ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
******* LÊ THỊ THÙY

TƢ TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU
TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU
LUẬN VĂN THẠC SĨ
chuyên ngành: Triết học HÀ NỘI - 2014
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*******

LÊ THỊ THÙY TƢ TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU
TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học

thành tốt luận văn của mình.
Mặc dù đã cố gắng hết sức, nhưng do thời gian có hạn nên luận văn
không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được sự góp ý của các
thầy giáo, cô giáo để em có thể tiếp tục phát triển hướng nghiên cứu này.

Hà Nội, ngày 27 tháng 10 năm 2014
MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Tình hình nghiên cứu 4
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8
4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 9
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 9
7. Kết cấu 9
Chƣơng 1. NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ
TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU TRONG TÁC PHẨM
TRUYỆN KIỀU 10
1.1. Một số vấn đề lý luận về tƣ tƣởng thẩm mỹ 10
1.2. Những yếu tố ảnh hƣởng đến tƣ tƣởng thẩm mỹ của
Nguyễn Du 17
1.2.1. Ảnh hưởng của Nho – Phật – Lão và tư tưởng thẩm mỹ Việt Nam
trước thế kỷ XIX đến Nguyễn Du 17
1.2.2. Hoàn cảnh lịch sử nước ta cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX 28
1.3. Nguyễn Du và tác phẩm Truyện Kiều 34
1.3.1. Tác giả Nguyễn Du 34
1.3.2. Đôi nét về tác phẩm “Truyện Kiều” 38
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 41
Chƣơng 2. MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG

được nhiều bài học cho bản thân. Nguyễn Du không phải là một nhà triết
học nhưng những gì mà ông đã viết thì lại hết sức triết lý, điều đó nhắc cho
chúng ta nhớ tới câu nói “bẩm sinh mỗi người là một nhà triết học”.
Nguyễn Du đã để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm vô cùng giá trị, trong
đó có Truyện Kiều. Đây là kiệt tác văn học của Việt Nam, là tác phẩm hội
tụ đầy đủ tinh hoa của ngôn ngữ Việt. Từ nền văn chương dân tộc, Truyện
Kiều đã gia nhập vào thế giới văn chương siêu việt nhất của nhân loại. Đại
thi hào Nguyễn Du đã cùng với Khuất Nguyên (340 – 278 TCN), Đỗ Phủ
(712 – 770), Lý Bạch (701 – 762) của Trung Hoa; William Shakespeare
(1564 – 1616), Charles Dickens của Anh; Aleksandr Sergeyevich Pushkin
(1799 – 1837), Lev Nikolayevich Tolstoy (1828 – 1910), Fyodor
Mikhailovich Dostoevsky (1821 – 1881) của Nga; Dante Alighieri (1265-
1321) của Ý; Miguel de Cervantes y Saavedra (1547 – 1616) của Tây Ban
Nha; Victor Hugo (1802 – 1885), Honoré de Balzac (1799 - 1850) của
Pháp và Johann Wolfgang von Goethe (1749 – 1832) của Đức,… đi vào cõi
bất tử.
Truyện Kiều đã sánh vai cùng các kiệt tác của thế giới từ cổ đại Ai Cập,
cổ đại Trung Hoa đến Âu Mỹ hiện đại trong bộ Từ điển Các tác phẩm của
mọi thời đại và của mọi xứ sở xuất bản ở Paris năm 1953. Truyện Kiều (*)
Những câu thơ trong tác phẩm “Truyện Kiều” của Nguyễn Du được tác giả luận văn lấy từ cuốn
Truyện Kiều do Hồng Đức biên soạn, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2007. Trong dấu () là số thứ tự của
câu.

2
cũng bước vào vũ đài chính trị như là tiêu biểu cho nền văn hóa Việt Nam
và có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống văn hóa xã hội nước ta.
Đó là di sản văn hóa quý giá của dân tộc. Kiệt tác này đã được nghiên cứu

nhấn mạnh rằng, dân tộc Việt Nam cũng có hệ thống tư tưởng thẩm mỹ của
riêng mình, nó được kết tinh trong lịch sử dân tộc ở những danh nhân văn
hóa như Nguyễn Du. Vì vậy, tìm hiểu tư tưởng thẩm mỹ của những con
người ấy, những nền văn hóa ấy là điều hết sức cần thiết.
Trong tình hình thực tiễn hiện nay, Đảng ta đã có những chủ trương
đúng đắn, phù hợp với tình hình cụ thể của dân tộc, đặc biệt là những chủ
trương về xây dựng và phát triển văn hóa, con người. Văn kiện Hội nghị lần
thứ chín Ban Chấp hành Trung ương khóa XI khẳng định: “Văn hóa là nền
tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước.
Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội” [5,48],
“Tăng cường giáo dục nghệ thuật, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho
nhân dân, đặc biệt là thanh niên, thiếu niên. Phát huy vai trò của văn học –
nghệ thuật trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm của con người. Bảo đảm
quyền hưởng thụ và sáng tạo văn hóa của mỗi người dân và của cộng đồng”
[5, 50]. “Phát triển sự nghiệp văn học, nghệ thuật tạo mọi điều kiện cho sự
tìm tòi, sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ để có nhiều tác phẩm có giá trị tư
tưởng và nghệ thuật, thấm nhuần tinh thần nhân văn, dân tộc, dân chủ, tiến
bộ, phản ảnh chân thật, sinh động, sâu sắc đời sống, lịch sử dân tộc và công
cuộc đổi mới đất nước. Đẩy mạnh sáng tác, quảng bá tác phẩm, công trình
về đề tài cách mạng, kháng chiến, lịch sử dân tộc, công cuộc đổi mới đất
nước. Từng bước xây dựng hệ thống lý luận văn học, nghệ thuật Việt Nam”
[5, 55]. Văn kiện cũng khẳng định, cần phải định hướng được tư tưởng và
thẩm mỹ cho nhân dân, nhất là cho thanh niên, thiếu niên. Do vậy, việc tìm
hiểu tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du trong tác phẩm Truyện Kiều là điều
hết sức cần thiết, phù hợp với chủ trương của Đảng trong việc phát triển văn
hóa và con người Việt Nam toàn diện, có nhân cách, lối sống tốt đẹp. Nhất là
trong hoàn cảnh hiện nay, trước mưu đồ độc chiếm Biển Đông của Trung
Quốc, chúng ta phải quyết tâm bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ bằng
con đường hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế thì mặt trận văn hóa là



5
Trong thời gian gần đây những công trình mỹ học thực sự mới ra đời
không nhiều, chủ yếu là tái bản, bổ sung những ấn phẩm đã xuất bản trước
đó. Giáo trình đại cương về những khuynh hướng cơ bản trong lịch sử mỹ
học của tác giả Đỗ Huy và Vũ Trọng Dung chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia
ấn hành năm 2011 đã được giới nghiên cứu mỹ học nói riêng, bạn đọc nói
chung quan tâm. Đây là một trong những công trình nghiên cứu thể hiện tâm
huyết của đội ngũ các nhà khoa học. Công trình này đã đi vào nghiên cứu
những nội dung cơ bản trong suốt tiến trình của lịch sử mỹ học phương Tây
từ thời cổ đại thuộc các khuynh hướng, trường phái khác nhau, đồng thời đề
cập đến mỹ học mácxít ở Việt Nam đương đại với nhiều vấn đề cấp bách mà
thực tiễn đang đặt ra cần giải quyết.
Ngoài ra, còn có rất nhiều công trình nghiên cứu khác về mỹ học. Tất
cả các công trình đó đều đã trình bày khá rõ những vấn đề cơ bản của mỹ
học. Nhưng chưa có một công trình nào nói về Tư tưởng thẩm mỹ của
Nguyễn Du trong tác phẩm “Truyện Kiều”.
Về kiệt tác Truyện Kiều, có rất nhiều những bài, sách,… nghiên cứu về
tác phẩm này nhưng Truyện Kiều chỉ mới được nghiên cứu riêng lẻ trên văn
bản học và trong văn học. Các mặt tâm lý, triết học, âm nhạc, hội họa, khoa
học tự nhiên và khoa học xã hội khác còn ít được quan tâm. Những nhà
nghiên cứu Truyện Kiều lại thường đơn độc, riêng lẻ, ít có những tập thể,
càng không nói đến có những trung tâm, những viện, những hội chuyên
ngành về Kiều học để thường xuyên tổ chức giao lưu, trao đổi, tranh luận, đề
xuất vấn đề và hướng nghiên cứu.
Việc tìm hiểu Truyện Kiều cũng đã vượt ra ngoài đất nước Việt Nam với
một đội ngũ các nhà Kiều học, nói hơn 20 thứ ngôn ngữ khác nhau của hơn
20 nước trên thế giới. Với vị thế quan trọng trong xã hội, Truyện Kiều cần
phải được nâng tầm nghiên cứu để phát lộ hết những giá trị của nó, đồng
thời phát huy tác dụng với đời sống văn hóa xã hội của dân tộc. Mục đích

soạn và tuyển chọn, tập trung rất nhiều bài viết, nhiều ý kiến đóng góp, phê
bình của rất nhiều học giả trong nước và nước ngoài về Nguyễn Du và
Truyện Kiều. Chẳng hạn như bài Cảm hứng chủ đạo và nội dung xã hội của
Truyện Kiều do Nguyễn Ngọc viết; bài Quyền sống của con người trong

7
Truyện Kiều do Hoài Thanh viết. Bên cạnh đó còn có rất nhiều bài viết liên
quan đến các khía cạnh nội dung trong Truyện Kiều nhưng tư tưởng thẩm
mỹ trong tác phẩm này thì chưa được rõ ràng, đầy đủ.
Cũng là những bài bình luận, đánh giá về Truyện Kiều chúng ta không
thể không nhắc tới cuốn sách mới xuất bản năm 2008: Nghiên cứu Truyện
Kiều những năm đầu thế kỷ XXI. Trong cuốn sách này tập hợp rất nhiều
những bài viết bình luận về tác phẩm Truyện Kiều và những giá trị đặc sắc
của nó nhưng về giá trị thẩm mỹ trong Truyện Kiều thì chưa được phản ánh
một cách sâu sắc.
Bên cạnh những tác phẩm ấy, tác giả Lê Đình Kỵ đã dành cả một cuốn
sách 483 trang để phân tích, bình luận, đánh giá Truyện Kiều và khẳng định
những tư tưởng tiến bộ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều và chủ nghĩa
hiện thực của Nguyễn Du, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1970. Nhìn
Truyện Kiều như một cấu trúc thẩm mỹ nằm trong toàn bộ thế giới nghệ
thuật của Nguyễn Du và là sản phẩm của một hoàn cảnh xã hội – lịch sử
nhất định, Lê Đình Kỵ đã trình bày và biện giải một cách thuyết phục cơ sở
tư tưởng – thẩm mỹ cũng như quan niệm về con người và nghệ thuật của
nhà thơ. Tác giả cuốn sách đã chỉ ra đâu là huyền thoại và đâu là thực chất
trong triết lý về Tài, Mệnh, Tâm của Truyện Kiều. Những trang hay nhất
của cuốn sách được dành để viết về thế giới nhân vật đa dạng và sống động
của Nguyễn Du, từ Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải cho đến Tú Bà, Hoạn
Thư, Mã Giám Sinh,… Với giọng văn uyển chuyển, nhuần nhị, những
trang sách này có thể xem là một dẫn chứng điển hình về sự tiếp nhận
Truyện Kiều từ chỗ đứng của một con người hiện đại có tầm văn hóa cao.

của ông, qua đó đóng góp vào việc tôn vinh nhà văn hóa lớn của dân tộc ta.
Để thực hiện mục đích trên, luận văn có những nhiệm vụ sau:
- Trình bày lịch sử Việt Nam giai đoạn Nguyễn Du sống – cuối thế kỷ
XVIII đầu thế kỷ XIX cũng như thân thế, sự nghiệp của ông.
- Nghiên cứu về Truyện Kiều và những tài liệu viết về tác phẩm này để
từ đó khái quát được tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du về cái đẹp, cái xấu,
cái bi, cái hài, cái anh hùng… được thể hiện như thế nào trong kiệt tác này
của ông.

9
4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
- Phạm vi: Tác phẩm Truyện Kiều.
- Đối tượng: Tư tưởng thẩm mỹ thể hiện trong tác phẩm Truyện Kiều
của Nguyễn Du.
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: Luận văn dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật
biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, những nguyên lý mỹ học Marx –
Lenin, quan điểm của Đảng và Nhà nước về văn hóa nghệ thuật. Đồng thời
cũng nhìn nhận tư tưởng thẩm mỹ tác phẩm từ đặc trưng của tư tưởng
phương Đông để làm rõ, làm sâu sắc hơn vấn đề.
- Phương pháp nghiên cứu: Luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp
logic – lịch sử và phân tích – tổng hợp, khái quát hóa. Ngoài ra còn dựa vào
các phương pháp khác như phương pháp so sánh, phương pháp đồng đại và
lịch đại, phương pháp quy nạp – diễn dịch,…
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần khẳng định sự phong phú và
mãnh liệt của tâm hồn Việt Nam từ quá khứ tới hiện tại thông qua tư tưởng
thẩm mỹ của Nguyễn Du để từ đó nhận thức sâu sắc hơn về giá trị bền
vững của kiệt tác Truyện Kiều, cũng như ý thức hơn về bổn phận và trách
nhiệm của mình đối với những giá trị lâu bền của dân tộc.

mang tính triết học, cũng nói lên tư tưởng” [9, 7].
Vậy, tư tưởng chính là sự suy nghĩ, quan điểm của con người đối với
hiện thực khách quan và xã hội nói chung. Những quan điểm, quan niệm,
luận điểm ấy được xây dựng trên một nền tảng triết học (thế giới quan và
phương pháp luận nhất quán, đại biểu cho ý chí, nguyện vọng của một giai
cấp, một dân tộc), được hình thành trên cơ sở thực tiễn, cải tạo hiện thực.
Tư tưởng chứa đựng các mục đích, suy tư giúp điều chỉnh mục tiêu, dự tính
và hành động của con người. Một tư tưởng có thể hiểu như một tầm nhìn
bao quát, như cách thức để xem xét sự vật, thường gặp trong một vài

11
trường phái triết học xã hội. Theo đó, hệ tư tưởng là toàn bộ những quan
niệm, quan điểm đã được hệ thống hóa thành lý luận, học thuyết về đạo
đức, chính trị, pháp quyền,… Nói cách khác, đó là hệ thống những quan
điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo,…) được
hệ thống hóa, khái quát hóa thành lý luận, thành các học thuyết chính trị -
xã hội phản ánh và bảo vệ lợi ích của một giai cấp nhất định. Giai cấp nào
thống trị xã hội thì hệ tư tưởng của nó là hệ tư tưởng thống trị. Hệ tư tưởng
không hình thành một cách tự phát mà hình thành một cách tự giác do các
nhà tư tưởng của những giai cấp nhất định xây dựng nên.
Tư tưởng thuộc phạm trù ý thức, là sản phẩm chủ quan của con người.
Ý thức như thế nào phụ thuộc vào đối tượng phản ánh, môi trường xung
quanh và trình độ nhận thức, tâm sinh lý của mỗi người. Vốn dĩ nhận thức
của con người lại có lúc hợp lý, có lúc chưa hợp lý, vì vậy, tư tưởng cũng
sẽ có những tư tưởng phù hợp với thực tế, cũng có những tư tưởng phản
ánh sai lệch thực tế. Kéo theo đó, hệ tư tưởng cũng có hệ tư tưởng khoa
học, tức là khi hệ tư tưởng ấy là hệ tư tưởng của giai cấp cách mạng, có sứ
mệnh lật đổ xã hội cũ lỗi thời, xây dựng xã hội mới, tiến bộ hơn; đồng thời
cũng có hệ tư tưởng không khoa học, khi hệ tư tưởng đó gắn liền với các
giai cấp đã lỗi thời, phản động đang cố duy trì quyền lợi ích kỷ của mình.

Trong Truyện Kiều, tư tưởng chủ đạo là sự đau xót cho số phận bạc
mệnh của con người và khẳng định chính xã hội phong kiến tàn bạo mới là
thủ phạm vùi dập cuộc đời con người. Nhưng xoay quanh tư tưởng chủ đạo
ấy có nhiều mạch tư tưởng, tương ứng với vấn đề ca ngợi vẻ đẹp của con
người, nhất là người phụ nữ. Đó là vấn đề số phận con người, khóc thương
cho bi kịch khát vọng tình yêu và công lý; tương ứng với tư tưởng chủ quan
của Nguyễn Du cho cuộc đời con người đau khổ là do số mệnh (“Chữ Tài,
chữ Mệnh khéo là ghét nhau!” (2), “Ngẫm thay muôn sự tại trời” (3241)) là
tư tưởng hiện thực của tác phẩm khẳng định rõ căn nguyên gây nên đau
khổ cho con người chính là xã hội phong kiến đầy rẫy những bất công.
Theo cách nói của nhà bác học Xôviết Bakhtin, có thể nói rằng, các nhân
vật chính của Nguyễn Du, của Balzac, Lỗ Tấn,… đều là “những nhà tư
tưởng”. Tố Như đã khắc họa tư tưởng của nhân vật là sự ý thức về địa vị, hoàn

13
cảnh và số phận của họ trong xã hội. Mỗi lời nói, ý nghĩ của nhân vật đều là
những ý kiến đồng tình hay phản đối trước hiện trạng của cuộc đời con người.
Con người trong văn học không giản đơn là người biết suy nghĩ, cảm xúc, mà
là người có ý kiến trước vận mệnh và thời cuộc. Mỗi nhân vật đều có một lập
trường, một quan điểm đánh giá, một khẩu hiệu sống giàu ý nghĩa.
Xét ở từng góc độ khác nhau, thì tư tưởng có những hình thức khác
nhau. Ở phạm vi luận văn này, chúng ta đề cập tới tư tưởng của một tác giả
thông qua một tác phẩm văn học, đó là tư tưởng của Nguyễn Du trong tác
phẩm Truyện Kiều mà cụ thể là tư tưởng thẩm mỹ. Song, tư tưởng thẩm mỹ
là gì? Nó được biểu hiện như thế nào thì tiếp theo chúng ta cần tìm hiểu về
khái niệm thẩm mỹ để rút ra định nghĩa về tư tưởng thẩm mỹ.
Cũng theo Đại Từ điển Tiếng Việt, thẩm mỹ dt. Khả năng cảm thụ và
hiểu biết về cái đẹp: khiếu thẩm mỹ và giáo dục thẩm mỹ cho học sinh [40,
1540]. Thẩm mỹ chính là quan niệm, sự đánh giá, cảm thụ của con người về
cái đẹp, về những biểu hiện của các quan hệ thẩm mỹ trong cuộc sống: cái

sở khách quan của tư tưởng thẩm mỹ chính là quá trình lao động.
Nếu như nhận thức thẩm mỹ chỉ là sự phản ánh thế giới thẩm mỹ khách
quan, tư duy thẩm mỹ của con người; ý thức thẩm mỹ - hình thức đặc thù
của ý thức xã hội - cũng là sự phản ánh thực tại khách quan trong đầu óc
của con người nhưng được nâng lên thành kết quả của sự khái quát những
đặc điểm bản chất của sự vật tạo thành các tri thức, các chủ kiến của con
người về các mối liên hệ tất yếu, có tính quy luật về cái đẹp, cái thẩm mỹ
thì tư tưởng thẩm mỹ là cái cốt lõi, tinh túy, khái quát, chắt lọc nhất của
những sự phản ánh ấy.
Trình độ tư tưởng thẩm mỹ và trình độ tâm lý - xã hội đều được bao
hàm trong mọi hình thức của ý thức xã hội, trong đó có ý thức thẩm mỹ.
Nếu như tâm lý xã hội mang lại tình cảm, tâm trạng, thể cảm cho con người
thì hệ tư tưởng mang lại một sự hệ thống hoá, sự hình thành về mặt lý
thuyết của tư tưởng, quan điểm và các quan niệm. Ý thức thẩm mỹ của
trình độ tư tưởng thể hiện trong các dạng thức của các quan điểm thẩm mỹ,
trong các học thuyết, các quan niệm và trong các dạng lý tưởng thẩm mỹ.

15
Tư tưởng, quan điểm và lý thuyết thẩm mỹ như là bộ phận hợp thành
thế giới quan của các nhóm xã hội này hay nhóm xã hội khác, giai cấp này
hay giai cấp kia. Đó thường thường là những thành tố của những hệ thống
triết học khác nhau. Sự thể hiện một cách có hệ thống các tư tưởng thẩm
mỹ có thể tìm thấy trong các lý thuyết thẩm mỹ, trong mỹ học với tư cách
là một khoa học. Tư tưởng thẩm mỹ phản ánh trong dạng thức lôgic - lý
thuyết thẩm mỹ của các nhu cầu xã hội, được khái quát trong thực tiễn hoạt
động thẩm mỹ và từ đó hình thành ra các khái niệm về bản chất của cái
đẹp, về quan hệ thẩm mỹ của con người đối với hiện thực và bản chất của
tình cảm thẩm mỹ, về các dạng thức cơ bản và các hình thức nhận thức
thẩm mỹ cũng như cải tạo thế giới hiện thực.
Trong lịch sử phát triển của mỹ học, cũng như của hàng loạt các hình

nghĩa mỹ học của câu chuyện này đâu có nhỏ và đâu có giới hạn chỉ ở thời
trước. Tư tưởng thẩm mỹ thuộc về cách nhìn của chủ thể nhưng nó lại xuất
phát từ chính hiện thực.
Hy Lạp thời cổ đại cũng từng sản sinh ra nhiều nhà triết học, nhiều nhà
mỹ học lỗi lạc. Một trong những tên tuổi lừng danh là Heraclite (540 - 480
TCN). Với ông, chân lý luôn là cụ thể. Ông cho rằng: “Lừa thích rơm hơn
vàng”. Ông còn nói: “Nước biển sạch nhất đồng thời bẩn nhất. Đối với cá
nó dùng để uống và nó vô hại. Còn đối với con người, nó không dùng để
uống được và nó có hại”. Từ đó Heraclite chủ trương tính tương đối của
cái đẹp. Ông nói: “Con khỉ đẹp nhất cũng là xấu so với loài người; và con
người hoàn thiện nhất khi so với thần thánh cũng chỉ như một con
khỉ”. Những quan điểm mỹ học, những tư tưởng thẩm mỹ duy vật biện
chứng mang tính chất tự phát tương tự có thể dễ dàng tìm trong các công
trình lý luận của các nhà tư tưởng duy vật ở Hy Lạp thời cổ đại.
Rõ ràng, các tư tưởng thẩm mỹ đã nảy sinh từ rất sớm trong lịch sử tư
tưởng của nhân loại. Tuy nhiên, mỹ học với tư cách là một ngành khoa học
độc lập lại phải chờ tới thời cận đại. Một trong những yếu tố quan trọng
giúp mỹ học tách dần ra khỏi triết học là việc xác lập được đối tượng đặc
thù của ngành khoa học này.

17
Mặt khác, tư tưởng thẩm mỹ thuộc về nội dung của nghệ thuật bởi lẽ nội
dung nghệ thuật chính là hiện thực đã được nghệ sĩ nghiền ngẫm về mặt tư
tưởng thẩm mỹ trong quá trình sáng tác và được nghệ sĩ phản ánh vào trong
tác phẩm nghệ thuật dưới ánh sáng của những lý tưởng xã hội thẩm mỹ của
một thế giới quan nhất định. Bởi vậy, khi xem xét tư tưởng thẩm mỹ của một
tác giả thông qua một tác phẩm cụ thể, chúng ta cần xem xét chủ yếu ở bình
diện nội dung của tác phẩm. Tất nhiên không thể bỏ qua những khía cạnh
nghệ thuật – phương thức để thể hiện nội dung, thể hiện quan điểm tác giả.
Như thế, muốn hiểu tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều thì

trị, mỹ học cổ đại Trung Hoa đòi hỏi sự thống nhất giữa mỹ và thiện; tình,
ý và đạo lý; sáng tạo thẩm mỹ và trách nhiệm xã hội. Lịch trình phát triển
của nền mỹ học này bao trùm cả hệ thống quy ước của quần chúng và sự
đòi hỏi của cá tính con người. Mỹ học Trung Hoa cổ đại đã phát triển trên
cơ sở của sự xung đột đa dạng, quyết liệt giữa “bách gia, chư tử”. Nho gia
với Khổng Tử, Mạnh Tử; Mặc gia với Mặc Tử; Đạo gia với Lão Tử, Trang
Tử; Pháp gia với Hàn Phi; Âm Dương – Ngũ Hành, Dịch truyện, Dịch
kinh,… Khổng Tử, Lão Tử, Tuân Tử, Khuất Nguyên, Tư Mã Thiên, Lưu
Hiệp, Viên Mai, Nguyễn Tịch, Hàn Dũ, Bạch Cư Dị, Nguyên Chẩn, Đỗ
Phủ,… là những chủ soái của mỹ học cổ đại Trung Hoa. Nền mỹ học ấy đã
có một lịch sử lâu dài và có những thành tựu to lớn. Song, do nảy sinh và
phát triển trên cơ sở của phương thức sản xuất châu Á và chế độ nông nô,
phong kiến, mỹ học Trung Quốc cổ đại đã không thể vượt lên được và về
sau thường rơi vào duy tâm, siêu hình.
Trong các trường phái mỹ học Trung Hoa cổ đại, Nguyễn Du chịu ảnh
hưởng khá rõ nét từ Nho giáo và Đạo giáo. Nguồn gốc tư tưởng thẩm mỹ
của ông trước hết là tư tưởng thẩm mỹ Nho giáo. Bởi lẽ, từ thế kỷ XV, cho
đến giữa thế kỷ XIX, thậm chí đến đầu thế kỷ XX, trong đời sống tinh thần
của nước ta, Nho giáo vẫn giữ vai trò chủ đạo, chi phối. Nguyễn Du sống ở
cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX nên đã chịu ảnh hưởng rất lớn từ
những tư tưởng của Nho giáo, trong đó có tư tưởng thẩm mỹ, nhất là khi
ông xuất thân trong một gia đình, một dòng họ nổi tiếng về tước vị và văn

19
chương, đặc biệt ông nội của Nguyễn Du là Nguyễn Quỳnh lại chuyên chú
về Kinh Dịch.
Nho giáo đã được du nhập vào Việt Nam từ khi nước ta bị xâm lược và
sáp nhập vào Trung Quốc – đời Hán (206 TCN đến 220 SCN). Sĩ Nhiếp
(thế kỷ thứ II SCN) được coi là An Nam học tổ, người mở đầu cho Nho
học nước ta. Trong thời kỳ tự chủ, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV, Nho giáo