QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI
TRONG TÁC PHẨM CỦA THẠCH LAM
Nguyễn Trọng Đức
K15-Văn học nước ngoài-ĐHSP Hà Nội
Thạch Lam là một trong những cây bút văn xuôi đã toả sáng văn đàn Việt Nam đầu thế kỷ xx,
đến nay văn phẩm của ông vẫn còn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với người đọc. Nói đến Thạch
Lam, người ta nghĩ ngay rằng ông là tác giả của hàng loạt truyện ngắn với lối viết nhẹ nhàng, kín
đáo, tế nhị. Làm nên bản sắc ấy không chỉ bởi Thạch Lam là tác giả của những tác phẩm đầy sức
hấp dẫn lòng người, mà còn bởi những quan niệm về văn chương, cuộc đời và con người hết sức
sâu sắc và độc đáo. Có thể nói mỗi trang viết của Thạch Lam là một sự thăng hoa của tâm hồn, tư
tưởng, quan niệm nghệ thuật của ông, mà hạt nhân của quan niệm văn chương là quan niệm nghệ
thuật về con người, bởi con người là đối tượng, mục đích, trung tâm của mọi sự phản ánh trong
văn học.
Quan niệm nghệ thuật về con người là cái giới hạn tối đa trong cách hiểu, cách cảm, cách nhìn
và cách lí giải về con người của nhà văn, được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện
pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng nhân
vật trong đó.Quan niện nghệ thuật về con người gắn với vốn sống, vốn văn hoá, tài năng ,cá tính
sáng tạo của nhà văn và ý thức hệ của cộng đồng xã hội.
Mỗi nhà văn lớn đều có một quan niệm nghệ thuật riêng. Khi cầm bút sáng tác bao giờ họ
cũng chịu sự định hướng của một quan niệm nghệ thuật nào đó. Đã có sáng tác văn học tức là đã
tồn tại các quan niệm nhất định về văn chương, cuộc đời và con người.
Trong thực tế, có những nhà văn trực tiếp phát biểu quan niệm của mình thành các luận điểm,
cũng có nhiều nhà văn chỉ thể hiện quan niệm của mình trên thực tiễn trang viết, trong trường hợp
đó người đọc phải tìm cách cắt nghĩa quan niệm của nhà văn ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật.
Với Thạch Lam, hầu hết những quan niệm đều được ông trực tiếp phát biểu trong cuốn tiểu
luận “Theo dòng”. Điều thú vị là những quan niệm của ông không bị khô héo trong hình thức lí
luận xám ngắt, mà đã thực sự thấm nhuần trong hệ thống hình tượng tác phẩm. Nghiên cứu Thạch
Lam-từ quan niệm văn chương đến thực tiễn sang tác , chúng tôi thấy rõ quan niệm nghệ thuật về
con người của ông biểu hiện ở những đặc điểm sau đây:
- Con người trong văn Thạch Lam là con người thật như cuộc đời.Trong tiểu luận “ Theo dòng”
Thạch Lam viết: “ Chỉ có thánh nhân mới hoàn toàn. Người bao giờ cũng có cái dở, cái khuyết

giới nhân vật trong văn Thạch Lam là thế giới của cuộc đời thực. Khảo sát toàn bộ sáng tác của
ông ta thấy có đầy đủ mọi lớp người trong xã hội, trong đó có bốn loại nhân vật chủ yếu. Có loại
nhân vật tiểu tư sản,có loại nhân vật người dân quê nghèo khổ, có loại nhân vật phụ nữ và có loại
nhân vật trẻ em. Mỗi nhân vật đều mang đậm phong cách Thạch Lam, mỗi nhân vật là một minh
chứng hùng hồn cho quan niệm nghệ thuật về con người của ông.
- Con người trong văn Thạch Lam dù là những thân phận bé nhỏ dưới đáy xã hội, họ nghèo mà
không hèn, ở họ luôn lấp lánh vẻ đẹp của những con người đầy ắp những ước mơ trong sáng và
lành mạnh, vượt ra khỏi nỗi buồn và bóng tối, vượt ra khỏi thân phận và hoàn cảnh của chính
mình. Truyện “ Hai đứa trẻ”, Liên và An luôn nóng hổi niềm khát vọng hướng về một thế giới
khác tốt đẹp hơn, thế giới của tương lai ẩn chứa bao điều huyền diệu.Chị Tý, bác Sẫm và cả
“chừng ấy người trong bong tối” cũng “mong đợi một cái gì tươi sáng cho cuộc đời nghèo khó
của họ”.Mẹ Lê( truyện Nhà mẹ Lê)nghèo khổ, khi sắp từ giả cõi đời vẫn có một ước muốn rất
giản dị làm xúc động long người: “Giá có người mướn làm” để kiếm tiền nuôi con.Trường (tiểu
thuyết Ngày mới) chỉ ước mơ thi đỗ để đi làm kiếm tiền, thoát khỏi cuộc sống nghèo khổ.Con
người trong sáng tác của Thạch Lam luôn tràn ngập vẻ đẹp tam hồn.Thạch Lam đặt nhân vật của
mình vào hoàn cảnh oái ăm của xã hội rồi phát hiện, giữ lại cho con người những vẻ đẹp thuần
phác để ngợi ca, để khẳng định. Vẻ đẹp con người chất chứa ngay cả trong những con người bị xã
hội xem là hư hỏng.Liên và Huệ(truyện Tối ba mươi) là hai cô gái giang hồ sống trong vũng bùn
dơ bẩn nhưng vẫn giữ được nhất điểm lương tâm, tối ba mươi họ vẫn bày bàn thờ cúng tổ tiên và
mơ tưởng đến cuộc sống ấm cúng như mọi nhà.Trong truyện “Sợi tóc”, Thạch Lam đã giữ lại vẻ
đẹp lương thiện cho nhân vật Thành trước sự quyến rũ của đồng tiền. Bà Cả ( Truyện Đứa con)
vốn ác nghiệt, nhưng khi đứng trước đứa con của cô Sen-người hầu hạ mình, cũng làm bà thay
đổi hẳn thái độ.Bà ao ước “giá đánh đổi tất cả của cải để lấy đứa con”. Đó là vẻ đẹp lắng lại nơi
đáy sâu tâm hồn của một người đàn bà cay nghiệt và độc đoán.Vẻ đẹp con người trong văn Thạch
Lam là vẻ đẹp của tâm hồn, tính cách, văn hoá Việt Nam. Đó là vẻ đẹp đạt đến độ thuần khiết,
tràn đầy hương thơm và ánh sáng của tâm hồn con người khi trở về với mảnh vườn quê thân
thuộc, trở về tắm trong không khí nồng ấm thiết tha của tình quê hương(truyện Dưới bóng Hoàng
Lan). Đó là vẻ đẹp của người phụ nữ chịu thương chịu khó, tần tảo, luôn hy sinh bản thân mình
cho người khác( Mai trong truyện “Đói”,mẹ Lê trong “Nhà Mẹ Lê”,Tâm trong “ Cô Hàng
Xén”,chị Sen trong “Đứa con”,Dung trong “Ngày mới”…). Đó là vẻ đẹp của những mối tình đầu

phải thật như cuộc đời thực.Trong con người có sự tổng hoà của cái tốt lẫn cái xấu, không có con
người lí tưởng hiểu theo nghĩa là tốt đẹp hoàn toàn.
2. Vì coi trọng sự thành thực trong thiên chức của người cầm bút, nên con người trong sáng tác
của Thạch Lam là con người của đầy đủ mọi tầng lớp trong xã hội, có người giàu kẻ nghèo, có
tầng lớp tư sản, có những người dân quê nghèo khổ, có những người phụ nữ và tre em đáng
thương…
3. Dù trong hoàn cảnh nào con người cũng hướng về cái đẹp, hướng tới chân-thiện mĩ.Con người
trong quan niệm và thực tiễn sang tác của ông mang vẻ đẹp thuần khiết Việt Nam, in dấu ấn
truyền thống con người Việt Nam.
4. Con người trong trang viết của Thạch Lam là con người của tình thương yêu,lòng trắc ẩn, sự
cảm thông chia sẻ sâu sắc.
5. Con người trong văn Thạch Lam là con người của thế giới nội tâm, của mọi sắc thái tế vi trong
đời sống tâm hồn vốn phong phú và phức tạp.Có người gọi đó là con người nội tâm.
6. Con người trong quan niệm và sáng tác của Thạch Lam luôn trong mối quan hệ với hoàn cảnh,
chịu sự chi phối của hoàn cảnh, của các mối quan hệ xung quanh.
Quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam theo chúng tôi là sâu sắc, đến nay vẫn
còn mới mẻ, ít nhất là so với nền văn học nước nhà. Quan niệm ấy của ông đã in dấu trong từng
nhân vật, thấm nhuần trong từng trang viết, và đó là điều làm nên bản sắc Thạch Lam - Một tài
năng đã nhẹ nhàng, kín đáo, lặng lẽ góp phần làm phong phú nền văn học nước nhà.Nghiên cứu
quan niệm nghệ thuật về con người của Thạch Lam sẽ góp phần giúp chúng ta cảm thụ sâu sắc
hơn về văn phẩm của ông /.TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH:
1. Tân Chi (tuyển soạn)-Thạch Lam văn và đời-NXB Hà Nội,1999
2. Nhiều tác giả- Thạch Lam tác gia và tác phẩm-NXB GD,2001
3. Tuyển tập Thạch Lam-NXB Văn học,Hà Nội,1998
4. Phong Lê-Thạch Lam trong Tự lực văn đoàn-Tạp chí Sông Hương, số 06,1992
5. Khái Hưng-Một quan niệm về văn chương-Ngày nay,số 89,1937
6. Nguyễn Ngọc Thiện-Về một quan niệm viết truyện của Thạch Lam-Tạp chí Văn nghệ quân