ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*******

LÊ THỊ THÙY

TƢ TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU
TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU

LUẬN VĂN THẠC SĨ

chuyên ngành: Triết học

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*******

LÊ THỊ THÙY

TƢ TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU
TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thu Nghĩa

HÀ NỘI - 2014


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................... 1
2. Tình hình nghiên cứu ........................................................................... 4
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu....................................................... 8
4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu ........................................................ 9
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu .......................................... 9
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn .................................................................. 9
7. Kết cấu .................................................................................................... 9
Chƣơng 1. NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ
TƢỞNG THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU TRONG TÁC PHẨM
TRUYỆN KIỀU ....................................................................................... 10
1.1. Một số vấn đề lý luận về tƣ tƣởng thẩm mỹ ................................. 10
1.2. Những yếu tố ảnh hƣởng đến tƣ tƣởng thẩm mỹ của
Nguyễn Du .............................................. Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Ảnh hưởng của Nho – Phật – Lão và tư tưởng thẩm mỹ Việt Nam
trước thế kỷ XIX đến Nguyễn Du ............. Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Hoàn cảnh lịch sử nước ta cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX
Error! Bookmark not defined.
1.3. Nguyễn Du và tác phẩm Truyện KiềuError!

Bookmark

not

defined.
1.3.1. Tác giả Nguyễn Du ........................ Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Đôi nét về tác phẩm “Truyện Kiều”Error!


Bookmark

not

Bookmark

not

defined.
2.2.2. Quan niệm của Nguyễn Du về cái hàiError!
defined.
2.2.3. Quan niệm về cái anh hùng của Nguyễn DuError! Bookmark not
defined.
2.3. Những giá trị và hạn chế trong tƣ tƣởng thẩm mỹ của Nguyễn Du
Error! Bookmark not defined.
2.3.1. Những giá trị và nguyên nhân ....... Error! Bookmark not defined.
2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân ..... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 ...................... Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN.............................................. Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................. 11


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ Tài, chữ Mệnh khéo là ghét nhau
Trải qua một cuộc bể dâu,
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng (1-4)(*)
Khi con người đã trải qua những biến cố, những thăng trầm của cuộc
sống, đọc lại những vần thơ ấy của Nguyễn Du, chắc ai cũng sẽ có những

Đó là di sản văn hóa quý giá của dân tộc. Kiệt tác này đã được nghiên cứu
trên nhiều bình diện như văn học, ngôn ngữ học, văn hóa học,… Suốt hơn
hai thế kỷ với hàng nghìn chuyên khảo nhưng đến nay, kiệt tác này vẫn ẩn
giấu nhiều bí ẩn và giá trị mà các thế hệ hôm nay và cả mai sau đều mong
muốn khám phá, tìm hiểu.
Trên bình diện mỹ học, cho đến nay chưa có một công trình nào đi sâu
vào các tư tưởng thẩm mỹ của Nguyễn Du một cách chuyên biệt. Tố Như
chưa khi nào đề cập trực tiếp đến các phạm trù của mỹ học như cái đẹp, cái
xấu, cái bi, cái hài… nhưng những gì mà ông đã viết, đã cống hiến cho đời
thì lại chất chứa nhiều tư tưởng thẩm mỹ. Các phạm trù mỹ học đều ẩn
chứa trong thơ Nguyễn Du, mà cụ thể hơn là trong Truyện Kiều. Ở Nguyễn
Du, đâu đó đều tồn tại cái đẹp, cái bi, cái anh hùng,… Rất bình dị nhưng
cũng rất cao quý! Quả thực dưới góc độ thẩm mỹ, Truyện Kiều chưa được
soi rọi sắc nét. Chính vì vậy, đây là hướng tiếp cận mới và cũng có nhiều
chiều cạnh khi đặt ra vấn đề.
Việt Nam là quốc gia thuộc hệ hình văn hóa phương Đông. Muốn tìm
hiểu Truyện Kiều dưới góc độ thẩm mỹ ta không thể hoàn toàn vận dụng
những nguyên lý thẩm mỹ của phương Tây (phương pháp mỹ học mácxít)
để nghiên cứu mà chúng ta phải đặt Truyện Kiều trong hệ quy chiếu của
văn hóa thẩm mỹ phương Đông để làm rõ vấn đề. Mặt khác, quan niệm
thẩm mỹ của người phương Đông cũng còn có nhiều đánh giá khác nhau.
Điều này đặt ra những khó khăn nhất định khi tìm hiểu tư tưởng thẩm mỹ
trong Truyện Kiều. Nhất là khi lối tư duy của người phương Đông không
trực tiếp đi thẳng vào vấn đề mà thông qua các hình tượng nghệ thuật, lý
tưởng đã được hiện thực hóa… để bộc lộ tư tưởng. Lối tư duy ấy thâm
trầm, kín đáo, sâu sắc nhưng cũng rất bản lĩnh và mãnh liệt.
Một khía cạnh khác cũng cần lưu ý là mỗi một dân tộc đều có những
giá trị thẩm mỹ của riêng dân tộc đó. Dù ở trong hệ quy chiếu nào thì tư
2


con đường hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế thì mặt trận văn hóa là
3


mặt trận đi đầu và là nền tảng vững chắc nhất trong công tác đấu tranh ngoại
giao của chúng ta mà không có gì thuyết phục hơn là sự chứng minh của lịch
sử, của quá khứ dân tộc.
Như vậy, với những lý do trên tôi đã quyết định chọn Tư tưởng thẩm mỹ
của Nguyễn Du trong tác phẩm “Truyện Kiều” làm đề tài luận văn của mình.
2. Tình hình nghiên cứu
Ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử mỹ học
trong đó có phần lịch sử mỹ học Việt Nam. Có thể kể đến một số tác giả
tiêu biểu như Đỗ Văn Khang, Đỗ Huy, Vũ Khiêu, Vũ Minh Tâm, Lê Ngọc
Trà, Như Thiết…
Là một nhà nghiên cứu văn học, triết học, nghệ thuật học, mỹ học, tác
giả Đỗ Văn Khang đã cho xuất bản một số công trình mỹ học quan trọng.
Trong cuốn Lịch sử mỹ học, Nxb Văn hóa, Hà Nội, 1983, ông đã trình bày
và phân tích quá trình hình thành và phát triển của mỹ học thế giới nói
chung cũng như của mỹ học Việt Nam nói riêng.
Ngoài ra, có thể kể đến các tác phẩm khác của tác giả Đỗ Văn Khang
như: Mỹ học Mác – Lênin (viết cùng Đỗ Huy), Nxb Đại học và Trung học
chuyên nghiệp, 1985; Mỹ học đại cương, Nxb Giáo dục, 1996, Nxb Đại
học Quốc gia Hà Nội tái bản có bổ sung năm 2002 và 2008; Mỹ học Mác –
Lênin cao cấp, Nxb Đại học Sư phạm, 2004 và gần đây nhất là Giáo trình
Mỹ học Mác – Lênin, và chủ biên cuốn Giáo trình Lịch sử mỹ học, Nxb
Giáo dục Việt Nam ấn hành năm 2010.
Là nhà nghiên cứu mỹ học có thâm niên và uy tín của nước ta, ngoài
việc chủ biên và đồng chủ biên một số công trình, tác giả Đỗ Huy đã có
nhiều cống hiến cho ngành khoa học này bằng rất nhiều ấn phẩm có giá trị.
Đó là: Mỹ học với tư cách là một khoa học, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Việc tìm hiểu Truyện Kiều cũng đã vượt ra ngoài đất nước Việt Nam với
một đội ngũ các nhà Kiều học, nói hơn 20 thứ ngôn ngữ khác nhau của hơn
20 nước trên thế giới. Với vị thế quan trọng trong xã hội, Truyện Kiều cần
phải được nâng tầm nghiên cứu để phát lộ hết những giá trị của nó, đồng
thời phát huy tác dụng với đời sống văn hóa xã hội của dân tộc. Mục đích
cuối cùng là nhằm tôn vinh và bảo vệ di sản văn hóa quý giá vào bậc nhất
của dân tộc Việt Nam.
5


Dưới đây là một số những nghiên cứu tiêu biểu về Truyện Kiều:
Cuốn Từ điển Truyện Kiều của GS. Đào Duy Anh là những lý
giải cắt nghĩa thuật ngữ trong Truyện Kiều. Tác phẩm được xuất bản năm
1974 và tái bản năm 1986 (Phan Ngọc sửa chữa và bổ sung) đã giúp rất
nhiều cho bạn đọc trong việc tìm hiểu và nghiên cứu tác phẩm. Nay Nhà
xuất bản Giáo dục lại tiếp tục cho tái bản cuốn sách này để nó đến được với
nhiều độc giả hơn nữa. Nguyễn Du đã sử dụng một cách tài tình những yếu
tố dân gian của ngôn ngữ. Ông đã dân tộc hóa những đặc trưng văn học chữ
Hán, cái mà trước kia chỉ được sử dụng một cách dè dặt, vụng về trong văn
học chữ Nôm. Tố Như đã phát triển, hoàn chỉnh và thống nhất hai thành
phần quan trọng của ngôn ngữ văn học Việt Nam, yếu tố văn học dân gian
và yếu tố văn học chữ Hán để tạo nên một ngôn ngữ văn học mới, dồi dào,
uyển chuyển. Quyển từ điển này cố gắng phản ánh sự kiện quan trọng ấy
của lịch sử ngôn ngữ và lịch sử văn học Việt Nam. Tác giả đã thu thập tất
cả những từ đơn, từ kép, những thành ngữ và tổ từ, những hình tượng và
điển tích văn học, thỉnh thoảng có thêm những nhận xét về ngôn ngữ học,
về tu từ học và về văn học được Nguyễn Du dùng trong Truyện Kiều. Nó sẽ
giúp chúng ta hiểu được phần nào tình hình tiếng Việt thời điểm cuối thế
kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX và cấu tạo của tiếng Việt hiện đại, đồng thời giúp
chúng ta hiểu được những yếu tố nào do Nguyễn Du sáng tạo để làm giàu

nhà thơ. Tác giả cuốn sách đã chỉ ra đâu là huyền thoại và đâu là thực chất
trong triết lý về Tài, Mệnh, Tâm của Truyện Kiều. Những trang hay nhất
của cuốn sách được dành để viết về thế giới nhân vật đa dạng và sống động
của Nguyễn Du, từ Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải cho đến Tú Bà, Hoạn
Thư, Mã Giám Sinh,… Với giọng văn uyển chuyển, nhuần nhị, những
trang sách này có thể xem là một dẫn chứng điển hình về sự tiếp nhận
Truyện Kiều từ chỗ đứng của một con người hiện đại có tầm văn hóa cao.
Và từ niềm xác tín trên con đường nghiên cứu của mình, Lê Đình Kỵ đã
bày tỏ một thái độ nồng nhiệt đối với cảm hứng nhân đạo chủ nghĩa của
Nguyễn Du trong việc nhìn nhận thế giới và con người. Ông viết: “Sức
mạnh của câu thơ Kiều không hẳn là ở chỗ khám phá ra những hình tượng
chưa ai hình dung được, những ý nghĩ chưa ai ngờ tới mà là ở cái tình
người, tình đời thăm thẳm mà Nguyễn Du đưa vào cái nhìn, cái nghe, cái
7


nghĩ của mình, vào một vầng trăng, một dòng suối, một ngàn dâu, một
tiếng chim, một ngọn lá. Đến đá dưới ngòi bút Nguyễn Du cũng mềm đi
trước những đau khổ của con người” [24,170]. Lê Đình Kỵ cũng đã khẳng
định: “Tôi cố gắng tìm hiểu những tư liệu lịch sử về thời đại và cuộc đời
Nguyễn Du; căn cứ vào chính văn bản và các hình tượng trong Truyện Kiều
để thuyết phục người đọc rằng Truyện Kiều vĩ đại không chỉ vì phương
pháp sáng tác mà còn phụ thuộc vào các yếu tố khác. Bởi vì thực ra những
gì mà Nguyễn Du thể hiện qua Truyện Kiều khiến chúng ta chỉ có thể hình
dung đến một chủ nghĩa hiện thực phôi thai, một chủ nghĩa hiện thực trong
giai đoạn sơ kỳ của nó mà thôi” [25, 11].
Ngoài ra, còn rất nhiều các bài nghiên cứu cũng như sách khác viết về
Truyện Kiều nhưng do điều kiện thời gian có hạn, tác giả chưa thể khai thác
được đầy đủ những tài liệu liên quan nên về lịch sử vấn đề còn nhiều hạn
chế. Nhìn chung, khi xem xét quá trình nghiên cứu về Truyện Kiều, tôi

logic – lịch sử và phân tích – tổng hợp, khái quát hóa. Ngoài ra còn dựa vào
các phương pháp khác như phương pháp so sánh, phương pháp đồng đại và
lịch đại, phương pháp quy nạp – diễn dịch,…
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần khẳng định sự phong phú và
mãnh liệt của tâm hồn Việt Nam từ quá khứ tới hiện tại thông qua tư tưởng
thẩm mỹ của Nguyễn Du để từ đó nhận thức sâu sắc hơn về giá trị bền
vững của kiệt tác Truyện Kiều, cũng như ý thức hơn về bổn phận và trách
nhiệm của mình đối với những giá trị lâu bền của dân tộc.
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo và giảng
dạy về tư tưởng thẩm mỹ trong tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du.
7. Kết cấu
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
gồm có 02 chương và 06 tiết.

9


Chƣơng 1
NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG
THẨM MỸ CỦA NGUYỄN DU TRONG TÁC PHẨM TRUYỆN KIỀU
1.1. Một số vấn đề lý luận về tƣ tƣởng thẩm mỹ
Về khái niệm tư tưởng, theo Đại Từ điển Tiếng Việt, tư tưởng dt được
định nghĩa là 1. Sự suy nghĩ: tập trung tư tưởng làm việc. 2. Quan điểm và
ý nghĩ chung của con người đối với thế giới tự nhiên và xã hội: có tư tưởng
tiến bộ, đấu tranh tư tưởng [40, 1757].
Theo Giáo trình Lý luận văn học, Phạm Đăng Dư – Lê Lưu Oanh
khẳng định: “Người ta thường hiểu tư tưởng là một phán đoán khái quát về
hiện thực. Trong phán đoán đó bao giờ cũng chứa đựng một quan hệ có
tính quy luật giữa các hiện tượng, sự vật của đời sống. Chẳng hạn, nếu nói

Ban chấp hành Trung ương khóa XI, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà
Nội.
6. Hồng Đức (Biên soạn) (2007), Truyện Kiều, Nxb Đại học Sư phạm,
Hà Nội.
7. Trần Văn Giàu (1980), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc
Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
8. Trần Văn Giàu (1998), Hệ tư tưởng yêu nước Việt Nam, Tạp chí
Triết học, số 16.
9. Nguyễn Hùng Hậu (2002), Đại cương triết học Phật giáo Việt Nam,
tập 1, Nxb Khoa học Xã hội.
10. Tạ Đức Hiền – Bùi Minh Tiến – Lê Các – Bùi Đăng Sinh – Minh
Phúc (2006), Bình luận văn chương (Văn học trong nhà trường), Nxb Đại
học Sư phạm, Hà Nội.
11. Đậu Thị Hồng (2012), Tư tưởng nhân văn của Nguyễn Du, Luận
văn thạc sĩ Triết học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà
Nội.
12. Đỗ Huy, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Ngọc Long (2004), Giáo
trình mỹ học đại cương, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
13. Đỗ Huy, Nguyễn Chương Nhiếp (2000), Tìm hiểu tư tưởng văn hóa
thẩm mỹ và nghệ thuật của Đảng trong thời kỳ đổi mới, Nxb Thành phố Hồ
Chí Minh.
11


14. Đỗ Huy (2001), Mỹ học khoa học về các quan hệ thẩm mỹ, Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội.
15. Đỗ Huy (2002), Đạo đức học - mỹ học và đời sống văn hoá nghệ
thuật, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
16. Đỗ Huy, Vũ Trọng Dung (Đồng chủ biên) (2011), Giáo trình đại
cương về những khuynh hướng cơ bản trong lịch sử mỹ học, Nxb Chính trị

thời kỳ khủng hoảng và suy vong, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
31. Chu Thị Hồng Loan (2005), Vấn đề tính chất hiện thực và chủ
nghĩa hiện thực trong văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ
XIX (Khảo sát qua Truyện Kiều), Luận văn thạc sĩ Văn học.
32. Nguyễn Ngọc Long, Nguyễn Hữu Vui (Đồng chủ biên) (2006),
Giáo trình Triết học Mác – Lênin, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
33. Nguyễn Lộc (2001), Giáo trình văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ
XVIII – đầu thế kỷ XIX, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
34. Phương Lựu (1967), Chung quanh vấn đề “văn dĩ tải đạo”, Tạp chí
Triết học, số 5.
35. Phương Lựu (1971), Vài nét về lý luận văn học và mỹ học cổ điển
Trung Quốc, Tạp chí Văn học, số 9.
36. Nguyễn Đăng Na (2007), Con đường giải mã văn học trung đại Việt
Nam, Nxb Giáo dục.
37. Vũ Thị Nga (2009), Tư tưởng nhân đạo của Nguyễn Du trong tác
phẩm Truyện Kiều, Luận văn thạc sĩ Triết học.
38. Trần Nghĩa (1976), Góp phần tìm hiểu “văn dĩ tải đạo” trong văn
học ta, Tạp chí Văn học, số 2.
39. Phan Ngọc (1985), Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện
Kiều, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
40. Nguyễn Như Ý (Chủ biên) (1998), Đại Từ điển tiếng Việt, Nxb Văn
hóa thông tin, Tp. Hồ Chí Minh.
41. Hoài Phương (Tuyển chọn) (2008), Truyện Kiều những lời bình,
Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
42. TS. Hoàng Trọng Quyền (2012), Nguyễn Du và Đỗ Phủ, những
tương đồng và khác biệt về tư tưởng nghệ thuật, Nxb Chính trị Quốc gia,
Hà Nội.
13



14


57. Vũ Thị Tuyết (1996), Vấn đề Truyện Kiều qua các thời kỳ lịch sử,
Luận án PTS Ngữ văn, Hà Nội.
58. Trương Tửu (1956), Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du, Nxb Xây
dựng, Hà Nội.
59. Trần Ngọc Vương (1993), Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
60. Hồ Ngọc Anh (2014), Nhân sinh quan Phật giáo trong “Truyện
Kiều” của Nguyễn Du – Giá trị và hạn chế, Luận án tiến sĩ Triết học, Học
viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội.

15