H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý

Tác giả: Lê Thị Bình
Đơn vị: Trờng THCS Vĩnh An
A- Đặt vấn đ ề
Vật lý là cơ sở của nhiều ngành kỹ thuật quan trọng. Sự phát triển của khoa
học vật lý gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lại trực tiếp với sự tiến bộ của khoa
học và kỹ thuật. Môn vật lý có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu
đào tạo của trờng THCS. Nó cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức vật lý
cơ bản ở trình độ phổ thông cơ sở, bớc đầu hình thành ở học sinh những kỹ năng
cơ bản, phổ thông và thói quen làm việc khoa học. Góp phần hình thành các năng
lực nhận thức và các phẩm chất nhân cách mà mục tiêu giáo dục THCS đã đề ra.
Hiện nay, yêu cầu đổi mới nội dung sách giáo khoa đợc biên soạn theo ph-
ơng pháp mới, đòi hỏi học sinh phải hoạt động tự lực nhiều. Do vậy giáo viên với
t cách là ngời hớng dẫn học sinh thu thập và xử lý thông tin để rút ra kiến thức
mới cần chuẩn bị nhiều hơn thì mới có thể làm tốt công việc của mình. Trong đề
tài này tôi muốn đề cập tới một kinh nghiệm hớng dãn học sinh tiếp thu xử lý
thông tin khi dạy hiện tợng vật lý định luật vật lý thông qua tiến trình thí nghiệm.
B - Nội dung
I. Cơ sở lý luận:
Đối với môn vật lý , đặc biệt đối với học sinh THCS khi lần đầu tiên học
sinh làm quen với môn vật lý một cách có hệ thống nó cung cấp cho học sinh
những kiến thức vật lý phổ thông cơ bản có hệ thống và tơng đối toàn diện cho
học sinh, góp phần phát triển năng lực t duy . Do đó yêu cầu ngời thầy phải tạo
cho học sinh thấy hứng thú, yêu thích môn học. Bài giảng của thầy tạo đợc hấp
dẫn cho học sinh, có hệ thống phù hợp với nhận thức của học sinh, rèn thao tác t
duy cho học sinh từ dễ đến khó. Tạo ra các tình huống có vấn đề và hớng dẫn học
sinh suy nghĩ giải quyết vấn đề đó tự tìm ra chân lý phát huy hết tính tích cực chủ
động của học sinh chiếm lĩnh tri thực. Để giải quyết các tình huống có vấn đề,
================ ============
H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý

cũng là một việc quan trọng trong khâu tổ chức hoạt động dạy học cho học sinh.
Đối với học sinh đầu cấp việc thu thập, xử lý thông tin có các mặt thuận lợi và
khó khăn là:
a. Thuận lợi :
================ ============
H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý
- Các bài học đợc trình bày dới dạng một trình tự xác định của các hoạt động tự
lực của học sinh, tạo điều kiện cho học sinh trong việc thu thập đầy đủ thông tin
và trên cơ sở đó tiến hành sử lý thông tin để đa ra kiến thức mới.
- Bên cạnh các thông tin từ kinh nghiệm sẵn có của học sinh đa số các thông tin
cần thiết không trình bày dới dạng có sẵn mà đòi hỏi học sinh phải thông qua hoạt
động (ví dụ : Phải tiến hành thí nghiệm hay quan sát thực tế ) mới thu thập đợc .
b. Khó khăn :
- Học sinh đầu cấp THCS nhỏ tuổi nên ít kinh nghiệm vốn sống .
- Có nhiều nguồn thông tin học sinh có thể xử dụng, trong đó có những thông tin
nhiễu.
- Khả năng, kinh nghiệm huy động sức mạnh tập thể (Nhóm) còn ít và hạn chế .
- Hiện nay, song song với việc đổi mới phơng pháp dạy học, bộ giáo dục và đào
tạo đã đa về các trờng những bộ dụng cụ thí nghiệm phục vụ cho việc giảng dạy ,
nhng thực tế còn có nhiều giáo viên ngại làm thí nghiệm , ngại triển khai cho học
sinh làm thí nghiệm theo nhóm Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình
trạng trên là do thiết bị thí nghiệm chất lợng kém. Có những thiết bị mới chỉ sử
dụng một vài lần đã hỏng ví dụ nh bộ mô đun lắp ráp mạch điện ở vật lí 7; máy
phát điện xoay chiều ở vật lí 9 ; Bộ thí nghiệm về cân bằng lực - quán tính ( máy
A tút ) ở lớp 8 Một số trang thiết bị còn thiếu chính xác nh nhiệt kế, lực kế,
đồng hồ vạn năng dẫn đến kết quả thí nghiệm giữa lí thuyết với thực tế khác xa
nhau, thiếu tính thuyết phục đối với học sinh. Trang thiết bị phục vụ cho thí
nghiệm còn thiếu thốn. Còn có sự không đồng bộ giữa việc hớng dẫn thí nghiệm
ở sách giáo khoa với đồ dùng thí nghiệm thực tế (ví dụ thí nghiệm bài lực điện từ
lý 9). Cơ sở vật chất của các trờng cha đủ đáp ứng nhu cầu dạy học nh hiện nay.

kinh nghiệm và tập thể (tổ chức thảo luận nhóm nghiêm túc các vấn đề đặt ra )
2. Hớng dẫn học sinh thu thập và xử lý thông tin
a. Đối với nguồn thông tin từ kinh nghiệm, vốn sống trong thực tế
Do học sinh ở đầu cấp học còn nhỏ tuổi, ít kinh nghiệm, vốn sống, vì vậy
những thông tin có đợc từ vốn sông còn mang nhiều tính chất kinh nghiệm cảm
tính. Điều này đòi hỏi ngời giáo viên phải biết phân tích đúng sai (theo tiêu chuẩn
khoa học của kiến thức) thì các kinh nghiệm của học sinh mới đợc phát huy trong
việc tìm ra kiến thức mới .
Khi có nhiều thông tin gây nhiễu, giáo viên cần có khả năng đa những câu
hỏi hớng dẫn phù hợp, định hớng cho học sinh vào những thông tin chính.
b. Đối với nguồn thông tin từ kênh hình, kênh chữ :
Kênh hình là những hình minh hoạ dựa vào đó học sinh cóthể lựa chọn đ-
ợcdụng cụ thí nghiệm, cách lắp ráp, bố trí thí nghiệm, bao giờ cũng gắn liền với
nội dung kênh chữ. Nó cụ thể hoá các thông tin, làm phong phú sinh động thêm
nội dung kênh chữ . Nó bổ xung, hỗ trợ cho nhau tạo nên một tổ hợp thông tin
================ ============
H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý
phong phú. Do đó trong quá trình giảng dạy ngời thầy cần đặc biệt quan tâm tổ
chức hoạt động cho học sinh khai thác tốt hai nội dung này.
Qua thống kê kênh hình chiếm một tỷ lệ đáng kể trong chơng trình sách giáo
khoa Vật lý 6-7
Sách giáo
khoa
Số bài có hình minh hoạ số hình vẽ minh họa
Vật lý 6 30 bài 97 hình
Vật lý 7 30 bài 119 hình
Giáo viên cần nắm chắc các loại hình minh hoạ trong sách giáo khoa, mỗi
loại hình là một cách chuyển tải thông tin bao gồm ;
- Minh hoạ bổ xungcho phần lời đặt vấn đề.
- Minh hoạ giúp học sinh nhận biết các dụng cụ thí nghiệm, cách bố trí lắp ráp thí

sáng qua đáy bình qua nớc rồi ra không khí. Giáo viên giúp học sinh cân nhắc
xem có thể dùng phơng án nào dễ thực hiện nhất và sẽ thực hiện theo phơng án
đó. Hoặc trong thí nghiệm của bài Hiện tợng cảm ứng điện từ thí nghiệm 2
dùng nam châm điện để tạo ra dòng điện cảm ứng sáchgiáo khoa đa ra hai trờng
hợp: Trong khi đóng hoặc trong khi ngắt mạch điện có dòng điện cảm ứng ở cuộn
dây kín. Giáo viên đặt vấn đề thêm cho học sinh: Có thể mắc thêm dụng cụ gì ở
thí nghiệm hình 31.3 để sau khi đóng K cũng có dòng điện cảm ứng ở cuộn dây?
Học sinh có thể trả lời: mắc thêm biến trở vào mạch và những lúc di chuyển con
chạy của biến trở cũng có dòng điện cảm ứng ở trong cuộn dây.
Đối với loại bài hình thành khái niệm về một hiện tợng vật lý:
Trong dạy học, có thể tạo lại một hiện tợng vật lý nhờ việc tiến hành thí
nghệm. Khi đó việc thu thập, xử lý thông tin của học sinh thành công hay
không sẽ phụ thuộc vào việc giáo viên (hay học sinh) có tiến hành thí nghiệm
để cho hiện tợng xảy ra rõ ràng hay không ? Giáo viên có hớng dẫn học sinh
chọn đợc những thông tin chính xác để giúp cho việc hình thành kiến thức mới
hay không?
- Thu thập thông tin:
+ Qua việc mô tả rõ ràng chính xác diễn biến của hiện tợng trong thí
nghiệm, giáo viên hớng dẫn học sinh tìm thông tin về sự thay đổi của
vật thể ( hoặc hành vi của vật thể ) tham gia vào hiện tợng
+Thay đổi điều kiện thí nghiệm, giáo viên hớng dẫn học sinh ghi lại
thông tin về những sự biến đổi kèm theo của hiện tợng (Có gì giống
cũ ? Có gì khác ?)
- Xử lý thông tin :
+ Hớng dẫn học sinh phân tích những sự giống, khác nhau giữa
những biểu hiện của nguyên nhân và kết quả kèm theo, loại bỏ những thông
tin ít lặp lại (hoặc không có nhiều dấu hiệu giống nhau), chỉ giữ lại những
thông tin lặp lại nhiều lần về cùng một dấu hiệu của hiện tợng.
+ Dùng ngôn ngữ để mô tả cho thông tin về dấu hiệu bản chất
Định nghĩa hiện tợng (có thể tạm chấp nhận việc học sinh dùng một phần

hệ giữa góc phản xạ, góc tới.
3. Nguồn thông tin sẽ sử dụng:
-Thông tin từ kinh nghiệm của học sinh: Soi gơng, dùng gơng hứng ánh
sáng mặt trời để chiếu vào một vật
-Những thông tin từ thí nghiệm :
================ ============
H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý
Thí nghiệm hình 4.1 trang 12 SGKvề hiện tợng phản xạ (sự phản xạ,
tia tới , tia phản xạ)
Thí nghiệm hình 4.2 trang 12 SGK để đửâ định luật
- Thông tin cung cấp của giáo viên : Pháp tuyến, góc tới, góc phản
xạ,môi trờng trong suốt khác.
4.Vấn đề cần h ớng dẫn:
- Về tính chất của tia phản xạ và tia tới:
Với điều kiện thí nghiệm nh sách giáo khoa trình bày,cần hớng dẫn để
học sinh tạo đợc "tia sáng " bằng cách che bớt mặt đèn pin bằng giấy đen chỉ
để hở một khe nhỏ. Để cho tia tới và tia phản xạ nằm trên mặt tờ giấy để trên
mặt bàn, cần phải bố trí thí nghiệm nh thế nào? (để đèn pin ở mép bàn sao cho
tia sáng phát rađi là là trên mặt bàn)
- Về quan hệ giữa góc tới và góc phản xạ :
Khi đổi hớng tia tới (hớng tia phản xạ thay đổi theo) sẽ dẫn đến sự biến
đổi kèm theo (góc phản sạ thay đổi khi góc tới thay đổi theo một quy luật).
Nói về "hớng" ở đây chỉ có nghĩa khi đã có thông báo về pháp tuyến (lấy làm
mốc để so sánh).
- Hớng dẫn bố trí thí nghiệm kiểm tra dự đoán: Tia phản xạ nằm trong mặt
phẳng chứa pháp tuyến và tia tới (hứng tia phản xạ ở mặt phẳng khác hoặc có
thể bố trí thí nghiệm để quay đợc mặt phẳng tới).
- Hớng dẫn phát biểu kết luận "Góc phản xạ và góc tới luôn luôn " (trang
13): Cần hiểu thế nào là "luôn luôn" (trong thí nghiệm - H. 4.2, Tr12 - từ
"luôn luôn " đợc hiểu với nghĩa là với các góc tới khác nhau, còn khi đã phát

phản xạ ( Chú ý mặt phẳng chứa các tia này) ; Góc tới và góc phản xạ ( Chú ý
đo định lợng ). Từ đó hình thành định luật.
C. Kết luận
Qua quá trình giảng dạy, cũng nh su tầm tài liệu tham khảo, tôi rút ra
những bài học kinh nghiệm cho mình trong việc hớng dẫn học sinh thu thập và
xử lý thông tin. Trong giảng dạy tôi luôn cố gắng thực hiện để học sinh có thể
triệt để khai thác các nguồn thông tin cung cấp, từ đó xử lý thông tin tìm ra
kiến thức mới và thấy có hiệu quả. Học sinh tích cực, tự tin và chủ động hơn
trong học tập. Đây là một kinh nghiệm nhỏ mà tôi đã thu lợm đợc trong quá
trình giảng dạy và học tập qua các buổi dự giờ, chuyên đề , các đồng chí có
nhiều kinh nghiệm Song chắc rằng còn có những mặt hạn chế. Mong các
đồng chí đóng góp xây dựng để hoàn thiện hơn trong quá trình giảng dạy môn
Vật lý ở bậc THCS, từng bớc đáp ứng việc nâng cao chất lợng giảng dạy bộ
môn
Tôi xin chân thành cảm ơn
Tài liệu tham khảo
================ ============
H ớng dẫn học sinh thu thập, xử lý thông tin trong giảng dạy vật lý
1. Tài liệu bồi dỡng thờng xuyên cho giáo viên chu kì III (2002-2007)-
Nhà xuất bản giáo dục
2. Sáchgiáo khoa, sáchgiáo viên vật lí 6,7,8,9. -Nhà xuất bản giáo dục
3. Phơng pháp lấy học sinh làm trung tâm của PGS- PTS Trần Kiều - Viện
khoa học giáo dục, xuất bản năm 1997
================ ============