Bảo vệ người tiêu dùng bằng pháp luật hình sự
Có thể nói, cân bằng lợi ích, bảo vệ kẻ yếu trong quan hệ tiêu dùng là
bổn phận của mọi nhà nước, mọi nền pháp luật vì công lý. “Người tiêu dùng
gồm tất cả chúng ta. Họ là nhóm kinh tế lớn nhất, ảnh hưởng và bị ảnh hưởng
bởi gần như tất cả các quyết định kinh tế công cũng như tư. Tuy nhiên, họ là
một nhóm quan trọng mà ý kiến của họ thường không được lắng nghe”1. Ở
nước ta hiện nay, tình trạng xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng đang có xu
hướng mở rộng về phạm vi, gia tăng về số lượng và nghiêm trọng về tính chất,
mức độ nguy hiểm của hành vi. Để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần phải
có hệ thống pháp luật đồng bộ, trong đó có pháp luật hình sự.
1. Khái niệm tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng
Để đưa ra khái niệm tội phạm xâm hại quyền lợi của người tiêu dùng, chúng
ta cần làm rõ một số vấn đề liên quan đến dấu hiệu pháp lý của loại tội này, như:
chủ thể, khách thể, đặc biệt là đối tượng tác động của nó.
Điều 1 Pháp lệnh Bảo vệ người tiêu dùng quy định: “Người tiêu dùng là
người mua, sử dụng hàng hóa cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia
đình và tổ chức”. Dự thảo 4 Luật Bảo vệ người tiêu dùng đưa ra định nghĩa đầy đủ
hơn: “Người tiêu dùng” là các cá nhân, tổ chức mua hoặc sử dụng hợp pháp hàng
hoá, dịch vụ không nhằm mục đích kinh doanh”. Từ hai định nghĩa trên có thể
thấy, với tư cách là đối tượng của tội phạm xâm hại quyền lợi, người tiêu dùng có
thể là: người mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ đã mua cho chính bản thân họ;
người mua hàng hóa, dịch vụ cho người khác, cho gia đình hoặc cho tổ chức sử
dụng; cá nhân, gia đình, tổ chức sử dụng hàng hóa, dịch vụ do người khác mua
hoặc do được cho, tặng.
Theo Luật Bảo vệ người tiêu dùng của Cộng hòa Pháp, thì người tiêu dùng
là cá nhân trực tiếp mua, thụ hưởng các hàng hóa, dịch vụ và trực tiếp tiêu thụ
không bao gồm những người mua đi, bán lại hàng hóa, dịch vụ2. Nói cách khác,
người tiêu dùng là người sử dụng hàng hóa, dịch vụ với mục đích tiêu dùng chứ
không phải mục đích kinh doanh.
Như vậy, để trở thành người tiêu dùng và là đối tượng xâm hại của tội phạm
xâm hại quyền lợi người tiêu dùng, một người cần phải tham gia vào quan hệ tiêu

lợi của mình bằng việc sử dụng pháp luật thuộc lĩnh vực luật tư: dân sự, thương
mại. Mức độ bảo vệ thứ hai là xử phạt hành chính. Để không cản trở các quan hệ
kinh tế, dân sự và tránh can thiệp quá sâu vào những tranh chấp liên quan đến
quyền lợi người tiêu dùng, Nhà nước chỉ coi những hành vi xâm hại quyền lợi
người tiêu dùng là tội phạm và sử dụng mức độ bảo vệ cao nhất bằng luật hình sự
đối với những hành vi xâm hại quyền lợi người tiêu dùng có tính chất nguy hiểm
cao thể hiện ở việc gây hậu quả nghiêm trọng cho tính mạng, sức khỏe và kinh tế
của người tiêu dùng. Điều đó thể hiện ở những dấu hiệu định tính và định lượng
như: số lượng lớn, đã bị xử lý hành chính, gây hậu quả nghiêm trọng.
Chủ thể của tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là thương nhân,
theo luật hình sự Việt Nam thì không bao gồm pháp nhân. Thương nhân là chủ thể
của tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là nhà sản xuất, nhà phân phối,
nhà cung cấp, bán lẻ. Những người sản xuất, cung cấp hàng hóa không nhằm mục
đích kinh doanh như tặng, cho… hoặc trao đổi các loại sản phẩm tự nhiên không
được gọi là hàng hóa thì không phải là chủ thể của loại tội phạm xâm hại quyền lợi
người tiêu dùng.
Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm: Tội phạm xâm hại quyền
lợi của người tiêu dùng là những hành vi sản xuất, buôn bán, phân phối hàng hóa,
dịch vụ của thương nhân với động cơ vụ lợi và mục đích lợi nhuận xâm hại nghiêm
trọng đến tính mạng, sức khỏe, lợi ích kinh tế của người tiêu dùng được quy định
trong Bộ luật Hình sự.
2. Tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong luật hình sự
Việt nam
Sự xuất hiện tình trạng xâm hại quyền lợi người tiêu dùng có từ rất sớm
trong lịch sử xã hội loài người. Tuy nhiên, quy mô, tính chất, mức độ của nó phụ
thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, phong tục tập quán và văn hóa tiêu dùng của
người dân ở mỗi thời kỳ, mỗi quốc gia khác nhau. Một quy luật tất yếu là khi sản
xuất, giao lưu hàng hóa càng phát triển và sôi động, số lượng người tiêu dùng và
nhu cầu tiêu dùng càng lớn thì việc xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nói chung
và tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nói riêng ngày càng gia tăng. Đồng

hình sự hóa, tội phạm hóa một số hành vi nguy hiểm xâm hại quyền lợi người tiêu
dùng, đồng thời chuẩn hóa một số tội danh đã có trong BLHS năm 1985.