Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
PHẦN A: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
I. XUẤT PHÁT TỪ LÝ LUẬN DẠY HỌC
Văn học là ngành nghệ thuật có sức hấp dẫn tự nó, Các Mác có nói
“Nghệ thuật là niềm vui lớn nhất mà con người tự tạo cho mình”. Nói đến
mỗi tác phẩm văn học là nói đến nghệ thuật tái hiện sự sống bằng hình tượng
trong trạng thái cảm xúc của chủ thể phản ánh, đưa lại cho người thưởng
thức những khoái cảm thẩm mỹ.
Trong nhà trường phổ thông, dạy văn và học văn đã trở thành những
hoạt động không thể thiếu. Dạy học môn Văn không tách rời khỏi việc khám
phá, phát hiện ra sức hấp dẫn của mỗi tác phẩm văn học ở ngôn từ, hình
tượng, ở ý nghĩa tư tưởng. Mỗi giờ giảng văn tốt sẽ đem lại cho các em
những rung cảm thẫm mĩ, mở rộng tầm nhìn của các em vào cuộc sống, làm
các em xúc động sâu xa trước một thế giới Chân - Thiện - Mỹ với bao khát
vọng, ước mơ của con người mọi thời đại. Để từ đó các em trở về hoàn thiện
nhân cách của chính mình.
Vì vậy, trách nhiệm của mỗi người thầy dạy văn là mỗi giờ lên lớp phải
tìm thấy và phát hiện cái hay cái đẹp của tác phẩm văn học, làm cho các em
thực sự sống trong thế giới hình tượng đó, thực sự rung cảm với niềm vui,
nỗi buồn, niềm vui sướng… mà tác giả đã thể hiện. Công việc đó thật cao cả,
hấp dẫn song cũng hết sức khó khăn và phức tạp và nhiều lúc nó còn trở nên
nhàm chán nếu cứ lặp đi lặp lại một thao tác nào đó, một nội dung nào đó…
Để giờ Văn thực sự thu hút học sinh, công việc mà chúng tôi hết sức
chú ý là phát huy vai trò chủ thể tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá
trình học văn. Quá trình đọc - hiểu văn bản phải là quá trình các em cảm thấy
hứng thú khi khám phá, phát hiện và chiếm lĩnh những giá trị đích thực của
tác phẩm. Muốn vậy, người thầy phải đóng vai trò chủ đạo điều khiển,
1
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
hướng dẫn học sinh chủ động tiếp nhận tác phẩm, sống với tác phẩm. Dạy
văn và học văn sao cho có hiệu quả - đó là niềm trăn trở của mỗi người thầy

phần giúp các em yêu mến tác phẩm và việc học văn hơn. Trong khuôn khổ
sáng kiến kinh nghiệm này, chúng tôi xin trình bày một số bài học ở chương
trình lớp 10 với đề tài “Một số phương pháp giúp học sinh học tốt bài thơ
Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong chương trình ngữ văn lớp 10
THPT”.
3
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:

PHẦN B: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
I. TÌM HIỂU NGUYÊN NHÂN
Bài thơ Nhàn theo chúng tôi là mộ tác phẩm thơ Nôm hay nhưng khó
giảng và khó lĩnh hội. Có những nguyên nhân chủ quan và khách quan.
1. Đối với giáo viên:
Bài thơ Nhàn mới đưa vào chương trình từ năm học 2006 – 2007 (Theo
chương trình cải cách mới – Sách Ngữ văn 10 tập một), con đường khai thác
bài thơ chưa rộng mở, tài liệu nghiên cứu còn hạn hẹp. Bài thơ lại thuộc loại
khó hiểu vì thiên về thể hiện triết lý sống của lớp nhà nho tài năng, đức độ
như Nguyễn Bỉnh Khiêm nhưng phải sống giữa giai đoạn xã hội phong kiến
khủng hoảng, suy vi. Hơn nữa, thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm lại thâm trầm, có
chiều sâu trí tuệ, không dễ gì giảng cho học sinh nắm được, thời gian đọc –
hiểu văn bản lại hạn chế trong một tiết học. Đó là thử thách đối với giáo
viên.
2. Đối với học sinh:
Các em mới ở cấp trung học cơ sở lên, còn bỡ ngỡ và xa lạ với chương
trình, rất ít em biết tới nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Hiểu biết hạn chế ấy
khiến cho học sinh khi tiếp xúc với bài thơ Nhàn thuộc phần văn học trung
đại cách bức về thời gian và tâm lí, dễ làm học sinh nản, thấy bài thơ kém
hấp dẫn. Việc không hiểu sẽ dẫn đến không thích bài thơ, ngại học những bài
thơ kiểu này.
II. BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC

thêm hai vấn đề trong phần soạn bài của các em:
5
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
- Tìm hiểu hoàn cảnh xã hội, con người và tư tưởng Ngyễn Bỉnh Khiêm.
- Sưu tầm những bài thơ, những câu thơ hay nói về thú “nhàn” của
Nguyễn Bỉnh Khiêm và thái độ phê phán của ông với những điều xấu xa
trong xã hội.
Học sinh tự sưu tầm tài liệu viết về Nguyễn Bỉnh Khiêm, tự đọc sách bổ
trợ kiến thức Ngữ văn 10, các em rút ra được những vấn đề cốt yếu:
Nguyễn Bỉnh Khiêm một nhà nho có uy tín và ảnh hưởng lớn với thời
đại, sống gần trọn vẹn thế kỷ 16. Ông học rộng tài cao, luôn khao khát mang
tài sức của mình giúp dân, dựng nước, xây đắp một xã hội yên bình thịnh trị.
Nhưng giai đoạn lịch sử mà ông sống trái hẳn với những điều mà ông mong
muốn. Nguyễn Bỉnh Khiêm tận mắt chứng kiến cuộc hỗn chiến giữa những
tập đoàn phong kiến tranh giành quyền vị: Vua Lê – Chúa Trịnh, Trịnh -
Nguyễn phân tranh, Đàng trong - Đàng ngoài, rồi nhà Mạc thay thế nhà
Lê, Bất mãn với thời cuộc, ông sống như một ẩn sĩ. Nhưng mặt khác tấm
lòng “vì đời” vẫn khiến ông xuất hiện trên chính trường mỗi khi triều đình
phong kiến vời ông ra giúp.
Bên cạnh việc tìm hiểu về thời đại, con người và tư tưởng Nguyễn Bình
Khiêm, các em đã sưu tầm được khá nhiều những bài thơ hay của Bạch Vân
cư sĩ và tự đọc trước lớp trong phần giới thiệu về tác giả. Ví dụ bài Thói đời
phê phán thói xấu trong xã hội:
Thế gian biến cải vũng nên đồi
Mặn nhạt chua cay lẫn ngọt bùi
Còn bạc, còn tiền, còn đệ tử
Hết cơm, hết rượu, hết ông tôi
Xưa nay đều trọng người chân thực
Ai nấy nào ưa kẻ đãi bôi
Ở thế mới hay người bạc ác

Thanh nhàn ấy, ắt là tiên khách
7
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
(Bạch Vân quốc ngữ thi, bài
34)
Phần tự tìm hiểu của học sinh về tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm đã giúp
các em hứng thú hơn trong quá trình đọc - hiểu văn bản đồng thời cũng có
điều kiệm chiêm nghiệm sâu hơn về triết lí “nhàn” mà tác giả thể hiện trong
tác phẩm. Tuy bài học trong SGK không có chữ nhàn nào trừ nhan đề song
học sinh có thể cảm nhận được khá đầy đủ và rõ nét những biểu hiện triết lí
nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
2. Dùng phương pháp đọc sáng tạo
Trong số các môn học trong nhà trường, thì khâu “đọc” là đặc thù của
môn văn học. Chúng tôi quan niệm nếu đọc - hiểu một văn bản thơ trữ tình
mà quên mất khâu đọc sáng tạo thì văn bản sẽ giảm cái hay đi một nửa. Đọc
tốt văn bản giúp cho học sinh cảm thụ trực tiếp được tác phẩm văn học. Đọc
văn bản còn đòi hỏi người đọc, người nghe đều phải chú ý đến từ, câu, nhịp
điệu, gây cảm xúc và kích thích họat động hình dung tưởng tượng, biết
phân tích, đánh giá, thưởng thức tác phẩm.
Bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm là một bài thơ vừa có chất trữ
tình vừa có chất triết lý, ngôn ngữ rất mộc mạc đời thường nhưng lại ẩn ý
thâm trầm thể hiện quan niệm sống nhàn và nhân cách thanh cao của nhà thơ
giữa cuộc đời còn nhiều thăng trầm. Chúng tôi hướng dẫn học sinh:
- Phát âm rõ ràng, chính xác, đọc một cách giản dị, tự nhiên phù hợp với
nội dung tư tưởng tác phẩm.
- Đọc với giọng thong thả, chú ý đến sự biến đổi trong cách ngắt nhịp
để ngắt giọng cho đúng.
Ví dụ: - Một mai,/ một cuốc,/ một cần câu,
Nhịp 2/2/3
Giọng thong thả như lời đếm các dụng cụ lao động.

- Em hãy giải thích nhan đề “Nhàn” của tác phẩm ?
- Hai chữ “dại”, “khôn” được dùng với nghĩa như thế nào ? Có thực là
Nguyễn Bỉnh Khiêm “dại” thật và nhiều người đời “khôn” thật không ?
9
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
b. Loại câu hỏi hiểu biết về nội dung và hình thức nghệ thuật của
tác phẩm:
Loại câu hỏi này gợi dần cho học sinh nhận biết những vấn đề về nội
dung và hình thức của tác phẩm từ nhỏ đến lớn, từ thấp đến cao, từ cụ thể
đến khái quát. Loại câu hỏi này khá phổ biến và có nhiều dạng nhỏ:
+ Câu hỏi phát hiện giá trị nghệ thuật.
Ví dụ:
- Câu thơ “Một mai, một cuốc, một cần câu” có nghệ thuật gì đặc biệt ?
- Em hãy trình bày những nét nghệ thuật nổi bật của bài thơ ?
+ Câu hỏi tìm hiểu nội dung, ngữ nghĩa của tác phẩm
- Từ “thơ thẩn” gợi trạng thái như thế nào ?
- Nhận xét về cuộc sống sinh hoạt của Nguyễn Bỉnh Khiêm qua hai câu
thơ luận ? Tâm trạng của thi nhân trước cuộc sống ấy ?
- Nghệ thuật đối: Ta dại > < Người khôn
Nơi vắng vẻ > < Chốn lao xao
thể hiện quan niệm sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm ra sao ? Qua đó cho
thấy vẻ đẹp nhân cách của thi nhân như thế nào ?
c. Loại câu hỏi nâng cao
Loại câu hỏi này giúp học sinh phát triển tư duy, nâng cao hiểu biết trên
cơ sở biết cách khái quát vấn đề sâu rộng hơn. Câu hỏi này thường dành cho
học sinh khá hoặc thảo luận nhóm.
Ở cuối bài sau khi đã đọc – hiểu toàn bộ tác phẩm, chúng tôi đưa ra
những câu hỏi:
- Theo em, triết lý “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm là gì ?
- Có người cho rằng chữ “nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm là thoát ly

hiểu, nêu bật được những vấn đề trọng tâm, tránh rườm rà chung chung; Sử
dụng sơ đồ bảng biểu khi cần thiết. Ở những tiêu mục lớn hoặc những từ
quan trọng thì sử dụng những chữ lớn có kích thước và gam màu khác nhau
để thu hút sự chú ý của học sinh. Bên cạnh đó là một số hình ảnh minh hoạ
để làm tăng tính hấp dẫn của bài học (tuy nhiên việc sử dụng hình ảnh cũng
11
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
cần chọn lọc để tránh làm ảnh hưởng đến khả năng tưởng tượng của học
sinh).
Hệ thống câu hỏi Nội dung giáo án điện tử
Hãy nêu những nét chính về
cuộc đời và con người của tác
giả Nguyễn Bỉnh Khiêm?
Kể tên những tập thơ của
Nguyễn Bỉnh Khiêm?
A. GIỚI THIỆU CHUNG
I. Tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1585)
1. Cuộc đời
- Quê: Làng Trung Am, xã Lí Học, huyện Vĩnh
Bảo, Hải Phòng.
- Đỗ Trạng Nguyên (1535), làm quan dưới triều
Mạc
- Cáo quan về quê ở ẩn, dựng am Bạch Vân dạy
học.
- Đã từng dâng sớ chém 18 tên lộng thần, không
được vua chấp nhận.
- Người đời gọi ông: Bạch Vân cư sĩ, Tuyết
Giang Phu Tử, Trạng Trình.
2. Con người
- Tính tình thẳng thắn, cương trực.

nhân cách cao đẹp của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
“Nhàn” là quan niệm sống, là triết lí sống.
3. Thể thơ: Thất ngôn bát cú Đường luật.
B. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN
I. Đọc, tìm bố cục
1. Đọc: Thong thả, ngắt nhịp hợp lý, giọng nhẹ
nhàng, thanh thản, hóm hỉnh.

13
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
Tìm bố cục bài thơ?
Câu thơ “Một mai, một cuốc,
một cần câu” có nghệ thuật gì
đặc biệt?
Gợi cuộc sống thôn quê của
Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế
nào?
2. Bố cục

II. Tìm hiểu văn bản:
1. Vẻ đẹp chân dung Nguyễn Bỉnh Khiêm
a. Vẻ đẹp cuộc sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm
* Câu 1, 2:
Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.
- Điệp số từ: “Một” ba lần
- Kết hợp danh từ: Mai, cuốc, cần câu
- Nhịp thơ 2/2/3
Tư thế ung dung, sẵn sàng cho cuộc sống lao
động “tự cung tự cấp” chốn làng quê.

- Từ láy “thơ thẩn”: Trạng thái thảnh thơi, vô tư,
không vướng bận gì.
Cụm từ “ dầu ai vui thú nào”: Không bận tâm với
lối sống bon chen, không chạy đua với danh lợi.
Nguyễn Bỉnh Khiêm – con người trí thức có
danh vọng trở về sống ung dung, tự tại giữa cuộc
sống lao động thuần phác nơi thôn dã, tâm hồn
thảnh thơi không màng đến thế sự, pha chút ngông
ngạo trước thói đời.
* Câu 5, 6:
Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Đông tắm hồ sen, hạ tắm ao.
+ Cuộc sống sinh hoạt hiện lên:
- Thức ăn: Thu: măng trúc
Đông: giá đỗ
- Sinh hoạt: Xuân: tắm hồ sen
Hạ: tắm ao
Cuộc sống đạm bạc, nghèo nhưng thanh cao, trở
về với tự nhiên mùa nào thức ấy.
+ Cách ngắt nhịp 1/3 – 1/2:
- Thời gian bốn mùa
- Cuộc sống hòa mình với nhịp điệu thiên nhiên
bốn mùa.
Tâm trạng thi nhân vô cùng sảng khoái và thích
thú giữa môi trường sống thanh tao của thiên nhiên.
Hai câu thơ vẽ nên một số bộ tranh tứ bình tuyệt
đẹp: có cảnh, có người, có mùi vị, hương sắc. Trong
15
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
Bốn câu thơ đã thể hiện vẻ

- Nơi vắng vẻ: Nơi tĩnh tại với thiên nhiên, nơi
không có bon chen, mưu lợi, nơi thanh thản tâm
hồn.
- Chốn lao xao: Nơi ngựa xe tấp nập, nơi chen
chúc giành giật danh lợi.
Nguyễn Bỉnh Khiêm tự tách mình ra khỏi số
đông, lựa chọn một cách dứt khoát, quyết liệt lối
sống thanh cao, nhàn tản vượt lên danh lợi phú quý.
Nguyễn Bỉnh Khiêm là con người có nhân cách
thanh cao, có trí tuệ, sáng suốt tỉnh táo trong cách
“xuất xử” lựa chọn.
16
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
Hai chữ “dại”, “khôn” được
dùng với nghĩa như thế nào?
Có thực là Nguyễn Bỉnh
Khiêm “dại” thật và nhiều
người đời “khôn” thật không?
GV liên hệ với những bậc
nho sĩ xưa trở về ở ẩn để giữ
vẹn nhân cách như Nguyễn
Trãi, Chu Văn An,….
Học sinh nhắc lại điển tích
Thuần Vu Phần
Nhà thơ mượn trạng thái
“say” để thể hiện cái nhìn
như thế nào trước hiện thực?
Bốn câu thơ đã thể hiện vẻ
đẹp con người của Nguyễn
Bỉnh Khiêm như thế nào?

17
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
Các em thảo luận nhóm 4
người: Theo em, triết lí
“nhàn” của Nguyễn Bỉnh
Khiêm là gì?
GV lắng nghe, bổ sung và
chốt lại vấn đề.
Hãy trình bày những nét nghệ
thuật nổi bật của bài thơ?
Hãy trình bày nội dung tư
tưởng tác phẩm?
Các em thảo luận nhóm
- Sử dụng điệp từ, phép đối tài tình
- Sử dụng điển tích
- Ngôn ngữ hàm súc, ý vị, thâm trầm, giàu chất
triết lí.
2. Triết lí “Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm
- Là sống thanh thản, thuận theo lẽ tự nhiên
- Không tranh đua, không bon chen, biết vượt lên
danh lợi.
- Luôn giữ được cốt cách thanh cao trong mọi
hoàn cảnh.
III. Tổng kết
+ Nghệ thuật:
- Có sự kết hợp giữa chất trữ tình và chất triết lí.
- Lời thơ mộc mạc, tự nhiên, thâm trầm, nhiều ẩn
ý.
- Cách ngắt nhịp linh hoạt, tài hoa.
+ Nội dung:

Với lòng yêu quý Nguyễn Bỉnh Khiêm, một tài thơ của dân tộc và
lòng yêu quý nghề nghiệp của mình, bài viết này của chúng tôi mong được
20
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Mail:
đóng góp một phần nhỏ vào việc giảng dạy môn văn được tốt hơn. Tuy nhiên
trong khuôn khổ vài trang giấy, bài viết không tránh khỏi những hạn chế.
Chúng tôi kính mong được sự chỉ đạo của lãnh đạo Sở, sự đóng góp ý kiến
của bạn bè đồng nghiệp để đề tài này được hoàn thiện hơn.
Đông Sơn, tháng 4 năm 2012
Người viết
Lê Thị Phượng
21