“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong thời gian gần đây, các cơ quan truyền thông đang nêu lên một thực
trạng mà cả xã hội quan tâm, đó là sự xuống cấp của bộ môn lịch sử trong ngành
giáo dục: thái độ thờ ơ của học sinh đối với môn lịch sử và kết quả trong các kì
tuyển sinh thi cử quá thấp, hàng ngàn bài thi môn lịch sử của học sinh không có
điểm (điểm 0), những bài thi “cười ra nước mắt” Với thực trạng đáng lo ngại đó,
là một người giáo viên giảng dạy môn lịch sử, đặc biệt là giáo viên đang dạy lớp
12, tôi cảm thấy chạnh lòng và thấy mình cũng phải có trách nhiệm. Thực trạng đó,
khiến tôi suy nghĩ nhiều, làm sao để khắc phục tình trạng đó và nâng cao nhận
thức, kết quả học tập môn lịch sử.
Qua kinh nghiệm gần sáu năm công tác giảng dạy môn lịch sử và tìm hiểu
thực tế, tôi mạnh dạn quyết định viết đề tài: “Một vài biện pháp giúp học sinh
phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử ở nhà trường phổ thông”.
Đây là một đề tài tôi đã ấp ủ khá lâu và tôi cũng đã thực hiện thí điểm có hiệu quả
tốt, cho nên tôi quyết định viết đề tài này để cho các đồng nghiệp cùng tham khảo
và có thể ứng dụng, tạo cảm hứng học tập cho học sinh và có biện pháp giúp đỡ
học sinh phát triển kĩ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử một cách hiệu quả,
từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và vị trí của môn lịch sử trong xã hội.
2. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Tên đề tài đã nói rõ phần nào về đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài
tổng kết kinh nghiệm. Đề tài trình bày những vấn đề về vai trò của giáo viên trong
dạy học môn lịch sử và những biện pháp giúp học sinh phát triển kĩ năng tự học và
ghi nhớ kiến thức lịch sử. Người giáo viên phải xác định được đối tượng người

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 1
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử

và học.
Trong quá trình dạy học ở nhà trường phổ thông, được sự quan tâm của các cấp
lãnh đạo, đặc biệt là phía nhà trường đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi cho người
giáo viên hướng dẫn, truyền đạt kiến thức cho học sinh.
Đa số học sinh, phụ huynh học sinh cũng thấy được tầm quan trọng của việc học
tập để phục vụ cho tương lai, cho nên đa số học sinh cũng có ý thức cao trong việc
học tập và phụ huynh cũng lo lắng quan tâm đến việc học của con cái nhiều hơn.
Đối với trường THPT Vĩnh Bình Bắc, cơ sở vật chất khá đầy đủ, khang trang
có hệ thống đèn quạt, phòng máy tính, thư viện, thiết bị Ban giám hiệu tạo điều
kiện thuận lợi cho hoạt động dạy - học của thầy và trò…
1.2. Khó khăn
Cùng với những thuận lợi như đã nói ở trên, thì trong công tác giảng dạy tôi
cũng nhận thấy được nhiều khó khăn-bất cập, nguyên nhân dẫn đến chất lượng của
bộ môn lịch sử ngày càng sa sút.
Tuy nhiên, trong đề tài này tôi chỉ trình bày một cách ngắn gọn một số nguyên
nhân cơ bản nhất dẫn đến tình trạng đó.
Thứ nhất, trong nhận thức chung, chúng ta còn xem nhẹ môn học lịch sử, coi
môn lịch sử là “môn phụ”- không chỉ là là đa số học sinh- cho nên học sinh chưa
thật sự ý thức trong việc học tập môn học này.

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 3
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
Thứ hai, chương trình học và việc giảng dạy bộ môn LS còn nhiều vấn đề
tồn tại: chúng ta thấy rằng từ sau đổi mới chương trình và sách giáo khoa được áp
dụng từ năm học 2006-2007 của Bộ Giáo dục và đào tạo thì “dung lượng” kiến
thức nhiều mà “thời lượng” thì quá ít dẫn đến phương pháp giảng dạy thiên về
đọc chép mà ít chú ý đến rèn luyện phát triển khả năng tư duy độc lập của học

học riêng một mình ?
Trong quá trình học tập bao giờ cũng có tự học, nghĩa là tự mình học tập hoặc
hợp tác với bạn (nhóm) học, không có sự giảng dạy một cách trực tiếp của giáo
viên tự bản thân tìm tòi, lao động bằng tri óc để nắm bắt, hiểu một vấn đề, một sự
vật hiện tượng
Vậy, Tự học là quá trình tự mình lao động trí óc để chiếm lĩnh tri thức.
2.1.3. Khái niệm kỹ năng tự học:
Từ hai khái niệm trên, chúng ta thấy rằng kỹ năng tự học là khả năng làm
chủ các hoạt động học tập của bản thân người học một cách đúng đắn khoa học
để đạt hiệu quả mong đợi, như kỹ năng lập được kế hoạch tự học- thời gian địa
điểm học hợp lý, kỹ năng đọc sách, nghe giảng, ghi chép bài người học xác định
được mục tiêu, mục đích, phương pháp học tập một cách hợp lý và đạt hiệu quả
cao.
2.1.4. Khái niệm nhớ:
Nhớ là “ghi vào trong trí óc cho khỏi quên” [Từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hoá
thông tin, 2001, tr. 524]. Có nhiều nguyên nhân làm người ta nhớ: lặp đi lặp lại
nhiều lần, thấu hiểu vấn đề, có tình cảm, tình yêu, có ấn tượng mạnh

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 5
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
2.2. Sự cần thiết phải phát triển kỹ năng tự học của học sinh trong nhà
trường phổ thông
Trong xu thế phát triển của thời đại và công cuộc cải cách giáo dục của Bộ
Giáo dục và đào tạo, ngành giáo dục hiện nay xác định học sinh là trung tâm, là
người chủ động tích cực và sáng tạo, người giáo viên chỉ đóng vai trò là người
điều khiển hướng dẫn học sinh học tập
Cùng với những bất cập mà tôi đã trình bày ở phần thực trạng về chương trình

Việc tự học của học sinh là rất quan trọng và đóng vai thành bại kết quả học
tập của người học. Tuy nhiên, khi mới áp dụng cách học này học sinh còn gặp
nhiều khó khăn, bỡ ngỡ và nhiều khi cảm thấy không hiệu quả bằng cách học
truyền thống là thầy đọc- trò chép và về nhà chỉ việc học thuộc lòng những gì thầy
cô cho ghi tại lớp. Cho nên, trong quá trình tự học, học sinh cần lưu ý một số vấn
đề.
- Trước hết, học sinh cần nắm rõ thế nào là tự học; tự học là một chu trình 3
giai đoạn: Tự nghiên cứu, tìm tòi- Tự thể hiện- Tự kiểm tra và điều chỉnh. Chu trình
này thực chất là con đường phát hiện vấn đề, định hướng cách giải quyết và giải
quyết vấn đề học tập.
- Thứ hai, học sinh cần xác định mục tiêu, nội dung học tập. Mục tiêu là cái
đích chúng ta muốn đạt được, từ đó chúng ta mới xác định được nội dung cần học
và xây dựng phương pháp học tập. Chỉ khi nào xác định được mục tiêu-mục đích
thì học mới hiệu quả.
- Thứ ba, học sinh cần xây dựng được kế hoạch học tập một cách khoa học
rõ ràng và cố gắng thực hiện đúng kế hoạch.
- Thứ tư, học sinh phải có phương pháp, cách học hiệu quả. Phương pháp
đúng đắn là chìa khóa đi tới thành công trong học tập.

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 7
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
3. BIỆN PHÁP
Trong đề tài này tôi xin đưa ra một vài biện pháp (phương pháp học tập) giúp
học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử.
3.1. Tìm ý cơ bản và tập diễn đạt các ý bằng ngôn ngữ của mình
Khi học bài học sinh không nên học nguyên văn trong sách giáo khoa, hoặc
nội dung bài học mà giáo viên chép ở lớp Cách học như vậy mang tính “máy

trình bày bài dòng, vấp váp và có khi thiếu chính xác, có thể diễn đạt sai kiến thức.
Tuy nhiên, khi đã tập học theo cách này nhiều, thuần thục trở thành kỹ năng thì rất
dễ học, dễ nhớ và nhớ lâu. Nhà giáo dục Geoffrey Petty người Anh cho rằng: “Đọc
vở ghi chép hay nghe những lời tóm tắt chưa đủ, chính tập nhớ lại mới có tác dụng.
Các kỹ năng trí tuệ và thể chất cũng được lưu giữ tốt nhất bằng cách dùng đi dùng
lại, chứ không phải bằng những phương pháp thụ động”. Khi học tập bằng phương
pháp này học sinh cũng cần tự tổ chức các buổi học nhóm- chỉ cần hai học sinh truy
bài cho nhau để kiểm tra nhau và tự điều chỉnh.
3.2. Sơ đồ
Trong phương pháp học Tìm ý cơ bản và tập diễn đạt theo ngôn ngữ của
mình, khi học sinh tìm ý cơ bản sau đó có thể sơ đồ hóa, công thức hóa đơn vị
kiến thức cho ngắn gọn, đơn giản tránh gây nhiễu giữa những đơn vị nội dung
kiến thức gần giống nhau. Khi sử dụng học bài bằng phương pháp này người giáo
viên đóng vai trò hết sức quan trọng, cần hướng dẫn cụ thể cho học sinh lập sơ đồ
Những nội dung phức tạp hoặc các giai đoạn lịch sử thì giáo viên có thể cung cấp
sẵn cho học sinh rồi hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu và phát biểu
Ví dụ, bài Các quốc gia cổ đại phương đông- Lịch sử 10, khi dạy về các giai
cấp, tầng lớp trong xã hội chúng ta có thể lập sơ đồ:
Sơ đồ xã hội cổ đại phương Đông

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 9
Quý tộc
NDCX
Nô lệ
Vua
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
Quan sát sơ đồ học sinh kết hợp sách giáo khoa và lời giảng của giáo viên

thắng lợi hoàn toàn 2/5/1975
Nguyên nhân thắng lợi
Ý nghĩa lịch sử
MN sau HĐ Pari
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
Qua sơ đồ này, học sinh dễ dàng nắm được một cách khái quát nội dung kiến
thức này có hệ thống và lôgíc, từ đó học sinh triển khai, diễn đạt đầy đủ nội dung
kiến thức trên cơ sở sơ đồ này. Học sinh sẽ khái quát được những sự kiện- nội
dung:
- Âm mưu và hành động của Mỹ và chính quyền Sài Gòn sau Hiệp định Pari
- Chủ trương và hành động của ta sau Hiệp định Pari đến khi giải phóng hoàn
toàn miền Nam
- Diễn biễn của các chiến dịch: Tây Nguyên, Huế-Đà Nẵng, Hồ Chí Minh
- Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa của cuộc kháng Mỹ cứu nước (1954-
1975).
Hoặc, khi giảng dạy và học về các loại hình chiến tranh xâm lược Việt Nam
của Đế quốc Mỹ- Lịch sử 12, chúng ta có thể công thức hóa đơn vị kiến thức. Cụ
thể, chiến lược chiến tranh cục bộ (1965-1968) của Mỹ thực hiện ở Việt Nam,
chúng ta có lập theo công thức:
Với việc lập công thức này, học sinh rất dễ dàng nắm được nội dung các
chiến lược chiến tranh xâm lược Việt Nam của đế quốc Mỹ.
Bên cạnh việc lập sơ đồ, công thức chúng ta còn có thể lập dàn ý theo dạng
cành cây, lập niên biểu, biểu đồ Có thể nói rằng, áp dụng phương pháp dạy học
này giúp học sinh có thể độc lập tư duy và từng bước rèn luyện kỹ năng tự học
ngày càng hiệu quả hơn.
3.3. So sánh :


=> Đó là xu hướng cách mạng tiến bộ theo khuynh hướng
dân chủ tư sản.
Khác nhau
*Chủ trương
*Phương pháp
-Thành lập Hội Duy tân,
phát động phong trào Đông
Du, nhờ Nhật giúp đỡ
-Sử dụng bạo lực cách mạng
- Nhờ Pháp giúp đỡ để khai
thông dân trí, phát triển đất
nước
- Tiến hành cải cách duy tân

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 12
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
để đánh thực dân Pháp trên các lĩnh vực KT-GD-VH
Hoặc khi tìm hiểu về nguyên nhân phát triển kinh tế của Mĩ và Nhật sau
chiến tranh thế giới thứ hai, chúng ta thấy rằng hầu hết các nguyên nhân cơ bản là
giống nhau, chỉ có điều sách giáo khoa và các tài liệu thường không sắp xếp các
nguyên nhân một cách thuận tiện cho người học, khi học học sinh nên lập bảng và
trình bày 5 nguyên nhân của Mĩ và 6 nguyên nhân của Nhật bằng sắp xếp tương
đồng theo từng ý phù hợp. Cụ thể, học sinh lập bảng như sau:
Bảng so sánh các nhân tố thúc đẩy nền kinh tế Mỹ - Nhật Bản phát triển sau
Chiến tranh thế giới thứ hai 1945 đến những năm đầu thập niên 70 thế kỷ XX.
Nguyên nhân phát triển kinh tế Mỹ Nguyên nhân phát triển kinh tế
Nhật Bản

“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
Từ bảng so sánh trên, học sinh có thể nhận thấy rằng nguyên nhân phát triển kinh
tế Mỹ và Nhật Bản sau năm 1945 cơ bản là giống từ 1,3,4,5 (6), chỉ có nguyên
nhân thứ 2 là có sự khác biệt: Mỹ (điều kiện tự nhiên thuận lợi); Nhật Bản (Con
người là vốn quý- kỷ luật lao động, năng động, sáng tạo, giàu nghị lực )
Trong quá trình học và tự học chúng ta cần có sự so sánh để dễ dàng chiếm lĩnh
tri thức; ví dụ: Cương lĩnh chính trị (2/1930) với Luận cương (10/1930); Hiệp định
Giơnevơ (21/7/1954) với Hiệp định Pari (27/1/1973), Tổ chức Liên Hợp quốc với
tổ chức ASEAN
Học lịch sử có rất nhiều số liệu và ngày tháng khó nhớ, nhưng chúng ta nếu biết
vận dụng tìm những điểm chung tương đối và đưa ra so sánh thì một số sự kiện ghi
nhớ rất đơn giản. Ví dụ, từ khi Đức đánh bại Pháp (22/6/1940) đến khi Đức tấn
công Liên Xô (22/6/1941) là đúng một năm trời và một năm cũng là thời gian từ
khi tướng Nava được cử làm Tổng chỉ huy quân viễn chinh Pháp ở Đông Dương
(7/5/1953) đến khi tướng Đờ Cátơri đầu hàng ở Điện Biên phủ (7/5/1954). Số
người chết và bị thương trong Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai lần lượt là:
10 - 20 triệu => 60 - 90 triệu
Trong thực tế có rất nhiều đơn vị kiến thức nội dung có mà chúng ta có thể áp
dụng đưa vào so sánh để học một cách hiệu quả.
3.4. Sử dụng tranh ảnh, lược đồ-bản đồ:
Sử dụng tranh ảnh, lược đồ thường gây ấn tượng mạnh cho học sinh, ấn
tượng mạnh là một trong những nguyên nhân giúp học sinh ghi nhớ kiến thức một
cách sâu sắc hơn. Ví dụ, bức tranh biếm hoạ: “Tình cảnh người nông dân Pháp
trước cách mạng” ( “Chà, tình cảnh này đến chừng nào mới chấm dứt” ) sẽ giúp
học sinh nhớ ngay đến nỗi thống khổ của người nông dân Pháp trước cách mạng
1789, đó cũng là một nguyên nhân dẫn đến bùng nổ cách mạng tư bản Pháp. Hình
ảnh “Quyết tử quân Hà Nội ôm bom ba càng đón đánh xe tăng Pháp”, sẽ làm học

nhớ theo ngày sinh, số điện thoại, số nhà, tên gọi

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 15
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
4. KẾT QUẢ THỰC HIỆN
Qua gần sáu năm dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông, tôi nhận tấy rằng
cách học của đa số học sinh trong môn học lịch sử là hết sức thụ động, thầy cô
giảng dạy như thế nào là về nhà học thuộc lòng “máy móc” như thế mà ít chịu
nghiên cứu tìm tòi, dẫn đến những kết quả không mong đợi- học sinh ngày càng
ngán học môn lịch sử và kết quả ngày càng thấp. Với tình hình như vậy, trong dạy
học tôi đã vận dụng nhiều phương pháp nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh
cũng như hướng dẫn đổi mới phương pháp học tập cho học sinh. Qua nghiên cứu
tài liệu, học hỏi và rút kinh nghiệm từ bản thân tôi thấy rằng việc tự giác học tập
của học sinh là rất quan trọng, đồng thời tự học cũng phải có phương pháp, khi tôi
đưa những phương pháp đã nêu trên hướng dẫn học sinh tự học thì học sinh rất
hứng thú và kết quả ngày càng đáng khích lệ.
BẢNG THỐNG KÊ KẾT QUẢ NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
*Năm học 2010-2011:
Lớp- sĩ số Giỏi (%) Khá(%) Trung bình(%) Yếu kém(%)
10A – 42 3- 7.1 25 - 59.5 11 - 26.2
3 - 7.1
10B – 41 2- 4.3 14 -29.8 11 - 23.4
20 - 42.6
Tổng -

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 16
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử

…………………………………………………………………………………………………………………
…
Người viết
NGUYỄN ĐÌNH THẾ
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. “Một số kỹ năng cần thiết dành cho học sinh trung học phổ thông”. NXB
GD - Ths: Trần Minh Quốc và Ths: Bùi Ngọc Diệp.
2. “Nghiên cứu, giảng dạy lịch sử trong bối cảnh hội nhập quốc tế ” Tiến sĩ
Tưởng Phi Ngọ.
3. “Phương pháp dạy học lịch sử”. NXB GD - Phan Ngọc Liên và Trần Văn
Trị.
4. “Đổi mới dạy học theo khoa học giáo dục hiện đại”. NXB ĐHSP Hồ Chí
Minh – Lê Vinh Quốc.
5. Lịch Sử 10 - SGK, SGV, Chuẩn KT-KN
6. Lịch Sử 11 - SGK, SGV, Chuẩn KT-KN
7. Lịch Sử 12 - SGK, SGV, Chuẩn KT-KN

GV: Nguyễn Đình Thế- Bộ môn Lịch Sử- Trường THPT Vĩnh Bình Bắc Trang 18
“Một vài biện pháp giúp học sinh phát triển kỹ năng tự học và ghi nhớ kiến thức lịch sử
ở nhà trường phổ thông”
…………………………………………………………………………………………………………………
…
MỤC LỤC
I. Phần mở đầu Trang 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 1
3. Phương pháp nghiên cứu 2
II. Phần nội dung 3
1. Thực trạng 3
1.1. Thuận lợi 3