Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Tiểu luận triết học
Đề tài:
ý thức và vai trò của tri thức khoa học trong công cuộc
đổi mới của nớc ta hiện nay
Chơng 1
Nguồn gốc , bản chất và kết cấu của ý thức
1. ý thức là gì
Chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo cho rằng ý thức có một cuộc sống riêng , tồn
tại tách biệt vật chất thậm chí quyết định , sinh ra vật chất .
Chủ nghĩa duy vật tầm thờng cho rằng ý thức cũng là một dạng vật chất .
Chủ nghĩa duy vật cận đại đã thấy dợc ý thức phản ánh thế giới khách quan,
đã chỉ ra đợc kết cấu của ý thức song lại cha thấy nguồn gốc xã hội và vai trò xã
hội của ý thức .
Chủ nghĩa duy vật biện chứng đã kế thừa , phát triển , khắc phục những quan
niệm trên đa ra định nghĩa khoa học về ý thức :
ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan vào bộ não ngời thông
qua lao động và ngôn ngữ .
ý thức là toàn bộ hoạt động tinh thần của con ngời bao gồm từ cảm giác cho
tới t duy , lý luận trong đó tri thức là phơng thức tồn tại của ý thức .
2. Nguồn gốc của ý thức : ý thức có hai nguồn gốc là nguồn gốc tự nhiên và
nguồn gốc xã hội .
1.1. Nguồn gốc tự nhiên :
Trớc Mác nhiều nhà duy vật tuy không thừa nhận tính chất siêu tự nhiên
của ý thức , song do khoa học cha phát triển nên cũng đã không giải thích đúng
nguồn gốc và bản chất của ý thức . Dựa trên những thành tựu của khoa học tự
nhiên nhất là sinh lý học thần kinh , chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định
rằng ý thức là một thuộc tính của vật chất nhng không phải của mọi dạng vật chất
mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao là bộ óc ngời . Bộ
óc ngời là cơ quan vật chất của ý thức . ý thức là chức năng của bộ óc ngời . Hoạt
động ý thức của con ngời diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc

nớc và oxi tác động vào kim loại gây ra sự han gỉ của kim loại phản ánh đặc điểm
của nớc và oxi .
Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất , tơng ứng với sự
phát triển của các hình thức hoạt động của vật chất , thì thuộc tính phản ánh của
vật chất cũng phát triển . Hệ thống vật chất có tổ chức càng phức tạp thì năng lực
phản ánh càng cao .
2
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Phản ánh đơn giản nhất ở trong giới vô sinh là phản ánh vật lí . Hình thức
phản ánh này đợc thể hiện qua những biến đổi cơ , lí , hoá dới những hình thức
biểu hiện cụ thể nh thay đổi vị trí , biến dạng và phá huỷ .
Giới hữu sinh có hệ thống tổ chức cao hơn so với giới vô sinh . Song bản
thân giới hữu sinh lại tồn tại với những trình độ khác nhau tiến hoá từ thấp đến
cao , từ đơn giản đến phức tạp nên hình thức phản ánh sinh vật cũng thể hiện ở
thực vật và các cơ thể động vật bậc thấp . Khác với phản ánh vật lý mang tính thụ
động , không chọn lọc , phản ánh kích thích đã có sự chọn lọc trớc những sự tác
động của môi trờng . Thí dụ hoa hớng dơng hớng đến mặt trời , rễ cây phát triển
mạnh về phía có nhiều phân bón ...
ở động cao cấp phản ánh đợc phát triển cao hơn do việc xuất hiện hệ thần
kinh . Tính cảm ứng ( năng lực có cảm giác ) là hình thức phản ánh nảy sinh do
những tác động từ bên ngoài lên cơ thể động vật và cơ thể phản ứng lại trớc tác
động đó của môi trờng . So với tính kích , tính cảm ứng hoàn thiện hơn , nó đợc
thực hiện trên cơ sở các quá trình thần kinh điều khiển mối liên hệ giữa cơ thể với
môi trờng thông qua cơ chế phản xạ không điều kiện .
Phản ánh tâm lý , hình thức cao nhất trong giới động vật gắn liền với quá
trình hình thành các phản xạ có điều kiện . ở phản ánh tâm lý ngoài cảm giác , đã
xuất hiện tri giác và bểu tợng . Cảm giác , tri giác , biểu tợng là những biểu hiện
của phản ánh tâm lý ở động vật có hệ thần kinh trung ơng .
Cùng với quá trình vợn biến thành ngời , phản ánh tâm lý ở động vật cao
cấp chuyển hoá thành phản ánh ý thức của con ngời . Phản ánh ý thức là một hình

phải bộc lộ những thuộc tính , những kết cấu , những quy luật vận động của mình
thành những hiện tợng nhất định và các hiện tợng này tác động vào bộ óc ngời .
ý thức đợc hình thành không phải chủ yếu là do tác động thuần tuý tự nhiên của
thế giới khách quan vào bộ óc ngời , mà chủ yếu là do hoạt động của con ngời cải
tạo thế giới khách quan , làm biến đổi thế giới đó . Quá trình hình thành ý thức là
kết quả hoạt động chủ động của con ngời . Nh vậy , không phải ngẫu nhiên thế
giới khách quan tác động vào bộ óc ngời để con ngời có ý thức , mà trái lại, con
ngời có ý thức chính vì con ngời chủ động tác động vào thế giới thông qua hoạt
động thực tiễn để cải tạo thế giới . Con ngời chỉ có ý thức do có tác động vào thế
giới . Nói cách khác , ý thức chỉ đợc hình thành thông qua hoạt động thực tiễn của
con ngời . Nhờ tác động vào thế giới mà con ngời khám phá ra những bí mật của
thế giới , ngày càng làm phong phú và sâu sắc ý thức của mình về thế giới .
Trong quá trình lao động , ở con ngời xuất hiện nhu cầu trao đổi kinh
nghiệm cho nhau . Chính nhu cầu đó đòi hỏi sự xuất hiện của ngôn ngữ . Ph.
Ăngghen viết : " Đem so sánh con ngời với các loài vật , ngời ta sẽ thấy rõ rằng
ngôn ngữ bắt nguồn từ trong lao động và cùng phát triển với lao động , đó là cách
giải thích duy nhất đúng về nguồn gốc của ngôn ngữ ".
4
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Ngôn ngữ do nhu cầu của lao động và nhờ vào lao động mà hình thành . Nó
là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức . Không có hệ thống tín hiệu
này - tức ngôn ngữ , thì ý thức không thể tồn tại và thể hiện đợc . Ngôn ngữ , theo
C.Mác là cái vỏ vật chất của t duy , là hiện thực trực tiếp của t tởng , không có
ngôn ngữ , con ngời không thể có ý thức . Ngôn ngữ ( tiếng nói và chữ viết ) vừa
là phơng tiện giao tiếp đồng thời là công cụ của t duy . Nhờ ngôn ngữ con ngời
mới có thể khái quát hoá , trừu tợng hoá , mới có thể suy nghĩ , tách khỏi sự vật
cảm tính . Nhờ ngôn ngữ , kinh nghiệm , hiểu biết của ngời này đợc truyền cho
ngời kia , thế hệ này cho thế hệ khác . ý thức không phải là hiện tợng thuần tuý
cá nhân mà là một hiện tợng có tính chất xã hội , do đó không có phơng tiện trao
đổi xã hội về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành và phát triển đợc . Nh

lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm .
Tuy nhiên , ý thức không phải là bản sao giản đơn , thụ động máy của sự
vật . ý thức là của con ngời , mà con ngời là một thực thể xã hội năng động , sáng
tạo . ý thức phản ánh thế giới khách quan trong quá trình con ngời tác động , cải
tạo thế giới . Do đó ý thức con ngời là sự phản ánh có tính năng động , sáng tạo .
ý thức là sự phản ánh sáng tạo lại hiện thực , theo nhu cầu thực tiễn xã hội . Vì
vậy ý thức " chẳng qua chỉ là vật chất đợc đem chuyển vào đầu óc con ngời và đợc
cải biến đi ở trong đó ". Nói cách khác , ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới
khách quan .
Tính sáng tạo của ý thức đợc thể hiện ra rất phong phú . Trên cơ sở những
cái đã có , ý thức có thể tạo ra tri thức về sự vật , có thể tởng tợng ra cái không có
trong thực tế . ý thức có thể tiên đoán , dự báo tơng lai ( phản ánh vợt trớc ) , có
thể tạo ra những ảo tởng , những huyền thoại , những giả thuyết , lý thuyết khoa
học hết sức trừu tợng và khái quát cao , thậm chí ở một số ngời có những khả
năng đặc biệt nh tiên tri , thôi miên , ngoại cảm , thấu thị ... Những khả năng đó
càng nói lên tính chất phức tạp và phong phú của đời sống tâm lý - ý thức ở con
ngời mà khoa học còn phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu để làm sáng tỏ bản chất của
những hiện tợng kì lạ đó ...
ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc ngời , song đây là
phản ánh đặc biệt - phản ánh trong quá trình con ngời cải tạo thế giới . Quá trình ý
thức là quá trình thống nhất của 3 mặt sau đây :
Một là , trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tợng phản ánh . Sự trao đổi
này mang tính hai chiều , có định hớng và chọn lọc các thông tin cần thiết .
Hai là ,mô hình hoá đối tợng trong t duy dới dạng hình ảnh tinh thần .
Thực chất đây là quá trình sáng tạo lại hiện thực của ý thức theo nghĩa mã hóa các
đối tợng vật chất thành các ý tởng tinh thần phi vật chất .
Ba là , chuyển mô hình từ t duy ra hiện thực khách quan , tức quá trình
hiện thực hóa t tởng , thông qua hoạt động thực tiễn biến cái quan niệm thành cái
thực tại , biến các ý tởng phi vật chất trong t duy thành các dạng vật chất ngoài
6

không dựa vào tri thức vì ý thức đó là một sự trừu tợng , trống rỗng , không giúp
ích gì cho con ngời trong hoạt động thực tiễn . Theo Mác tri thức là phơng thức
mà theo đó ý thức tồn tại và theo đó một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức ...
Cho nên một cái gì đó nảy sinh ra đối với ý thức chừng nào mà ý thức biết cái đó .
7
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Quá trình hình thành và phát triển của ý thức cũng là quá trình con ngời tìm
kiếm , tích luỹ tri thức về thế giới xung quanh . Càng hiểu biết về sự vật thì ý thức
về sự vật càng sâu sắc .
Tuy nhiên , sự tác động của thế giới bên ngoài đến con ngời không chỉ đem
lại hiểu biết về thế giới mà còn đem lại tình cảm của con ngời đối với thế giới .
Tình cảm là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại , nó phản ánh quan hệ
giữa ngời với ngời và quan hệ giữa ngời với thế giới khách quan . Tình cảm tham
gia vào mọi hoạt động của con ngời và trở thành một trong những động lực quan
trọng của hoạt động con ngời . Tri thức có biến thành tình cảm mãnh liệt mới sâu
sắc và phải thông qua tình cảm thì mới biến thành hành động thực tế , mới phát
huy đợc sức mạnh của mình .
3.2. Theo chiều dọc
Đó là lát cắt theo chiều sâu của thế giới nội tâm con ngời bao gồm các yếu
tố nh tự ý thức , tiềm thức , vô thức ... Tất cả những yếu tố đó cùng với những yếu
tố khác quy định tính chất phong phú , phức tạp trong thế giới tinh thần và hoạt
động tinh thần của con ngời .
Trong quá trình nhận thức thế giới xung quanh , con ngời đồng thời cũng tự
nhận thức bản thân mình , đó chính là tự ý thức . Nh vậy , tự ý thức cũng là ý
thức , là một thành tố quan trọng của ý thức , song đây là ý thức về bản thân mình
trong mối quan hệ với ý thức về thế giới bên ngoài . Tự ý thức là ý thức của con
ngời về những hành vi , những tình cảm , t tởng , động cơ , lợi ích của mình , về
địa vị của mình trong xã hội . Tự ý thức là ý thức hớng về nhận thức bản thân
mình thông qua quan hệ với thế giới bên ngoài . Thông qua phản ánh thế giới
xung quanh , con ngời ý thức mình nh một cá nhân đang tồn tại , đang hoạt động ,

khiển , nói cách khác , vô thức là những trạng thái tâm lý ở chiều sâu , điều chỉnh
sự suy nghĩ , hành vi , thái độ ứng xử của con ngời mà cha có sự truyền tin bên
trong , cha có sự kiểm tra , tính toán của lý trí . Vô thức biểu hiện ra thành những
hiện tợng khác nhau nh bản năng ham muốn , giấc mơ , bị thôi miên , mặc cảm ,
sự lỡ lời , nói nhịu , trực giác ... Mỗi hiện tợng vô thức có vùng hoạt động riêng ,
có vai trò , chức năng riêng , song tất cả đều có một chức năng chung là giải toả
những ức chế trong hoạt động thần kinh vợt ngỡng nhất là những ham muốn bản
năng không đợc phép bộc lộ ra và thực hiện trong quy tắc của đời sống cộng đồng
. Nó góp phần quan trọng trong việc lập lại thế cân bằng trong hoạt động tinh thần
của con ngời mà không dẫn tới trạng thái ức chế quá mức nh ấm ức , sự dày vò
mặc cảm ... Nghiên cứu những hiện tợng vô thức giúp cho con ngời luôn luôn làm
chủ đời sống nội tâm của mình , có phơng pháp kìm chế đúng quy luật những
trạng thái ức chế của tinh thần . Nh vậy vô thức có vai trò và tác dụng nhất định
trong đời sống và hoạt động của con ngời . Nhờ vô thức , con ngời tránh đợc tình
trạng căng thẳng không cần thiết do thần kinh khi làm việc quá tải . Nhờ vô thức
9
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
mà những chuẩn mực con ngời đặt ra đợc thực hiện một cách tự nhiên không có
sự khiên cỡng . Vô thức có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động giáo dục thế hệ trẻ
, trong hoạt động khoa học và nghệ thuật . Vì vậy không thể phủ nhận vai trò của
vô thức trong cuộc sống , nếu phủ nhận vô thức sẽ không thể hiểu đầy đủ và đúng
đắn về con ngời .Tuy nhiên không nên cờng điệu hoá , tuyệt đối hóa và thần bí
hoá vô thức . Không nên coi vô thức là hiện tợng tâm lý cô lập , hoàn toàn tách
biệt khỏi hoàn cảnh xã hội xung quanh và tuyệt nhiên không phải nó không có
liên hệ gì đến ý thức . Thực ra vô thức là vô thức nằm trong con ngời có ý thức ,
con ngời là một thực thể có ý thức . Giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động của con
ngời là ý thức chứ không phải vô thức . Nhờ có ý thức mới điều khiển đợc các
hiện tợng vô thức hớng tới chân , thiện , mỹ . Vô thức chỉ là một mắt khâu trong
cuộc sống có ý thức của con ngời .
4. Vai trò và tác dụng của ý thức . ý nghiã phơng pháp luận của mối quan hệ

con ngời hình thành đợc mục đích , phơng pháp , biện pháp và ý chí cần thiết cho
hoạt động của mình . Sức mạnh của ý thức con ngời không phải ở chỗ tách rời
điều kiện vật chất , thoát ly hiện thực khách quan , mà biết dựa vào điều kiện vật
chất đã có , phản ánh đúng quy luật khách quan để cải tạo thế giới khách quan
một cách chủ động , sáng tạo với ý chí , nhiệt tình cao . Con ngời phản ánh càng
đầy đủ và chính xác thế giới khách quan thì càng cải tạo thế giới có hiệu quả . Vì
vậy phải phát huy tính năng động , sáng tạo của ý thức , phát huy vai trò nhân tố
con ngời để tác động cải tạo thế giới khách quan . Đồng thời phải khắc phục bệnh
bảo thủ , trì trệ , thái độ tiêu cực , thụ động , ỷ lại , ngồi chờ trong quá trình đổi
mới hiện nay .
Tuy nhiên cơ sở cho việc phát huy tính năng động chủ quan là việc thừa
nhận và tôn trọng tính khách quan của vật , của các quy luật tự nhiên và xã hội .
Nếu nh thế giới vật chất - với những thuộc tính và quy luật vốn có của nó - tồn tại
khách quan , không phụ thuộc vào ý thức con ngời thì trong nhận thức và hoạt
động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan , lấy thực tế khách quan làm
căn cứ cho mọi hoạt động của mình . Chính vì vậy , Lênin đã nhiều lần nhấn
mạnh rằng không đợc lấy ý muốn chủ quan của mình làm chính sách , không đợc
lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lợc và sách lợc cách mạng . Nếu chỉ
xuất phát từ ý muốn chủ quan , nếu lấy ý chí áp đặt cho thực tế , lấy ảo tởng thay
cho hiện thực thì sẽ mắc phải bệnh chủ quan duy ý chí .
Trớc Đại hội Đảng lần thứ VI , bên cạnh những thành tựu đạt đợc , chúng ta
đã phạm những sai lầm trong việc xác định mục tiêu và bớc đi về xây dựng cơ sở
vật chất - kỹ thuật , cải tạo xã hội chủ nghĩa và quản lý kinh tế . Chúng ta đã nóng
vội muốn xoá bỏ ngay nền kinh tế nhiều thành phần , vi phạm nhiều quy luật
khách quan . Cơng lĩnh của Đảng đợc thông qua tại Đại hội lần thứ VII đã khẳng
định :" Đảng đã phạm sai lầm chủ quan duy ý chí , vi phạm quy luật khách quan "
11
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
. Vì vậy , từ lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin cũng nh từ những kinh nghiệm thành
công và thất bại trong quá trình lãnh đạo cách mạng , Đại hội lần thứ VII của