BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN
GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN
CHUẨN BỊ GIỐNG, DỤNG CỤ
NUÔI ONG
MÃ SỐ: 02
NGHỀ: NUÔI ONG MẬT
Trình độ: Sơ cấp nghề

Hà nội: 2012


1
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN:
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được
phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh
doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
MÃ TÀI LIỆU: MĐ 02

6) Giáo trình mô đun Thu hoạch, sơ chế, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm
Để hoàn thiện bộ giáo trình này chúng tôi đã nhận được sự chỉ đạo, hướng
dẫn của Vụ Tổ chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT; Tổng cục dạy nghề -
Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Sự hợp tác, giúp đỡ của trung tâm
nghiên cứu và phát triển ong . Đồng thời chúng tôi cũng nhận được các ý kiến
đóng góp của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật của các Viện, Trường, cơ sở
nuôi ong, Ban Giám Hiệu và các thầy cô giáo Trường Cao đẳng Nông nghiệp
và phát triển nông thôn Bắc Bộ. Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Vụ Tổ
chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT, Tổng cục dạy nghề, Ban lãnh đạo các
Viện, Trường, các cơ sở sản xuất, các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các
thầy cô giáo đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi
để hoàn thành bộ giáo trình này.

3
Giáo trình “Chuẩn bị giống, dụng cụ nuôi ong” giới thiệu cho học viên: Biết
được các hình thức bắt ong về nuôi, chọn lựa được các loài thùng đặt tiêu chuẩn và sử
dụng được các dụng cụ chăm sóc, quản lý, nhân giống ong
Trong quá trình biên soạn chắc chắn không tránh khỏi những sai sót,
chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, các
cán bộ kỹ thuật, các đồng nghiệp để giáo trình hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Tham gia biên soạn
1. Phạm Thanh Hải: Chủ biên
2. Đào Hương Lan
3. Bùi Thị Điểm
4. Phùng Hữu Chính
5. Trần Ngọc Trường
6. Nguyễn Linh
7. Phùng Trung Hiếu


5

MÔ ĐUN: CHUẨN BỊ GIỐNG, DỤNG CỤ NUÔI ONG
Mã mô đun: MĐ 02
Giới thiệu mô đun:
- Mô đun chuẩn bị giống, dụng cụ nuôi ong cung cấp cho học viên: Biết được
các hình thức bắt ong về nuôi, chọn lựa được các loài thùng đặt tiêu chuẩn và sử dụng
được các dụng cụ chăm sóc, quản lý, nhân giống ong

BÀI 1: CHUẨN BỊ GIỐNG
Mã bài: MĐ2 – 01
Mục tiêu:

- Chọn được đàn ong đạt tiêu chuẩn đem nuôi
- Trình bày hình thức bắt ong ngoài tự nhiên;
- Áp dụng được các hình thức bắt ong ngoài tự nhiên;
- Tuân thủ theo đúng quy trình trình tự bắt đàn ong ngoài tự nhiên.
A. Nội dung:
1. Lựa chọn giống ong
- Hiện nay ở nước ta đang được nuôi phổ biến 2 loại ong;
+ Ong nội ( Apiss cerana)

* Xác định quy mô nuôi ong
+ Đối với người bắt đầu nuôi ong
Nuôi tăng thu nhập hoặc nuôi giải trí thì nên nuôi ong nội bắt đầu từ 2 –
3 đàn để làm quen với kỹ thuật nuôi ong, sau khi nuôi được 6 tHánh đến 1 năm
có kinh nghiệm thì mới tăng quy mô lên 10 – 15 đàn
Lưu ý: Không lên nóng vội nuôi ngay 10 đàn, sẽ xảy ra tình trạng ong chia đàn
bốc bay, ăn cướp mật của nhau gây thiệt hại về kinh tế
+ Đối với người nuôi ong chuyên nghiệp
Khi mới bắt đầu nuôi ong ( ong ngoại ) thì nên bắt đầu 10 – 15 đàn sau
khi đã nắm bắt được kỹ thuật thì tăng lên 100 – 200 đàn

7
2. Đàn ong đạt tiêu chuẩn
2.1, Đàn ong nội:
+ Phải có số cầu ít nhất là 3 cầu,
quân đông
+ Sức đẻ trứng của ong chúa trung
bình 400 – 600 trứng/ngày đêm
+ Tỷ lệ chia đàn thấp dưới 5%
+ Tỷ lệ bốc bay thấp
+ Năng suất mật 10 – 15
kg/đàn/năm Hình:1.1. Đàn ong nội
2.2.Đàn Ong Ý
+ Phải có số cầu ít nhất là
5 cầu, quân đông 20.000- 60.000
con
+ Sức đẻ trứng của ong

+ Treo đặt xung quanh
nhà, dưới gốc cây trong vườn.
+ Tốt nhất là đặt dưới gốc
các cây to, đặc biệt là các cây
độc lập ở trong rừng hoặc một số
vách đá, cột điện bê tông nơi có
ong đến soi nhiều. Khi ong đã về
đõ thì mang về nhà nuôi, rồi đặt
đõ khác vào vị trí đó.

Hình:1.3. Đặt đõ ong ở dƣới gốc cây

Chú ý: Nếu đõ ong bị ẩm, mốc có mạng nhện thì ong sẽ không về.
3.2. Bắt ong soi đõ ( ong trinh sát)
Ong soi đõ chính là các ong trinh sát có nhiệm vụ tìm được nơi ở mới,
thích hợp rồi báo cáo cho cả đàn biết để bay tới xây tổ.
- Thời vụ:
+ THánh 10 – 12 ở vùng sẵn có nguồn giống ong tự nhiên sẽ có nhiều
ong soi đõ. Tuy nhiên phải nhận biết và bắt đúng ong trinh sát thì đàn ong mới
bay về tổ.
- Hành vi ong soi đõ: Bay dọc theo cột, vách nhà, gốc cây. Ong bốc bay
chậm nhìn thấy đôi chân thứ 3 thõng xuống, khi bay phát ra âm thanh to hơn
các con khác.

9
- Cách bắt: Dùng vợt may bằng vải xô màn có miệng rộng khoảng 10 –
15 cm để bắt, không nên dùng bằng tay vì dễ làm chết ong.
- Khi bắt được ong soi, nhẹ nhàng thả ong qua cửa tổ vào trong thùng đã
chuẩn bị trước đõ ( đõ khô, sạch, thơm mùi sáp) rồi đậy nút cửa tổ lại khoảng
10 – 20 phút, thả ong ra. Sau một vài giờ đàn ong có thể kéo nhau về làm tổ.

Ong chúa thường ẩn nấp những nơi
kín, nhiều ong bu xung quanh

Hình: 1.5. Tìm ong chúa
- Khi nhìn thấy ong chúa lấy 2 ngón
tay bắt nhẹ nhàng không làm chết ong
chúa Hình: 1.6. Bắt ong chúa

- bắt được chúa tiến hành cho ong
chúa vào lồng nhốt chúa.

Hình: 1.7. Nhốt ong chúa

11
- Sử dụng nón bắt ong bay để bắt lại
đàn ong,
- Móc lồng nhốt ong chúa vào bên
trong nón. Khi ngửi thầy mùi
(pheromon) trong ong chúa lập tức
ong thợ sẽ bay đến bu quanh ong chúa.
Để bắt nhanh cần lấy tay bốc ong thợ
ở trên cây đưa về nón có ong chúa,
ong sẽ bu lại

Hình:1.8.Móc lồng chúa vào trong nón

Hình: 1.9. Di chuyển ong từ cây sang nón

3.4. Bắt ong trong hốc cây, hốc đá.
- Khi phát hiện được tổ ong
trông hốc cây, hốc đá, dùng rìu, búa
mở rộng cửa tổ. Hình: 1.12. Đàn ong trong hốc đá
- Dùng khói phun nhẹ vào tổ để ong dạt vào một góc.
- Cắt từng bánh tổ ra buộc vào khung cầu. Bốc ong có cả chúa cho vào
thùng có khung cầu. Bịt cửa tổ cũ lại để ong bay hết vào thùng mới. Trường
hợp không có thùng và khung cầu nên cho bánh tổ ong vào giỏ, cho ong vào
khăn hoặc quấn áo gói lại mang nhanh về nhà.
- Khi mang ong về nhà xử lý như sau: Bánh tổ được cắt bớt phần mật,
phần con được buộc vào thanh xà hoặc khung cầu dây thép cho vào thùng rồi
rũ ong vào.
- Nếu có đàn nuôi khác đã ổn định nên mượn cầu bánh tổ đủ tiêu chuẩn
cho đàn mới bắt được. Tối cho ong ăn thêm.
- Ba ngày sau kiểm tra, nếu thấy ong đã gắn bánh tổ vào khung cầu hoặc
thanh xà cầu ta cởi dây buộc ra.
- Trường hợp tổ nằm ở vị trí sâu trong cây to hoặc vách đá không bắt
được. Dùng đất ướt trát bịt kín cửa tổ và các khe hở lại. Sau 2 – 3 ngày đến mở
lỗ tổ, ong sẽ tuôn ra, dùng nón bắt ong bay ra hứng lấy. Cũng có thể thổi băng
phiến vào rồi nút chặt cửa tổ 10 – 15 phút, khi mở cửa tổ ong sẽ tuôn ra bắt
quân vào nón.
- Một cách bắt khác là bịt kín các khe hở nơi ong ra vào, lấy 1 ống nứa
nhỏ cắm vào lỗ tổ ong rồi trát đất xung quanh. Ong ra được nhưng không vào

13
được, đậu ở ngoài khu vực cửa tổ, một số đàn có chúa cũng bò ra, ta sẽ dùng
nón bắt về cho vào thung mới, nếu không có chúa thì nhập với đàn yếu.


14
BÀI 2: DỤNG CỤ NUÔI ONG

Mục tiêu:

- Nhận biết được thùng nuôi ong, dụng cụ quản lý, nhân giống, khai thác
mật đúng tiêu chuẩn;
- Biết được chức năng của từng dụng cụ quản lý, nhân giống, khai khác
mật;
- Tiết kiệm vật tư, vật liệu và đảm bảo an toàn trong lao động.
A. Nội dung:
1. Thùng ong
Thùng nuôi ong là dụng cụ quan trọng nhất, là nơi ở của đàn ong, bảo vệ
ong khỏi nắng mưa và các kẻ thù.
1.1. Yêu cầu về thùng nuôi ong
- Thùng phải kín để địch hại không xâm nhập được
- Thùng nuôi ong phải thuận tiện cho viêc quản lý, chăm sóc đàn ong
+ Dễ dàng mở, đóng nắp thùng kiểm tra
+ Thuận tiện cho ăn, uống nước, làm vệ sinh, thu mật.
+ Tận dụng các vật liệu sẵn có ở địa phương như khúc gỗ rỗng, ván
thùng, thân cọ, lá dừa, …
+ Chọn gỗ làm thùng, đõ phải khô, không mùi, nhẹ, bền, không vênh,
nứt như gỗ sao, thông, mít, gạo, xoan, sung…
1.2. Các loại thùng ong
- Loại thùng, đõ có bánh tổ cố
định. Hình: 2.1.Thùng ong có bánh tổ cố định

+ Hồi cầu trên rộng 35 mm.
+ Hồi cầu dưới rộng 27 mm.
+ Tai cầu 17,5 mm
+ Chiều rộng thanh xà dưới và hồi cầu
là 9 mm
+ Kích thước trong lòng khung cầu là
430 x 200 mm
Hình: 2.6. Thùng nuôi ong ngoại
- Để đảm bảo các khung cầu được đặt cố định với khoảng cách giữa 2 xà
cầu trên là 35 mm người ta làm phần trên hồi cầu rộng 35 mm, hoặc làm các
đai bằng kim loại hoặc nhựa đóng cố định vào hồi cầu bên.
Hình:2.5. Khung cầu ong Ý

17
- Sơn thùng nhằm làm cho thùng đẹp và bền. Người nuôi ong thường
dùng sơn có màu xanh, trắng, vàng, không dùng sơn màu đỏ, hồng, đen làm
thùng có nhiệt độ cao.
- Chân thùng: nếu nuôi cố
định số lượng đàn ít đóng giá 3
đến 4 chân hoặc xây bằng trụ xi
măng có máng chứa nước để
chống kiến. Người nuôi ong di
chuyển thường dùng chăn sắt,
chân gỗ đã đóng sẵn. Hình: 2.7. Chân thùng ong

36,0
1,0
1,0

- Hồi cầu
22,0
2,2 – 2,5 ( đầu trên)
1,0 – 1,5 ( đầu dưới)
1,0

2. Thùng ong

- Thành bên
42,5
26,0
2,0
KT không thủy
- Hồi trước
30,0
23,0
2,0
KT không thủy
- Hồi sau
30,0
23,0
2,0
KT không thủy

- Chắn cửa
30,0
5,0
1,0

- Cửa tổ
5,0
1,0
1,0

- Giá đỡ cầu
29,0
2,0
1,0

- Đai thùng
Phủ bì
- Nắp thùng
Phủ bì
Ghi chú: Chọn gỗ đóng thùng khô, không mùi, nhẹ, bền, không vênh, nứt như:
thông, mít, gạo, xoan… 19

+ Vỏ thùng bằng thép không gỉ, nhựa, nhôm hoặc bằng tôn, nếu bằng
tông phải được tráng sáp.

20
+ Ruột thùng: Có 2 hoặc 3 khung thép được hàn cố định vào trục quay để
chứa bánh tổ. Với ong ngoại có 6, 8, 10 khung cầu với loại quay tay và 50
khung nếu quay bằng động cơ điện.
+ Bộ phận quay: Có 2 bánh răng khế vát được nối vào tay quay và trục
quay. Để máy quay nhẹ và nhanh còn có ổ bi hoặc bạc.
- Nuôi ong quy mô nhỏ thường dùng loại thùng quay có 2 – 3 khung cầu,
nuôi ong quy mô nhỏ dùng loại có 6 – 12 khung cầu để có năng suất lao động
cao hơn, quay êm hơn, ấu trùng ít bị văng ra lại không phải đảo cầu.
- Lưới ngăn chúa làm bằng kim loại hoặc nhựa, khoảng cách giữa khe hở
giữa các dây là 4 mm, ong thợ có thể chui qua nhưng ong chúa không qua
được. Nuôi ong ngoại thường dùng lưới ngăn chúa để cho chúa chỉ đẻ ở tầng có
mật, còn các bánh tổ có ấu trùng và nhộng không bị ảnh hưởng. Lưới ngăn
chúa còn được dùng trong thùng một tầng để hạn chế ong chúa đẻ trứng ở một
số cầu nhất định.
- Dao cắt vít nắp được làm
bằng thép mỏng, dùng để hớt
phần sáp vít nắp trên bánh tổ
khi quay mật. Hình: 2.12. Dao cắt vít nắp
- Chổi quét ong làm bằng lông
ngựa, cây chít, rơm để quét
ong non khỏi bánh tổ trước
khi quay mật.


tuyn đen nhằm để bảo vệ phần
mặt của người nuôi ong khi thao
tác trên đàn ong, giúp người nuôi
ong thao tác dễ dàng và chính xác
hơn.
- Nón bắt ong bốc bay: làm bằng
nón nhỏ khâu với vải xô màn để
bắt ong bốc bay hoặc chia đàn
được nhanh chóng dễ dàng và an
toàn mà không cần bắt chúa.

Hình: 2.16. Nón bắt ong bay

22
3.2. Dụng cụ gắn tầng chân
- Ghế gắn tầng chân làm băng gỗ để
kê tầng chân khi hàn dây thép vào
tầng chân. Hình: 2.17.Ghế gắn tầng chân
- Dây thép 0,5 ly dùng để căng trên
khung cầu rồi vùi vào giữa tầng chân
giúp cho bánh tổ vững chắc không bị
vỡ khi quay mật hoặc nhấc cầu lên
kiểm tra. Hình: 2.18. Dây thép
- Mỏ hàn: Làm bằng dây thép 3 ly

- Khuân mũ chúa ( quản chúa):
được làm bằng gỗ để làm mũ
chúa nhân tạo ( chén sáp) Hình: 2.22. Quản chúa
- Kim di trùng; làm bằng sừng,
bằng bạc, nhôm, thép hoặc lông
ngỗng dùng để múc ấu trùng đặt
vào chén sáp khi tạo chúa. Hình: 2.23. Kim di trùng
- Sáp làm mũ chúa là các loại sáp
tốt như sáp lưỡi mèo, sáp vít nắp
hoặc sáp mới nấu được đun cách
thủy để làm chén sáp.

Hình: 2.24 Sáp ong