I. MỞ ĐẦU
Không có sự bóp méo nào thì cân bằng cạnh tranh là hiệu quả. Chúng ta sử
dụng thuật ngữ thất bại của thị trường để chỉ tất cả các tình huống trong đó cân
bằng cạnh tranh là không hiệu quả. Khi đó những bóp méo ngăn cản “ bàn tay vô
hình” phân bổ tài nguyên một cách hiệu quả.
Vậy thất bại thị trường là gì, nguyên nhân và vai trò của Chính phủ trong
việc khắc phục những thất bại thị trường như thế nào?
Để trả lời được những câu trả lời trên, tôi tiến hành tìm hiểu những nguồn
gốc có thể của những bóp méo dẫn đến thất bại của thị trườn qua đề tài: “Những
thất bại của thị trường và vai trò của Chính phủ”.
II. NỘI DUNG
2.1 Những hiểu biết chung về thất bại thị trường
Trong điều kiện tất cả các thị trường trong nền kinh tế là cạnh tranh hoàn hảo
thì điểm cân bằng của nền kinh tế là cạnh tranh hoàn hảo thì điểm cân bằng của nền
kinh tế sẽ đạt hiệu quả Pareto (hiệu quả phân bổ nguồn lực). Tại đó, lợi ích cận biên
mà người tiêu dùng nhận được đúng bằng chi phí cận biên mà người sản xuất bỏ ra
để có sản phẩm đó (MU=MC). Nhưng trên thực tế, nền kinh tế thị trường chưa phải
là nền kinh tế hoàn hảo tối ưu mà chính trong lòng nó cũng vốn có những mặt trái,
những thất bại mà con người không mong muốn. Đây chính là cơ sở để chính phủ
can thiệp vào nền kinh tế nhằm phát huy tính ưu việt và mặt trái của nó.
Những thất bại của thị trường là tình huống trong đó điểm cân bằng trong các thị
trường tự do cạnh tranh không đạt được sự phân bố có hiệu quả, tức là ngăn cản
bàn tay vô hình phân bố các nguồn lực có hiệu quả. Nói cách khác, thất bại của thị
trường là những trường hợp trong đó thị trường tự do cạnh tranh không thể sản xuất
ra hàng hóa dịch vụ như xã hội mong muốn.
2.2 Nguyên nhân dẫn đến thất bại thị trường
Các thị trường cạnh tranh tự do thất bại vì bốn lý do: sức mạnh thị trường, thông
tin không hoàn hảo, các ngoại ứng và thiếu hụt hàng hóa công cộng.
Sức mạnh thị trường: là thuật ngữ dùng để chỉ khả năng của một cá nhân (hay
nhóm người) trong việc gây ảnh hưởng quá mạnh lên giá thị trường. Ví dụ, chúng
ta giả định tất cả mọi người trong một thị trấn đều cần nước, nhưng lại chỉ có một

một số người tiêu dùng khác lại mua sản phẩm khiến họ bị thiệt. Ví dụ, trong thị
trường y tế, bác sỹ (người bán) thường có nhiều thông tin về bệnh tật, thuốc men
hơn người bệnh (ngươi mua). Chính vì điều này, một số bác sỹ thường lợi dụng sự
am hiểu thông tin không đầy đủ của bệnh nhân để mưu lợi cá nhân. Đây chính là
loại thất bại thị trường do thiếu thông tin, gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
Ông Vũ Huy Hoàng, Bộ trưởng Bộ Công Thương, nhận xét tình hình buôn lậu và
gian lận thương mại trong năm đầu tiên khi VN gia nhập WTO rất phức tạp. Các
hình thức gian lận khi tạm nhập tái xuất với mặt hàng ô tô, gian lận xuất xứ hàng
hóa để được hưởng ưu đãi từ các nước ASEAN diễn ra phổ biến. Cùng đó, đã xuất
hiện các phương thức hoàn thiện hàng giả tại Hà Nội, TPHCM đưa đi các tỉnh tiêu
thụ như: kính mắt, giày, quần áo, rượu ngoại, sữa bột, mỹ phẩm. Đáng nói là phát
hiện ngày càng nhiều mặt hàng nhập lậu có giá trị cao qua đường hàng không như:
vàng, ngoại tệ, kim loại quý, tân dược, ma túy, mỹ phẩm, linh kiện điện tử cao cấp,
máy tính xách tay... Tinh vi hơn là một số doanh nghiệp nhập khẩu phần mềm khai
báo giá nhập khẩu với giá trị rất lớn, có dấu hiệu để chuyển tiền ra nước ngoài.
Chẳng hạn như các trường hợp, 4,6 tấn gà nhập lậu nguồn gốc không rõ ràng, có
nguy cơ lây nhiễm cúm gia cầm cao đã bị các lực lượng chức năng bắt giữ và tiêu
hủy tại huyện Văn Lãng (Lạng Sơn). Tháng 8-2008, giá cả thị trường có chiều
hướng ổn định hơn. Cụ thể giá xăng dầu giảm nhẹ, xăng không chì và dầu hỏa giảm
1.000 đồng/lít, vàng SJC giảm 211.000 đồng/chỉ, đô la Mỹ giảm 150VNĐ/USD,
giá gas các loại giảm từ 4.000 đồng/bình. Tuy nhiên thực tế thị trường vẫn tồn tại
nhiều bất cập. Một số doanh nghiệp, cá nhân đã lợi dụng chính sách tạo thuận lợi
khi tiến hành thủ tục hải quan để xuất nhập khẩu hàng cấm, hàng giả, lợi dụng
chính sách quà tặng để nhập khẩu tân dược trái quy định. Không chỉ gian lận trong
kinh doanh xăng dầu, giả mạo các nhãn hiệu phân bón mà tình hình hàng giả, hàng
kém chất lượng đã xảy ra trên diện rộng như: rượu, sữa, thuốc tây, thuốc lá, điện
thoại di động, gas, xi măng... Nguy hại hơn khi tình trạng sử dụng hàn the - một
chất hóa học độc hại để pha chế trong thực phẩm vẫn còn tiếp diễn, bánh Trung thu
được sản xuất ở nhiều nơi bất chấp vệ sinh an toàn thực phẩm. Biến động nổi bật
nhất là tình trạng bán trái giá xăng và ngừng bán sau khi giá xăng đã giảm.

thông qua các nền kinh tế của quy mô đạt được của các công ty thành công. Các
công ty không thể theo kịp trong cuộc đua này đổi mới đi phá sản: ông gọi là quá
trình này “hủy diệt sáng tạo”.
Trên thị trường hiện nay có ba hình thức trong mối quan hệ hệ giữa các công ty với
nhau thể hiện hành vi độc quyền, hành động của một công ty hoặc sự kết hợp
về cấu trúc giữa các công ty độc lập. Ba hình thức này là:các thỏa thuận hạn chế
cạnh tranh, độc quyền, lạm dụng vị trí độc quyền hoặc vị trí thống lĩnh và sáp nhập.
Các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh cho phép các nhóm công ty hoạt động cùng
nhau nhằm đạt được lợi ích trong vị trí độc quyến, tăng giá ,hạn chế sản phẩm
và ngăn cản sự xâm nhập mới vào thị trường hoặc các hoạt động phát triển (thường
công nghệ hoặc kỹ thuật). Những thỏa thuận nguy hiểm nhất là các thỏa thuận ngăn
cản sự ganh đua về các động lực cơ bản của cạnh tranh trên thị trường là giá
cả sản phẩm.Tùy theo từng hoàn cảnh, các thỏa thuận về sản phẩm kết hợp chẳng
hạn như yêu cầu các nhà phân phối đảm nhận tất cả các khâu hoặc trói buộc các sản
phẩm khác nhau lại (chẳng hạn như yêu cầu bán kèm hoặc mua kèm một sản phậm
với một sản phẩm được thị trường ưa chuộng), có thể hoặc tạo điều kiện hoặc hạn
chế giới thiệu sản phẩm mới. Quyền kinh doanh thường bao gồm một tập hợp các
thỏa thuận với các yếu tố cạnh tranh quan trọng. Một thỏa thuận về sử dụng quyền
kinh doanh có thể bao gồm các điều khoản về cạnh tranh trong cùng môi trường địa
lý, về việc liên hệ với nguồn cung và về các quyền đối với sở hữu trí tuệ chẳng
hạn thương hiệu (ví dụ như kinh doanh dưới thương hiệu nào đó phải đảm bảo
thống nhất về cách thức trang trí cửa hàng hay sử dụng cùng một nhà cung cấp dịch
vụ). Lạm dụng vị trí độc quyền đích thực do không phải đối mặt với cạnh tranh hay
đe dọa canh tranh sẽ đưa mức giá cao hơn và sản xuất ít hơn hoặc sản phẩm kém
chất lượng hơn. Công ty này cũng có thể ít giới thiệu các sản phẩm phát triển hay
các phương pháp cải tiến chất lượng. Thứ ba là “sáp nhập” hay “tập trung kinh tế”
bao gồm các loại hợp nhất về cấu trúc chẳng hạn như cổ phần hoặc tài sản, công ty
liên doanh, cùng nắm giữ cổ phần hoặc ban quản trị phối hợp (cùng tham gia trong
vấn đề điều hành công ty) Việc sáp nhập tại các thị trường có độ tập trung bất
thường hoặc việc sáp nhập tạo ra các công ty có thị phần cao bất thường được coi là

Khi hoạt động của một bên mang lại lợi ích cho bên khác mà không được tính đến
trong chi phí sản xuất của bên gây ra ngoại ứng. Ví dụ, Trồng rừng tạo ra ngoại ứng
tích cực là bảo vệ đất, làm sạch môi trường không khí, tạo cảnh quan. Như vậy,
ngoại ứng tích cực là sự ảnh hưởng của một hoạt động xảy ra bên trong một hệ
mang lại phúc lợi cho các yếu tố bên ngoài hệ đó. Bên cạnh chi phí ngoài gây nên
cho hệ môi trường không được cá nhân tính toán để xác định sản lượng tối ưu là
nguyên nhân gây nên sự thất bại của thị trường ở ví dụ trên những ngoại ứng tích
cực đã tạo nên những lợi ích ngoài cũng không được phản ánh vào lợi ích xã hội.
Ngoại ứng tích cực cũng đã tạo nên sự thất bại trên thị trường. Nó làm cho sản
lượng thực tế thấp hơn sản lượng hiệu quả xã hội (Q1<Q
*
)
Ở Việt Nam thực trạng hiện tại là ít có doanh nghiệp có trách nhiệm về môi
trường và lợi ích xã hội trong chính sách và tôn chỉ của doanh nghiệp. Sự xuất hiện
của những “làng ung thư”. Liên tục trong thời gian gần đây cho thấy, cái giá phải
trả cho ô nhiễm môi trường là quá đắt. Đứng đầu là ô nhiễm môi trường nước do
các doanh nghiệp sản xuất đã thải chất thải không được xử lý tiêu chuẩn. Theo ông
Trần Hồng Hà, Cục trưởng Cục Bảo vệ môi trường-Bộ TN&MT, cho biết tính đến
tháng 6/2006, Việt Nam co 134 khu Công Nghiệp, khu chế xuất, trong đó chỉ có 33
khu đã có công trình xử lý nước thải tập trung. Các khu Công Nghiệp chế xuất
này thải ra hàng triệu tấn rác thải mỗi năm, trong đó có hàng vạn tấn chất thải nguy
hại
2.3.4. Hàng hóa công cộng (Public Goods)
Hàng hóa công cộng chính là trường hợp có tác động ngoại ứng mạnh tích cực
hoàn toàn có lợi ích. Ví dụ, sự nghiệp an ninh quốc phòng nếu quân đội và cảnh sát
làm tốt công tác này thì mọi công dân đều được hưởng bình yên.
Hàng hóa công cộng không có chủ sở hữu riêng, mọi người đều có quyền tiêu dùng
hàng hóa đó. Loại hàng hóa này mang hai đặc tính chủ yếu là không có tính loại trừ
và không có tính cạnh tranh.
- Hàng hóa không mang tính loại trừ: không thể loại trừ khỏi việc tiêu dùng nó. Do

của thị trường.
1. Đối với thất bại độc quyền và sức mạnh thị trường
Chính phủ có thể sử dụng luật chống độc quyền hoặc luật cạnh tranh để loại bỏ
sức mạnh thị trường của các hãng độc quyền. Tuy nhiên với trường hợp độc quyền
tự nhiên-độc quyền đạt được do giảm phí theo quy mô, Chính phủ phải dùng đến
biện pháp điều tiết để giảm giá bán và tăng sản lượng.
- Điều tiết giá cả: Mục tiêu của nó là giảm giá bán sản phẩm của hãng độc quyền,
Chính phủ phải lựa chọn một trong ba mục tiêu sau:
+ Hiệu quả giá cả đạt được khi giá cả phản ánh chi phí biên, tức là đặt giá trần
P
B
=MC. Nhưng mức sản lượng thu được nhà độc quyền thua lỗ, Chính phủ phải bù
lỗ.
+ Hiệu quả sản xuất đạt được khi giá cả phản ánh tổng chi phí bình quân tối thiểu
(ATC
min
). Điều này là phi thực tế
+ Sự công bằng đạt được khi giá cả phản ánh tổng chi phí bình quân (P
c
=ATC).
Khi đó hãng độc quyền chỉ thu được một khoản lợi nhuận bình thường nên không
có động lực thúc đẩy kinh doanh.
- Điều tiết sản lượng: Chính phủ quy định mức sản lượng tối thiểu mà hãng độc
quyền phải sản xuất
Các hình thức hợp tác giữa các công ty hoặc của một công ty đơn lẻ nhằm tối đa
hóa lợi nhuận trên thị trường đang diễn ra ngày càng nhiều. Đó cũng là lý do luật
cạnh tranh đang được thông qua ngày càng nhiều trên thế giới với xu hướng ngày
càng trừng phạt nặng hơn đối với các hành vi có hại cho cạnh tranh, làm giảm
sự năng động của thị trường và làm méo mó quan hệ cung cầu.Và 1/7/2005 theo
tờ trình của Chính phủ, sự cần thiết tạo công cụ pháp lý hạn chế cạnh tranh không