Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
A. Đặt vấn đề
I. Lí do chọn đề tài:
Đổi mới phơng pháp dạy học là một yêu cầu tất yếu, đảm bảo cho sự phát
triển của giáo dục, là nền tảng, là động lực thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nớc để Việt nam từng bớc vững vàng khi hội nhập vào nền kinh tế thế
giới. Ngày nay nền kinh tế tri thức cùng với sự bùng nổ thông tin, giáo dục đã và
đang thay đổi để phù hợp với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự phát triển
của xã hội. Nội dung tri thức khoa học cùng với sự đồ sộ về lợng thông tin yêu
cầu chúng ta phải đổi mới phơng pháp dạy học. Trong giai đoạn hiện nay giáo
dục không chỉ tạo ra những con ngời có tài, có đức mà giáo dục còn có một thiên
chức cao quý hơn đó là giáo dục cái thẩm mỹ, nhân văn, đào tạo ra những con
ngời có kỹ năng sống và học tập trong thời đại mới. Mục tiêu giáo dục thay đổi
kéo theo yêu cầu phải đổi mới phơng pháp dạy học một cách phù hợp. Nhằm
giúp cho giáo viên tháo gỡ những khó khăn trong quá trình đổi mới phơng pháp
dạy học, đã có nhiều giáo s tiến sỹ, các nhà khoa học chuyên tâm nghiên cứu, thí
điểm và triển khai đại trà về đổi mới phơng pháp dạy học.
Từ năm học 2002 - 2003 bộ giáo dục và đào tạo đã thực hiện "cuộc cách
mạng về giáo dục" đổi mới cả nội dung và phơng pháp dạy học. Đặc biệt năm
học 2010 - 2011 là năm học thứ năm toàn ngành tiếp tục thực hiện chỉ thị số
33/2006 CT-TTG của Thủ tớng chính phủ về chống tiêu cực trong thi cử và khắc
phục bệnh thành tích trong giáo dục, không vi phạm phẩm chất đạo đức của ngời
thầy giáo và khắc phục tình trạng học sinh ngồi nhầm lớp - đây là khâu đột phá
để toàn ngành giáo dục tự khẳng định đổi mới vì sự phát triển của đất nớc, của
ngành; Là năm học thứ ba tiếp tục thực hiện chỉ thị số 06/CT-TƯ ngày
07/11/2006 của bộ chính trị về tổ chức cuộc vận động học tập và làm theo tấm g-
ơng đạo đức Hồ Chí Minh. Là năm học thứ hai triển khai phong trào thi đua xây
dựng trờng học thân thiện, học sinh tích cực. Là năm học đẩy mạnh ứng dụng
công nghệ thông tin vào trong dạy học và quản lý.
Giáo viên Trần Thanh Hải 1 Trờng THCS Tiến

trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
B. cơ sở lí luận - cơ sở thực tiễn
I. Cơ sở lí luận:
Nh chúng ta đã thấy, mỗi môn học có một đặc trng riêng, vì vậy khi giảng
dạy các môn học khác nhau thì cũng có phơng pháp giảng dạy khác nhau. Vật lí
là một môn khoa học thực nghiệm nên việc đổi mới phơng pháp cũng xuất phát
từ đặc trng này của bộ môn.
Các kiến thức vật lí là sự khái quát hóa các kết quả nghiên cứu thực
nghiệm và các hiện tợng diễn ra trong đời sống. Không có thí nghiệm, học sinh
không có cơ sở để thực hiện các thao tác t duy để tiếp cận tri thức mới. Do đó
mọi kiến thức mà giáo viên truyền đạt đến học sinh còn mang tính áp đặt.
Ta có thể nói rằng Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không
bằng một làm. Sự hiểu biết thế giới vật lí không chỉ đơn thuần bằng suy diễn
lôgic. Chỉ có những quan sát thực nghiệm mới cho phép ta kiểm tra đợc sự đúng
đắn của một sự vật hiện tợng.
Tiết học có thí nghiệm học sinh có hứng thú hơn, tiết học sinh động hơn,
đạt đợc hiệu quả cao hơn, đặc biệt là khi các em đợc thực hiện các thí nghiệm.
II. Cơ sở thực tiễn:
Trong những năm gần đây Bộ giáo dục đào tạo đã triển khai đại trà chơng
trình sách giáo khoa mới. Với dung lợng kiến thức và yêu cầu của kiến thức mới
bắt buộc giáo viên phải có một phơng pháp dạy học phù hợp thì lợng kiến thức
truyền đạt đến học sinh mới có chất lợng cao. Hớng đổi mới hiện nay là giảm lí
thuyết kinh viện tăng thời lợng thực hành. Vì vậy phơng pháp dạy học bằng thực
nghiệm là hết sức hợp lí.
Do việc đổi mới nội dung chơng trình nên có nhiều kiến thức mới đợc đa
vào trong chơng trình vật lí THCS, đồng thời có nhiều đồ dùng thí nghiệm mới
đợc trang cấp. Đội ngũ giáo viên cha đợc tập huấn kĩ càng, việc tiếp cận với các
đồ dùng thí nghiệm mới còn nhiều hạn chế cộng với tâm lí ngại sử dụng thí
nghiệm trong các tiết lên lớp của một số giáo viên. Vì vậy đã làm cho sự hứng
Giáo viên Trần Thanh Hải 3 Trờng THCS Tiến

Năm học: 2010 - 2011
Tổng số Điểm < 5 Điểm 0 - 2
Điểm 5
Điểm
Giáo viên Trần Thanh Hải 4 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
học sinh Khá - giỏi
SL % SL % SL % SL %
115 46 40,0 12 10,4 69 60,0 21 18,3
Qua quá trình điều tra phân tích số liệu ở trên ta thấy chất lợng dạy học bộ
môn vật lí 7 còn thấp, cha đáp ứng đợc yêu cầu. Học sinh nắm kiến thức còn mơ
hồ, kỹ năng trình bày các thí nghiệm còn yếu. Nguyên nhân chính là do phơng
pháp dạy học cũ cha tạo đợc cho học sinh tính tự giác, chủ động chiếm lĩnh tri
thức thông qua các hoạt động thực hành, thí nghiệm, học sinh không đợc tự
mình làm các thí nghiệm để phát hiện tri thức. Vì vậy cần phải sử dụng phơng
pháp dạy học bằng thực nghiệm để tạo cho học sinh tiếp cận một cách thờng
xuyên và tự tay thao tác các thí nghiệm. Qua đó học sinh nắm kiến thức chắc
chắn và có kỹ năng thực hành thí nghiệm nhằm đa chất lợng giảng dạy bộ môn
đợc nâng cao.
II. Cách tổ chức thực hiện dạy học bằng ph ơng pháp thực nghiệm nhằm
nâng cao chất l ợng dạy học lý 7 trong tr ờng THCS.
Để góp phần nâng cao chất lợng dạy học bộ môn vật lí, trong năm học
2009 - 2010 và đặc biệt trong năm 2010- 2011 chúng tôi đã thực hiện dạy bằng
phơng pháp thực nghiệm trong chơng I: Quang học vật lý 7 theo các hoạt động
nh sau:
* Thứ nhất: Làm xuất hiện vấn đề:
Giáo viên tổ chức tình huống có vấn đề làm nảy sinh mâu thuẩn nhận
thức, tạo sự bất ngờ lôi cuốn các em vào bài học. Khi nhận thức đã trở thành nhu

- ảnh đó lớn bằng vật (hoặc nhỏ hơn vật, hoặc lớn hơn vật)
*Thứ 3: Đề xuất và thực hiện một phơng án thí nghiệm, thí nghiệm kiểm tra.
+ Giáo viên cho học sinh phát biểu một phơng án thí nghiệm kiểm tra.
+ Tiến hành thí nghiệm, quan sát hiện tợng, ghi nhận xét kết quả, công
bố kết quả
Ví dụ: Từ dự đoán của học sinh về ánh sáng truyền đi theo đờng nào? Giáo viên
yêu cầu học sinh nghĩ ra phơng án thí nghiệm kiểm tra. Dựa vào kinh nghiệm
của mình học sinh có thể đa ra một số phơng án nh sau:
Giáo viên Trần Thanh Hải 6 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
Ph ơng án một :
Dùng các ống thẳng hay ống cong để quan sát dây tóc bóng đèn
Ph ơng án hai :
Dùng một màn chắn có dùi một lỗ nhỏ di chuyển từ nguồn sáng đến
mắt: Đánh dấu các vị trí liên tiếp của màn mà ở đó mắt nhìn thấy dây tóc bóng
đèn, chứng tỏ ở vị trí đó có lỗ nằm trên đờng truyền của ánh sáng. Nối liền các vị
trí đó ta sẽ có đờng trờng truyền của ánh sáng từ vật sáng đến mắt.
Ph ơng án ba :
Từ các phơng án mà học sinh đa ra giáo viên tổ chức cho học sinh chọn
một phơng án hay và tổ chức cho các nhóm tiến hành làm thí nghiệm, quan sát
và ghi nhận xét kết quả, các nhóm công bố kết quả.
Từ dự đoán về tính chất ảnh của vật tạo bởi gơng cầu lồi ở trên học sinh
nêu phơng án thí nghiệm để kiểm tra điều dự đoán.
+ Có thể làm theo cách 1 : (đối với đối tợng học sinh khá giỏi)
Làm nh đã làm với gơng phẳng, dùng một gơng cầu lồi trong suốt.
+ Có thể làm theo cách 2: Đặt hai vật giống nhau trớc gơng phẳng và
gơng cầu lồi có cùng kích thớc, gơng phẳng và gơng cầu lồi một khoảng bằng
nhau. So sánh độ lớn ảnh của hai vật đó tạo bởi hai gơng.

1. Là ảnh ảo, không hứng đợc trên màn chắn.
2. ảnh quan sát đợc nhỏ hơn vật.
* Thứ năm: ứng dụng kiến thức mới:
Từ kết quả rút ra, giáo viên hớng cho học sinh giải thích một số hiện tợng
trong thực tế. Trên cơ sở đó có thể hớng dẫn học sinh chế tạo hoặc làm một thiết
bị đợc đa vào bài tập ở nhà nhằm khuyến khích học sinh khá giỏi làm việc hoặc
giao nhiệm vụ cho các nhóm làm ở nhà.
Ví dụ: Từ kết luận đợc rút ra: đờng truyền ánh sáng trong không khí là đờng
thẳng. Giáo viên có thể cho học sinh giải thích một số bài tập sau:
Giáo viên Trần Thanh Hải 8 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
Bài tập 1: Trong một buổi tập đội ngũ, đội trởng hô: Đằng trớc - thẳng em
đứng trong hàng, hãy nói xem em làm thế nào để biết mình đã đứng thẳng hàng
cha? Giải thích cách làm?
Bài tập 2: Dùng một đèn pin, một sợi dây thép thẳng, nhỏ và 3 tấm bìa A, B, C.
Trên mỗi tấm bìa đục một lỗ nhỏ có cùng độ cao nh nhau. Em hãy đa ra phơng
án để kiểm tra sự truyền thẳng của ánh sáng.
Từ kết luận rút ra đợc đặc điểm ảnh của vật tạo bởi gơng cầu lồi giáo viên
yêu cầu học sinh: Em hãy tìm trong các đồ vật ở nhà một vật có dạng giống một
gơng cầu lồi. Đặt một vật trớc gơng đó và quan sát ảnh của vật tạo bởi gơng. ảnh
đó có độ lớn thay đổi thế nào khi ta đa vật lại gần gơng hoặc ra xa gơng?
Chú ý: Muốn sử dụng phơng pháp thực nghiệm có hiệu quả trong dạy học vật lý
7 cần có một số biện pháp bồi dỡng cho học sinh về phơng pháp thực nghiệm.
Phải làm cho học sinh có hứng thú và yêu thích bộ môn vật lý. Phải xây dựng đội
ngũ cán sự bộ môn của lớp mình giảng dạy. Để làm đợc điều đó giáo viên cần
chọn những học sinh từ khá giỏi trở lên, có năng lực quản lý nhóm, có kỹ luật,
nhiệt tình. Cán sự bộ môn phải đợc giáo viên tập huấn về cách thức thực hiện các
thí nghiệm của tất cả các bài ở trong chơng. Sau đó đội ngũ cán sự bộ môn sẽ đ-

1 tấm bìa đã kẻ ô sẵn
* GV chuẩn bị: Giáo viên phải làm trớc thí nghiệm, lờng trớc những tình huống
có thể xảy ra và có cách giải quyết thích đáng tránh bị động.
Chuẩn bị sẵn cho HS một số bản trong với nội dung sau:
Phiếu 1: Kết luận:
ảnh của vật tạo bởi gơng cầu lồi có tính chất sau:
1. Là ảnh không hứng đợc trên màn chắn.
2. ảnh quan sát đợc hơn vật.
Phiếu 2: So sánh vùng quan sát đợc của gơng phẳng và gơng cầu lồi bằng thực
nghiệm. (thí nghiệm mục II SGK)
Nhìn vào gơng cầu lồi ta quan sát đợc một vùng hơn so với khi
nhìn vào gơng phẳng có cùng kích thớc.
Giáo viên Trần Thanh Hải 10 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
III. Hoạt động dạy học:
1) ổ n định lớp:
2) Kiểm tra bài cũ: (3 phút)
? Nhắc lại các tính chất của ảnh một vật tạo bởi gơng phẳng.
(1 hs đứng tại chỗ trả lời, các bạn khác theo dõi, nhận xét và bổ sung)
3) Dạy học bài mới:
Hoạt động của thầy
Hoạt động của
trò
Nội dung ghi bảng
HĐ1: (4 phút) Tổ chức tình
huống
- GV: Trên bàn các nhóm có 2
gơng:một là gơng phẳng,

mặt cầu.
- 1 đến 2 HS cho ví
dụ
- HS ghi tên bài
vào vở.
Tiết7:
Gơng cầu lồi
I) ả nh của một vật tạo
bởi g ơng cầu lồi :
Giáo viên Trần Thanh Hải 11 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
Quan sát, của SGK và làm
Thí nghiệm hình 7.1.
- Yêu cầu 2 nhóm nêu dự đoán
về tính chất ảnh tạo bởi gơng
cầu lồi
(GV ghi tóm tắt dự đoán ở góc
bảng)
- Để kiểm tra dự đoán chúng ta
phải tiến hành thí nghiệm.
- Yêu cầu HS nêu mục đích thí
nghiệm.
- Yêu cầu HS đa ra các phơng
án làm thí nghiệm
- HS có thể đa ra các phơng án
khác nhau, giáo viên phải giải
thích có thực hiện đợc hay
không, hớng dẫn HS làm thí

vật tạo bởi gơng
cầu lồi.
- 1 HS nêu mục
đích thí nghiệm.
- Nêu phơng án thí
nghiệm và dụng cụ
cần thiết
- HS tiến hành TN
theo nhóm để hoàn
thành kết luận vào
phiếu 1.
- HS dới lớp quan
sát, nhận xét kết
quả nhóm bạn.
- HS theo dõi và
ghi vở.
- 1HS đứng tại chỗ
đọc, cả lớp theo
dõi.
- Quan sát H7.1 tr.20
- Dự đoán:
- Phơng án làm thí
nghiệm: +
+
(Máy chiếu bài của các
nhóm)
Kết luận:
ảnh của một vật tạo
bởi gơng cầu lồi có các
tính chất sau đây:

rút ra kết luận.
- HS nhận xét kết
quả của nhóm bạn.
- HS làm việc cá
nhân theo gợi ý của
GV
2. Kết luận: Nhìn vào
gơng cầu lồi ta quan sát
đợc một vùng rộng hơn
so với khi nhìn vào g-
ơng phẳng có cùng kích
thớc.
III) Vận dụng:
C3: Vùng nhìn thấy của
gơng cầu lồi rộng hơn
vùng nhìn thấy của g-
ơng phẳng,vì vậy giúp
cho ngời lái xe nhìn đ-
ợc khoảng rộng hơn ở
đằng sau.
C4: Ngời lái xe nhìn
vào trong gơng cầu lồi
thấy đợc xe cộ và ngời
bị các vật cản bên đờng
che khuất, tránh đợc tai
nạn.
4) Củng cố bài: (5 phút) GV chia lớp thành hai nhóm tổ chức trò chơi; mỗi
nhóm chọn 2 em lên bảng. Mỗi nhóm chỉ cầm 1 viên phấn lần lợt 1 em sẽ viết 1
câu trả lời và trao phấn cho em kia viết câu còn lại. Xem nhóm nào làm nhanh,
đúng. Dới lớp vừa làm vừa theo dõi và nhận xét. GV chiếu câu hỏi và tổ chức

Năm học: 2010 - 2011
Tổng số
học sinh
Điểm < 5 Điểm 0 - 2
Điểm 5
Điểm
Khá - giỏi
SL % SL % SL % SL %
108 14 12,96 0 0 94 87,04 40 37,0
Qua kết quả trên tôi nhận thấy rằng việc sử dụng phơng pháp dạy học
bằng thực nghiệm trong dạy học vật lý đã làm cho chất lợng học tập của học sinh
từng bớc đợc nâng lên một cách rõ rệt, học sinh đã tự mình nắm vững kiến thức,
đặc biệt là học sinh yếu kém đã có hứng thú hơn trong học tập. Do đó cần phải
Giáo viên Trần Thanh Hải 14 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
đa phơng pháp dạy học thực nghiệm vào trong quá trình giảng dạy bộ môn Vật
lý. Phơng pháp này không những có hiệu quả trong dạy học chơng: Quang học
(vật lý 7) mà nên đợc áp dụng rộng rãi trong dạy học bộ môn Vật lý lớp 6, 7, 8, 9
ở trờng THCS .
E. bài học kinh nghiệm
Việc tổ chức thực hiện bằng phơng pháp dạy học thực nghiệm trong dạy
học vật lý có hiệu quả để đạt đợc mục tiêu của mỗi bài học, cũng nh để đạt đợc
mục tiêu của chơng trình vật lý THCS cần phải thực hiện những việc sau:
Đối với giáo viên:
Nghiên cứu kỹ SGK, SGV và các tài liệu có liên quan đến bài dạy.
Chuẩn bị chu đáo các thiết bị dạy học, các dụng cụ thí nghiệm, lờng trớc
các phơng án thí nghiệm và thực hiện trớc các thí nghiệm trong bài
Nắm chắc các danh mục hiện có về đồ dùng dạy học, đối chiếu với chơng

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài chắc chắn sẽ có những tồn
tại, khiếm khuyết không thể tránh khỏi. Tôi rất mong đợc sự góp ý chân thành,
thẳng thắn của các thầy cô giáo, các bạn đồng nghiệp để bản sáng kiến kinh
nghiệm ngày càng đợc hoàn thiện hơn góp phần vào việc nâng cao chất lợng dạy
học nói chung và chất lợng dạy học vật lý nói riêng.
Nhân đây tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu - Giáo viên và học
sinh trờng THCS Dơng Thủy đã quan tâm góp ý, giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi
trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài này.

Tiến Hoá, ngày tháng năm 2011
Ngời thực hiện
Giáo viên Trần Thanh Hải 16 Trờng THCS Tiến
Hoá
Sử dụng phơng pháp thực nghiệm
trong dạy học chơng Quang học-Vật lý lớp 7
Trần Thanh Hải
Xác nhận của hội đồng khoa họcTài liệu tham khảo
- Kế hoạch thực hiện nhiệm vụ năm học 2010 2011 của Phòng GD - ĐT
Tuyên Hoá và Sở GD - ĐT Quảng Bình
- Một số đổi mới phơng pháp dạy học môn Vật lý ở trờng THCS
- Tạp chí thế giới trong ta
- Sách giáo khoa Vật lý 7, sách giáo viên Vật lý 7
- Tài liệu hớng dẫn sử dụng thiết bị dạy học Vật lý lớp 7
Mục lục
A. Đặt vấn đề 1
I. Lí do chọn đề tài: 1
II. Phạm vi nghiên cứu của đề tài: 2