I HC QUC GIA HÀ NI
I HC KHOA HC XÃ H
TRẦN THỊ MAI
DIỆN MẠO KHU PHỐ NGƢỜI HOA Ở HÀ NỘI NỬA
ĐẦU THẾ KỶ XX QUA TƢ LIỆU ĐỊA CHÍNH

LUCH S Hà Nội-2014 I HC QUC GIA HÀ NI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Trn Th Mai LỜI CẢM ƠN
Trong sut quá trình thc hin lun c s  nhit
tình, và nhng lng viên khích l ca các thn bè.
u ca lui li ci các thy cô
giáo trong Khoa Lch s - i hc Khoa hc Xã hi vo

2. Lch s nghiên cu v 4
3. Mc tiêu nghiên cu 11
ng và phm vi nghiên cu 11
5. Ngun tài linghiên cu 12
6. B cc ca lun  13
Chƣơng 1. PHƢỜNG – PHỐ THĂNG LONG VÀ VIỆC HÌNH THÀNH
PHỐ NGƢỜI HOA Ở HÀ NỘI 14
ng  ph  -Hà Ni 14
1.i Hoa và vic hình thành khu ph i Hoa   Hà
Ni 19
1.2.1 Khái ni 19
1.2.2.Các loi hình liên kt cn ca Hoa kiu ti Vit Nam 21
c lch s n Vit Nam và vic hình thành
khu ph i Hoa  -Hà Ni 24
1.3. Din mo khu ph i Hoa  Hà Nc th k XX 36
1.3.1. Khu ph buôn bán  Hà N 36
i to ci Pháp  Hà Ni t n cui
th k XIX 40
1.3.3. Din mo khu ph i Hoa  Hà Ni t n cui th k
XIX 50
Tiu kt 56
Chƣơng 2: KHU PHỐ NGƢỜI HOA Ở HÀ NỘI NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX:
NHỮNG ĐỔI THAY QUA TƢ LIỆU ĐỊA CHÍNH 57
2.1. Nhng chính sách ci to, quy hoch, xây dng thành ph c i
Pháp nu th k XX 57
i to ci Pháp  Hà Ni t u th k n
 57 2.1.2. Nhng chính sách quy hoch, xây dng  ca i Pháp t
1
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

 xây dng
HSD: H s s dt 2
DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1: Số lượng người Hoa nhập cư vào các nước Đông Dương
(1886-1895)
Bảng 1.2: Thống kê loại hình nhà theo phố thuộc khu phố buôn bán
Bảng 1.3: Thống kê độ dài một số tuyến phố thuộc khu phố buôn bán
Bảng 2.1: Dân số Đông Dương tính đến năm 1920
Bảng 2.2: Thống kê diện tích đất bị cắt làm đường của phố Hàng Ngang, Lãn
Ông, Hàng Buồm, Mã Mây
Bảng 2.3: Phân bố diện tích đất tư hữu theo đối tượng sở hữu ở phố Hàng
Ngang, Lãn Ông, Hàng Buồm, Mã Mây
Bảng 2.4: Phân bố theo loại hình và đối tượng sở hữu của phố Hàng Ngang,
Lãn Ông, Hàng Buồm, Mã Mây
Bảng 2.5: Cơ cấu sở hữu đất ở Hà Nội năm 1923
Bảng 2.6: Hiện trạng đất đai thuộc sở hữu người Hoa trong phố Hàng Ngang,
Lãn Ông, Hàng Buồm, Mã Mây
Bảng 2.7: Cơ cấu sử dụng đất của mỗi đối tượng sở hữu ở phố Hàng Ngang,
Lãn Ông, Hàng Buồm, Mã Mây
Bảng 2.8: Mật độ xây dựng của phố Hàng Ngang, Lãn Ông, Hàng Buồm, Mã
Mây
Bảng 2.9: Hệ số sử dụng đất của phố Hàng Ngang, Lãn Ông, Hàng Buồm Mã

c ta bi nhiu lý do. Mt trong nhc tính ca
Hoa ki kt cng, t o dng nên nhng khu ph
t mi. Các khu ph Hàng Ngang, Hàng Bum, Lãn Ông,
Mã Mây có th coi là khu vi Hoa mt thi ca ph c.
  Hà Ni, hong ch yu ci Hoa
là kinh doanh buôn bán. Hoa kiu cu ki m mang xây dng nhà
hàng, ca hàng. H góp phn mnh m vào hong kinh t trong ph c và
 

 i din mo ca các khu ph này c  dáng v b
 chiu sâu t chc các hong kinh t và sinh ho
Trên mt không gian kinh ti n cui th k
XIX xut hin nhân t mng mnh m i sng chính tr và làm thay
i không nh din mo ca Hà Nn mo ca ph c, bao gm
c các khu ph Hoa ki c và quá trình cai tr ca
i Pháp. Mt nhân t n vi nhng yu t g - vn
c xp vào nhóm quan h lch s truyn thng - xâm nhp và làm bii
mnh m các mt ci sng xã hi. Din mo ph c, din mo các khu vc
ph  mà bii. Vy c th s bii y là gì? Gii
i y là mt vic làm cn thi góp phn vào vic nghiên cu v
 Hà Ni. 4
Vi mu kin thun li là nguc bit
là nhng bn th vi nhng ghi chép c th, t m v dit,
cu trúc và ding ng ca tng không gian sinh hot trong mi ngôi
nhà  Hà Ni nh 40  , nhng con s bit nói y s giúp
i chính xác v din mo ca các khu ph,
c ph i Hoa. Chính t quynh ch tài

5
ra, 

 Tập du ký mới và kỳ thú về vương quốc Đàng
Ngoài (Nxb Th gii, Hà Ni, 2006); hay chuyên kho Miêu tả vương quốc
Đàng Ngoài ca Samuel Baron, vic d Tổng tập
nghìn năm văn hiến Thăng Long, tp 4 (Hà Ni, 2009); William Dampier: Một
chuyến du hành đến Đàng Ngoài 1688, (Hà Ni, 2006, Hoàng Anh Tun d
cung cp nhiu chi ti din mi sng ph ng, ch
c bit trong khu buôn bán  th c sang th k XVIII, khi mà các
mi quan h  kinh t và chính tr ngoi giao gia các chính quyn
i Vi hn ch, thì nhu
kiu du ký  ký s ca các chng nhân 
K t t là sau 1882 và tip theo là nhng thp k u
thi Pháp thu mà nhng tác gi lúc này tuy
i Pháp   Hà Ni nói riêng và x Bc K nói chung rt phong phú.
Tiêu biu là cun Một chiến dịch ở Bắc kỳ ca tác gi 
 mô t Hà Nc trích dch trong cun Tư liệu văn hiến
Thăng Long-Hà Nội: Tư liệu phương Tây (Nxb Hà Ni, 2010). P. Bourde vi
Từ Paris đến Bắc Kỳ. Claude Bourrin v-Bắc kỳ xưa. Ngoài
ra, còn phi k n tác gi Ch.B Maybon vi cun Những người châu Âu ở nước
An Nam (Nxb Th gii, Hà Ni, 2006). Tác gi André Masson vi chuyên kho
v Hà Ni có tên Hà Nội giai đoạn 1873-1888 (



 
tác phm này góp phn cung cp nhu v Hà Ni trong v i sng th
dân Hà Ni vi nhng sinh hot hng ngày, hong sn xu
nh quan ph ng truyn thng. Nhiu dng du ký, ký s hoc

1941 - 1946, trên tp chí Tri Tân, mt s hc gi Vit Nam có nhiu bài vit
kho cu v lch s, cn mo,
i sng cc ph buôn bán  Hà Ni. Trong s nhng công trình
Thành Thăng Long với cuộc đổi thay ca Trn Huy Bá
(s Lịch sử vùng Hồ Tây ca ng hòe Nguy ghi
nhn s m u cho vic nghiên cu Hà Ni ci Vic
Cách my, nhng bài nghiên cu v cnh quan,
i sng c c còn hn ch. Nhiu bài vit tp trung nghiên
cu v khu vc đô, thành c Hà Ni vi nhng kin trúc quan
tr phá b.
Trong nhng thp k  n 70 ca th k XX, sau khi thành lp Nhà
c Vit Nam dân ch cng hòa vi th i, v th quan trng ca Hà
Nc tái khnh trong lch s dân tc. Các công trình nghiên cu v lch
s Hà Nc ting va nghiên cu chuyên sâu va xây
dng nhng công trình mang tính tng quát khnh b dày lch s, truyn
tha th n Huy Liu ch biên cun Lịch sử thủ đô
Hà Nội xut b-là cuu tiên nghiên cu biên son v lch
s th i k t c Vit Nam xã hi ch i. Trình

 Mt s hc gi Vit Nam tr li 7
nghiên cu Hà Ni bu quan tâm kho cu tên ph, v trí các di tích hin
tn, vit v lch s Hà Ni vi nhing tip cng tip cn
t ngun s liu vt tht, kho cu các di tích, di vt kho c  Hà Ni th hin
trong các công trình ca TrVị trí Thăng Long đời Lý (1959), Vị
trí phủ chúa Trịnh (1960), Nội thành Thăng Long đời Lý (1966); hay các công
trình c   n Qu   Xác định địa điểm Đông Bộ Đầu
(1965), Bàn thêm về thành Thăng Long thời Lý Trần (1965); Hoa Bng tip cn

ng thn này mt s lun án tiu v Hà
Nc thc hin án Tic Lch s ca Nguyn
Tha HHà Nội thế kỷ 17, 18,19. t công trình nghiên cu
chuyên sâu ca tác gi v kinh t - xã h - Hà Ni truyn
thng trong mt thn lch s nhiu bin kinh t hàng
hoá và cng  t ti s phn thnh (th k XVII - XVIII -
XIX). Hay lun án Tic k thut ca Tô Th Một
số định hướng quy hoạch cải tạo phố cổ Hà Nội u v din
mo nhà ca khu vc ph  xung quy hoch ci
to ph c Hà Ni            
 thy, các v lch s, kinh ti ca
khu ph c quan tâm nghiên cu. Các nghiên cu không
ch ng ti v lch s, truyn thng mà còn phn ánh hin tr
xut nhng bin pháp bo tn, tôn to khu ph c c thc trng xung cp
ca nhà cm v chng cuc sng c
T   c nghiên cu v Hà N    y mnh
nhng ti ngày l tri ca Th - k nim 990, 995 và mt nghìn
- Hà Ni. Mt lot các công trình khai qut kho c hc  Hà
Nc tin hành vi quy mô l
Th ng Trn Phú, s 8 Hoàng Diu góp phn tích cc giúp cho vic
nghiên cu các di tích lch s trong khu vc thành th c Hà Ni. Nhiu Hi tho
khoa hc v Bo tn, tôn to ph c Hà Nc t chc, thu hút s quan tâm
ca nhiu nhà nghiên cu. Bên cu công trình nghiên cu v Hà Ni
c xut bn hoc tái bn lLàng nghề, phố
nghề Thăng Long Hà Nội (Trn Qu Th Ho ch biên, 2000),
Nghìn xưa văn hiến (Trn Qung, 2000), Hà Nội qua những năm tháng
(Nguyn Vinh Phúc, 2000), Di tích lịch sử văn hóa trong khu phố cổ và xung 9

i thi Pháp thu ch  và chi
tit các tài lin quá trình t chc chính quyn, t chc khai thác v
kinh t; qun lý v i to, quy hoch thành ph Hà 10
Ni Nhng chính sácng ln và toàn din ti din mo, t chc,
hong ca thành ph Hà Ni nói chung và khu ph c nói riêng.
Trong vài thp k tr lu Hán ng v -Hà
Nc khai thác khá tri, các nhà nghiên cu lch sn
trúc v -Hà Nu chú tâm khai thác khi tài liu thi
Pháp thu t Qu
lia chính. Các tác phn, Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX;
Trn Hùng, Nguyn Quc Thông, Thăng Long-Hà Nội-Mười thế kỷ đô thị hóa
(Nxb Xây dng, Hà Ni, 2004); 
Hà Nội chu kỳ của những đổi thay – Hình thái kiến trúc và đô thị (Nxb Khoa






Tài liệu địa chính Hà Nội thời cận đại: Sưu tập và giá trị tư liệu,
Diện mạo nhà đất phố cổ Hà Nội giữa thế
kỷ XX qua tư liệu địa chính (trường hợp phố Hàng Bạc, Hàng Buồm), báo cáo



Khu phố cổ Hà Nội nửa
đầu thế kỷ XX qua tư liệu địa chính, 

4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
ng nghiên cu chính ca lun mo 4 ph Hàng Ngang,
Lãn Ông, Hàng Bum, Mã Mây nu th k XX thông qua vic x lý thông
tin t p trung gii quyt các v v s
ht (ding s hch
và b trí không gian  trong không gian kit c các yu t có liên
n không gian sn xut, không gian xã hi, không gian kin trúc, không
 12
Phm vi nghiên cng hp 4 ph Hàng Ngang, Lãn Ông, Hàng
Bui là toàn b các khu ph i Hoa  Hà Ni thi
k u th k  coi là nhng ph t mang du n
ci Hoa.
5. Nguồn tài liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
Nguồn tài liệu 


Tài nguyên - 
uyên - 


-1944.
Ngoài ra,  

.
Phương pháp nghiên cứu: Vì nguc s d làm
lua chính Hà Ni thi ci, nên m
trng không th thing (tng hp s liu, lp bng,

a chính
 ng trên ph Hàng Ngang, Lãn Ông, Hàng
Bua chính

14
Chƣơng 1. PHƢỜNG – PHỐ THĂNG LONG VÀ VIỆC HÌNH THÀNH
PHỐ NGƢỜI HOA Ở HÀ NỘI
1.1. Quá trình hình thành phƣờng – phố ở Thăng Long-Hà Nội
Theo chiu dài lch s c, hai yu t đô và thị vi ch
dnh hình và c Hà Ni.
Phn thành hay đô -  - p trung quyn lc là
bing ca h thng chính tr u. S hin tn, phát tri

2
Đại Việt sử ký toàn thư ghi trong s ki
3
i Tng sang quy th nhà Tr
4
Đại Việt sử ký toàn thư ghi trong s kin Ti. 15
Ti tha hai
huyn Qung, mi huyng.
c gi bu t  buôn bán thuc huyn
i là Th 
ng là   truyn thng Vit Nam.
tr.
93]. Kt cu xã hi trong ng rng, gm nhiu giai t
th bao gm c quan l th t cu
kinh t     m: nông nghip, th công nghi 
nghip.
Vi v th ca chn kinh kc hp dn mnh m i vi
c bit là các làng th công nghip. Nh
nhân, th th công mà theo h là kinh nghim buôn bán, là k thut và công c
sn xu tp trung  mt ph ng, làm trong các quan
ng cc hoc hành ngh t do.
n ca th công nghip và buôn bán, m t a
thành th c sn xut và buôn bán có s
chuyên bit nh nh. ng t ch      n chuyn
mình v a bàn sinh sng, sn xut ca nhiu t
ngh th công ta gng nghng ngh th công tp trung ch
yu  vùng b sông Hng tr n h Hoàn Kim và a Hoàng

Nguyn. V ngun gt bn, b, mng dc sông
, bn Nam tc ph Hàng Bè), va là ph xá, ca hiu
n lin v hoi,
      n cm t    ng Vit
c, xá , ca hàng, ca hiu. Tóm li, n
mt din tích thì ph chính là mt trc cng gm có mng hai
bên có nhà ca - nhà  ng và ca hiu - có b mt trông ra mng.
Các ca hing va là ca hàng sn xut mt s mt hàng th 
hi k thu vàng, b thêu, giày hài ) va là ca hàng bày bán các
 17
Cùng vi s phát trin ca kinh t hàng hóa, trên nhng trng chính
ng   xut hin nhng dãy hàng bày bán sn
phm th ng làm ra. Nhng gian hàng theo thi gian ngày mt trù
m     ng dãy ph u tiên v      
ng, là trng chính cng ngh.
Khi m  phát trin kinh t c  ng ngh c nâng lên và
ngày mt, buôn bán sm ut, các trng
chính có hàng hóa bày bán tr thành nhng dãy ph thc s vi hàng quán hai
bên san sát. S hình thành ca dãy ph buôn bán khnh  phát trin
ca sn xut th công, t chng thi khnh hong buôn
bán din ra liên tc mi ngày không b n  phiên.
Ti khi nhng dãy ph nh hình thì ph có th coi là b mt ca
 phân bing Thái Hoàng: ng là mt din
và ph là mt tuytr. 11]. Nhng hàng hóa bày bán  ca hiu hai bên
ph cho thi hình ngành ngh sn xung.
Ri t hàng hóa thành tên gi và ch cc tên gi t lun ra loi hàng hóa,
y là khi sn xu chuyên môn hóa khu vc rõ nét.

sn phc ng ngh ri dn tr thành ph buôn bán. Ph và
ng có quan h mt thit vi nhau, ph  hin ni lc cng.
Ph va có cha mt cái ch c s 
ch   n xut, kinh t
hóa, xã hi cn ra các hoa
ng vi các yu t bên ngoài. Và vì th, ph bin mo kinh
ti cng.
Trong quá trình lch s vi nhiu bing v chính tr, kinh t
hng-ph  Hà Nm nh ri cui th
k u th k XX, bên cnh vi nhng ngh ci Vit s
hình thành nên nhng khu ph i Hoa, khu ph Pháp hay khu ph 
là du n ca lch s  hóa c Hà Ni. Song,
n c hình thành trên nhng khu vc qui hoch mi thì
các dãy ph i Hoa li cy cài ngay trong lòng khu ph buôn bán ci
Vit. Trong lòng ca mt kt cu kinh tnh hình và kt ni 19
khá cht ch, khu ph i Hoa có s liên h cht ch ng thng
u hin ca mn lch s bing phc tp
m rg chú ý trong các v nghiên cu v ph ng,
v  hóa c Hà Ni th k XIX-XX.
1.2. Ngƣời Hoa và việc hình thành khu phố ngƣời Hoa ở Thăng Long – Hà
Nội
1.2.1 Khái niệm “ngƣời Hoa”
Khái nit khái nim rng, có ni hàm rt phc tp khó
khu bit bi nó có s i vi tn lch s, vi m
dng khác nhau trong nghiên cu hay trong qun lý hành chính.
Có rt nhiu cách gn khái nic bit
trong thi k i. Nhc gi là