó người giảng dạy văn học dân gian cũng phải bám vào những
yếu tố ngoài văn bản và những mặt giao thoa. Nghĩa là đặt tác phẩm văn học dân
gian trong môi trường sản sinh ra nó. Đinh Gia Khánh đã khẳng định “ Nghệ thuật ngữ
văn, một thành tố của văn hóa dân gian chỉ phát huy đầy đủ chức năng thẩm mĩ khi gắn
bó với các thành tố khác”. Những yếu tố ngoài văn bản có thể là các làn điệu dân ca,
các cách thức diễn xướng như hát khan, những yếu tố dân tộc học, lịch sử, văn hóa…
Dạy văn học dân gian, theo tinh thần tiếp cận một tác phẩm phôn -cờ -lo không chỉ

2.Vấn đề cốt lõi ở đây là phải bám sát vào đặc trưng , nét khu biệt để có cách thức
tiếp cận, gợi hứng thú đối với người học.
3.“Văn học là nhân học” dạy văn là dạy người, giáo viên ngữ văn phải có có cách
thức bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách cho học sinh. Đặc biệt là văn hóa và tâm hồn dân
tộc. Điều này có lẽ phải bắt nguồn từ dòng chảy văn học dân gian.
4. Từ những vấn đề phân tích trên tôi xin đưa ra một mô hình tiếp cân khai thác
tác phẩm văn học dân gian như sau:
7
Thứ nhất- Xác định đặc trưng thể loại: Ca dao là gì?Cổ tích là gì?
Thứ hai- Đặt tác phẩm trong môi trường diễn xướng dân gian:
+ Sử thi nên cho các em nghe một đoạn kể khan
+ Ca dao: tạo dựng hoặc cho học sinh nghe một vài làn điệu dân ca
+ Cổ tích: Một là kể, hai là sân khấu hóa
+ Truyền thuyết: Giúp các em nắm được cái lõi lịch sử mà tác phẩm đề cập đến,
đặt tác phẩm trong môi trường
Thứ ba- Tìm hiểu đối chiếu tác phẩm với các dị bản
Thứ tư- Phân tích tác phẩm dưới góc độ thi pháp đặc trưng thể loại văn học dân
gian
8