1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƢỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ NGUYỄN THỊ HẢO
XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI CƠ CẤU ĐỘI NGŨ
CÔNG NHÂN TỈNH HẢI DƢƠNG TRONG THỜI KỲ
CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƢỚC

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC


Mã số : 60 22 85
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. TS BÙI ĐÌNH BÔN

HÀ NỘI - 2012 3

MC LC
MỞ ĐẦU 1
Chương 1. CƠ CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VÀ XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI CƠ
CẤU GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN
CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở NƢỚC TA HIỆN NAY 14
1.1. Một số khái niệm cơ bản 14
1.1.1. Khái niệm cộng đồng người 14
1.1.2. Khái niệm quan hệ xã hội 15

phát triển các ngành công nghiệp trong quá trình công nghiệp hoá,
hiện đại hoá đất nước 31
1.3.2. Xu hướng đa dạng, phức tạp và không thuần nhất trong cơ cấu giai
cấp công nhân 32
1.3.3. Xu hướng tăng lên của bộ phận công nhân trong khu vực kinh tế
ngoài nhà nước 34
1.3.4. Xu hướng tăng sự chênh lệch về chất giữa các bộ phận công nhân
trong khu vực kinh tế nhà nước và khu vực kinh tế ngoài nhà nước 34
1.3.5. Xu hướng giảm công nhân trong một số ngành công nghiệp truyền
thống (luyện kim, cơ khí chế tạo), trong khu vực sản xuất vật chất,
tăng công nhân trong các ngành chế biến, công nghiệp mũi nhọn, dịch
vụ, du lịch 36
1.3.6. Xu hướng nâng cao trình độ học vấn, tay nghề, ý thức trách nhiệm
lao động, tác phong công nghiệp; tăng đội ngũ công nhân lành nghề,
trẻ hóa về tuổi đời, tuổi nghề trong giai cấp công nhân Việt Nam 36
Chương 2. THỰC TRẠNG, XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI CƠ CẤU ĐỘI NGŨ
CÔNG NHÂN TỈNH HẢI DƢƠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 39
2.1. Vài nét khái quát về tỉnh Hải Dương và thực trạng cơ cấu đội ngũ công
nhân tỉnh Hải Dương hiện nay 39
2.1.1. Vài nét khái quát về tỉnh Hải Dương 39
2.1.2. Thực trạng cơ cấu đội ngũ công nhân tỉnh Hải Dương hiện nay 40
2.2. Xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công nhân Hải Dương trong thời kỳ công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước 48
2.2.1. Những nhân tố chủ yếu tác động đến xu hướng biến đổi cơ cấu đội
ngũ công nhân tỉnh Hải Dương trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện
đại hóa đất nước 48

5
2.2.2. Khảo sát một số xu hướng biến đổi trong cơ cấu đội ngũ công nhân
tỉnh Hải Dương thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước 55

3.2.5. Nâng cao trách nhiệm của Đảng bộ, chính quyền các cấp, các tổ
chức chính trị - xã hội ở tỉnh Hải Dương trong việc thực hiện chiến
lược xây dựng đội ngũ công nhân 121
KẾT LUẬN 124
DANH MC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 127
PH LC 131

7
MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam lớn mạnh trong thời kỳ đẩy mạnh
công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là nhiệm vụ quan trọng và cấp bách của
Đảng, Nhà nước, của cả hệ thống chính trị, của mỗi người công nhân và của toàn
xã hội. Để xây dựng giai cấp công nhân nước ta lớn mạnh thì một trong những
nhiệm vụ và giải pháp cơ bản mà Nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành
Trung ương khóa X đã chỉ rõ, đó là: “tiếp tục nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, phát
triển lý luận về giai cấp công nhân trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập
kinh tế quốc tế”. Nghiên cứu đề tài: “xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công
nhân tỉnh Hải Dương trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” góp
phần vào việc thực hiện nhiệm vụ nêu trên.
Tác giả luận văn chọn vấn đề “xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công nhân
tỉnh Hải Dương trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” làm đề tài
nghiên cứu xuất phát từ các lý do sau đây:
- Thứ nhất, từ vị trí, vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong thời
kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Giai cấp công nhân là giai cấp tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ
nghĩa xã hội; là giai cấp đại diện cho phương thức sản xuất tiên tiến; lực lượng đi
đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu dân giàu,

Chấp hành Trung ương khóa X đã xác định.
Đề cập đến nhiệm vụ và giải pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam
thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp
hành Trung ương Đảng khóa X đã chỉ rõ: “… đẩy mạnh hơn nữa công tác nghiên
cứu lý luận, tổng kết thực tiễn về giai cấp công nhân, hướng vào giải đáp những
vấn đề thực tiễn đặt ra: về xu hướng phát triển của giai cấp công nhân trong

9
thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; về vấn đề trí thức hóa
giai cấp công nhân; về công nhân tham gia sở hữu doanh nghiệp; về mối quan
hệ giữa giai cấp công nhân với với giai cấp, tầng lớp khác trong xã hội, đặc biệt
là trong liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức;
về sự phân hóa và mối quan hệ trong nội bộ giai cấp công nhân; về vai trò lãnh
đạo của giai cấp công nhân thông qua đội tiền phong là Đảng Cộng sản Việt
Nam trong thời kỳ mới; về tổ chức và hoạt động của tổ chức đảng, các tổ chức
chính trị - xã hội trong các doanh nghiệp; về vai trò làm chủ của giai cấp công
nhân, quan hệ giữa người sử dụng lao động và người lao động; về mối quan hệ
đoàn kết, hợp tác giữa giai cấp công nhân Việt Nam và giai cấp công nhân các
nước trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế; về những âm mưu,
thủ đoạn “diễn biến hòa bình” và tuyên truyền phản động của các thế lực thù
địch đối với giai cấp công nhân…” [11, tr.52-53].
Nghiên cứu đề tài này, tác giả luận văn hy vọng góp phần nhỏ vào việc
thực hiện một trong các nhiệm vụ nêu trên.
- Thứ tư, nghiên cứu xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công nhân tỉnh
Hải Dương trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước để có giải
pháp, chính sách đúng đắn xây dựng cơ cấu đội ngũ công nhân tỉnh Hải
Dương trong giai đoạn hiện nay
Từ yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi
phải nghiên cứu xu hướng biến đổi của đội ngũ công nhân tỉnh Hải Dương; trên
cơ sở đó có giải pháp, chính sách đúng đắn xây dựng cơ cấu đội ngũ công nhân

tiên tiến; giai cấp tiên phong trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, lực
lượng đi đầu trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ” [11,
tr.52-53].

11
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã chỉ rõ: “Quan
tâm giáo dục, đào tạo, bồi dưỡng, phát triển giai cấp công nhân cả về số lượng
và chất lượng; nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ học vấn, chuyên môn, kỹ
năng nghề nghiệp, tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động, đáp ứng yêu cầu của
sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Phát huy vai trò
của giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo cách mạng, thông qua đội tiên
phong là Đảng Cộng sản Việt Nam ” [13, tr.240-241].
Trong những năm gần đây, đã có nhiều đề tài nghiên cứu khoa học cấp
Nhà nước, cấp Bộ, luận án tiến sĩ, sách chuyên khảo, tài liệu, nghiên cứu về giai
cấp công nhân Việt Nam dưới những góc độ khác nhau và đã đạt được những kết
quả nhất định, có thể nêu ra một số công trình tiêu biểu liên quan đến đề tài
nghiên cứu của luận văn:
+ Hai công trình nghiên cứu của TS Bùi Đình Bôn: “Giai cấp công nhân
Việt Nam - mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” (Nxb Lao động, Hà Nội, 1997) và
“Một số vấn đề về giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay” (Nxb Chính trị Quốc
gia, Hà Nội, 1997), đã đề cập đến khái niệm giai cấp công nhân Việt Nam và nội
hàm của khái niệm đó; những đặc điểm chủ yếu của giai cấp công nhân Việt Nam
hiện nay; thực trạng cơ cấu giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay và dự báo xu
hướng biến động cơ cấu giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội; vai trò của giai cấp công nhân Việt Nam trong quá trình cách
mạng Việt Nam; mục tiêu, yêu cầu xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong
giai đoạn mới; vai trò của Đảng đối với giai cấp công nhân; những chủ trương,
biện pháp, chính sách cơ bản và cấp bách nhằm xây dựng giai cấp công nhân Việt
Nam ngang tầm với sứ mạng lịch sử của nó.
Những kết quả nghiên cứu đã đạt được trong hai công trình nghiên cứu nêu

viết chủ yếu đi sâu vào khía cạnh phân tích luận giải những nhân tố khách quan
và chủ quan tác động đến xu hướng biến đổi và dự báo xu hướng biến đổi giai cấp
công nhân Việt Nam. Những nội dung lý luận có liên quan đến luận văn, như: cơ

13
cấu giai cấp công nhân, thực trạng giai cấp công nhân Việt Nam, quan điểm, giải
pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI
chưa được đề cập trong cuốn sách này.
+ Cuốn sách “Giải pháp xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam trong
những năm đầu của thế kỷ XXI” (2002), tập hợp những bài viết của một số nhà
khoa học, cán bộ quản lý, nghiên cứu đi sâu đề cập những giải pháp xây dựng giai
cấp công nhân Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI. Có thể tham khảo kết
quả nghiên cứu của một số bài viết trong cuốn sách này phục vụ cho nghiên cứu
đề tài ở một phương diện nào đó. Tuy nhiên, những nội dung có liên quan đến
luận văn, như: cơ cấu giai cấp công nhân, xu hướng biến đổi cơ cấu giai cấp công
nhân, chưa được đề cập trong cuốn sách.
+ PGS.TS Nguyễn Viết Vượng (chủ biên), trong cuốn “Giai cấp công
nhân và tổ chức công đoàn Việt Nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa” (2003), đã đề cập đến sự chuyển biến của giai cấp công nhân và tổ
chức công đoàn Việt Nam trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa; dự báo sự phát triển của giai cấp công nhân và tổ chức công đoàn, phương
hướng xây dựng giai cấp công nhân và tổ chức công đoàn Việt Nam trong những
năm đầu thế kỷ XXI. Kết quả nghiên cứu của công trình khoa học này có thể
tham khảo kết thừa trong nghiên cứu đề tài của luận văn. Tuy nhiên, những kết
quả đã đạt được trong công trình nêu trên mới chỉ là những khám phá bước đầu,
cần được nghiên cứu bổ sung, phát triển với một tư duy mới, sát với thực tiễn
hiện nay và trong những năm tới của giai cấp công nhân Việt Nam và đội ngũ
công nhân tỉnh Hải Dương. Những vấn đề lý luận có tính đột phá giải quyết
những vấn đề cấp thiết, bức xúc của giai cấp công nhân Việt Nam hiện nay trong
đó có đội ngũ công nhân tỉnh Hải Dương, chưa được tác giả cuốn sách làm sáng

Ngoài ra, còn có thể đề cập đến một số công trình đi trước có liên quan
đến đề tài nghiên cứu của luận văn, như: đề tài khoa học “Xây dựng giai cấp công
nhân đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay” (2001)

15
của Đại học Quốc gia Hà Nội - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn;
Luận án Tiến sĩ Triết học của Trần Thị Bích Liên: “Tích cực hóa nhân tố chủ
quan để giai cấp công nhân Việt Nam thực hiện và hoàn thành sứ mệnh lịch sử
của mình” (2001); Đinh Đăng Định (chủ biên): “Giá trị bản sắc văn hóa dân tộc
trong quá trình xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam” (2002); Phan Thanh
Khôi (chủ biên): “Ý thức chính trị của giai cấp công nhân trong một số doanh
nghiệp ở Hà Nội hiện nay” (2003); Nguyễn Thị Ngân: “Xây dựng ý thức tình cảm
dân tộc chân chính cho giai cấp công nhân Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”
(2005); Dương Văn Sao (chủ biên): Đề tài khoa học “Thực trạng giai cấp công
nhân Việt Nam” (2005); Luận án Tiến sĩ Triết học của Dương Thị Thanh Xuân:
“Ý thức chính trị của công nhân trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước
ngoài ở nước ta hiện nay” (2007), Có thể tham khảo kết quả nghiên cứu có liên
quan của các công trình trên đây phục vụ cho nghiên cứu đề tài của luận văn.
+ Công trình nghiên cứu “Một số vấn đề phát triển lý luận về giai cấp
công nhân Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường đẩy mạnh công nghiệp
hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế” do GS.TS Hoàng Chí Bảo, PGS.TS
Nguyễn Viết Thông, PGS.TS Bùi Đình Bôn (đồng chủ biên) đã đề cập đến một số
vấn đề như: khái niệm “giai cấp công nhân Việt Nam”, xu hướng phát triển của
giai cấp công nhân trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước và hội nhập quốc tế, giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy, nâng cao chất
lượng nghiên cứu, phát triển lý luận về giai cấp công nhân Việt Nam trong thời
gian tới, Có thể tham khảo, kế thừa kết quả nghiên cứu có liên quan của công
trình khoa học này phục vụ cho việc nghiên cứu thực hiện luận văn.
Những công trình nêu trên tuy đã đạt được những kết quả nghiên cứu nhất
định; nhưng một số vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài nghiên cứu

thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
4.2. Giới hạn phạm vi nghiên cứu

17
Đội ngũ công nhân tỉnh Hải Dương trong một, hai thập niên đầu thời kỳ
công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
5. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận, thực tiễn
- Cơ sở lý luận của luận văn:
+ Hệ thống những quan điểm, tư tưởng cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về giai cấp
công nhân và vai trò của nó trong quá trình cách mạng; về các quan hệ xã hội và
cơ cấu xã hội, đặc biệt là các luận điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin về
tính quy định lịch sử của các quan hệ kinh tế, vật chất đối với các quan hệ xã hội
và tinh thần; về tính quy định của cơ cấu kinh tế đối với cơ cấu xã hội, cơ cấu xã
hội - giai cấp.
+ Các Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VIII, IX, X, XI;
những tác phẩm của các đồng chí lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam có
liên quan đến luận văn có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận và phương pháp luận
đối với những vấn đề được đề cập trong luận văn.
+ Khi viết luận văn, tác giả chú ý sử dụng, tham khảo một số công trình
nghiên cứu, bài viết của các nhà khoa học ở trong nước; số liệu thống kê, điều tra
xã hội học, của các cơ quan nghiên cứu, tổng hợp, lưu trữ, Những vấn đề có
liên quan đến luận văn mà các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu, các công trình
khoa học đi trước đã nêu ra được xem như là những chỉ dẫn, gợi ý khoa học có ý
nghĩa phương pháp luận cho tác giả luận văn.
- Cơ sở thực tiễn của luận văn:
+ Trên cơ sở phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư
tưởng Hồ Chí Minh, tác giả luận văn trực tiếp đi khảo sát, điều tra xã hội học,
nghiên cứu thực tiễn đội ngũ công nhân Hải Dương hiện nay trên một số địa bàn

đổi cơ cấu giai cấp công nhân Việt Nam trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại
hóa ở nước ta hiện nay.
- Hai là, bước đầu làm rõ một số xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công
nhân tỉnh Hải Dương trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Ba là, đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy các xu hướng tích
cực và hạn chế những xu hướng không mong muốn trong sự biến đổi cơ cấu đội
ngũ công nhân Hải Dương.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn và khả năng sử dụng của luận văn
Góp phần vào việc đưa ra những cơ sở khoa học để các cơ quan có thẩm
quyền ở tỉnh Hải Dương tham khảo trong xây dựng chính sách kinh tế - xã hội
đúng đắn đối với đội ngũ công nhân nhằm xây dựng cơ cấu đội ngũ công nhân

19
Hải Dương theo hướng tích cực, đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đất nước.
Luận văn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng
dạy một số chủ đề của các bộ môn có liên quan.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục các tài liệu tham khảo,
luận văn gồm 3 chương, 8 tiết:
Chương 1: Cơ cấu giai cấp công nhân và xu hướng biến đổi cơ cấu giai
cấp công nhân Việt Nam trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước
ta hiện nay.
Chương 2: Thực trạng, xu hướng biến đổi cơ cấu đội ngũ công nhân Hải
Dương và những vấn đề đặt ra.
Chương 3: Một số giải pháp cơ bản nhằm phát huy các xu hướng tích cực
và hạn chế những xu hướng không mong muốn trong sự biến đổi cơ cấu đội ngũ
công nhân Hải Dương.
xã hội theo một nguyên tắc nhất định, nó tồn tại trong một lĩnh vực hoạt động,
sinh hoạt nhất định của xã hội.
Có rất nhiều cộng động người, xét theo từng lĩnh vực khác nhau:
- Cộng đồng người sản xuất: tập thể lao động trong các nhà máy, xí nghiệp,
công trường, hợp tác xã,
- Cộng đồng người về chính trị: các đảng phái, các đoàn thể, các tổ chức
chính trị, các hội,
- Cộng đồng xã hội dân cư theo lãnh thổ (làng, xã, huyện, tỉnh), các cộng
đồng nghề nghiệp, các cộng đồng dân tộc, tôn giáo,…

21
Người ta có thể phân chia xã hội theo các tập đoàn xã hội, nhóm xã hội
lớn, như: nhóm thợ thủ công, nhóm quân nhân, nhóm viên chức, nhóm sinh viên,
nhóm sinh viên,
Trong xã hội có giai cấp, chỉ nhấn mạnh đến sự phân hóa xã hội thành các
cộng đồng xã hội, các nhóm xã hội lớn, phủ định sự phân hóa giai cấp; hoặc
ngược lại, coi cơ cấu xã hội là cơ cấu giai cấp, không chú ý đến sự phân chia xã
hội thành các cộng đồng người, các tập đoàn, các nhóm xã hội đều là phiến diện,
dẫn đến sai lầm về nguyên tắc trong việc hoạch định chính sách, chủ trương cũng
như giải quyết các vấn đề thực tiễn.
1.1.2. Khái niệm quan hệ xã hội
Quan hệ xã hội là mối quan hệ đa dạng, phong phú phát sinh giữa các
nhóm xã hội, các cộng đồng người và cả trong nội bộ từng nhóm xã hội, giai cấp,
tầng lớp xã hội, cộng đồng dân tộc, trong đời sống và sinh hoạt kinh tế, xã hội,
chính trị, văn hóa. Mỗi cá nhân tham gia vào mối quan hệ xã hội với tính cách là
thành viên của các cộng đồng, các nhóm xã hội này hay các cộng đồng, các nhóm
xã hội khác. Quan hệ xã hội là tất cả những quan hệ giữa người và người hình
thành trong các quá trình của đời sống xã hội.
1.1.3. Khái niệm cơ cấu xã hội
Cơ cấu xã hội là tổng hợp tất cả các cơ cấu theo từng góc độ khác nhau

địa vị của họ trong một hệ thống sản xuất nhất định trong lịch sử, khác nhau về
quan hệ của họ (thường thường thì những quan hệ này được pháp luật quy định
và thừa nhận) đối với những tư liệu sản xuất về vai trò của họ trong tổ chức lao
động xã hội, và như vậy là khác nhau về cách thức hưởng thụ và về phần của cải
xã hội ít hoặc nhiều mà họ được hưởng. Giai cấp là những tập đoàn người, mà
tập đoàn này thì có thể chiếm đoạt lao động của tập đoàn khác, do chỗ các tập
đoàn có địa vị khác nhau trong một chế độ kinh tế - xã hội nhất định” [27, tr.17-
18].

23
Chủ nghĩa Mác-Lênin xác định các giai cấp trong những phương thức sản
xuất nhất định. Địa vị khác nhau của các tập đoàn xã hội trong mỗi phương thức
sản xuất đã tạo nên các giai cấp khác nhau. Địa vị giai cấp được quy định bởi ba
nhân tố: 1- quan hệ của nó đối với tư liệu sản xuất, 2- vai trò của nó trong tổ chức
lao động xã hội, và 3- quan hệ của nó đối với sản phẩm xã hội. Trong đó, điều có
ý nghĩa quyết định việc phân chia giai cấp là mối quan hệ của các tập đoàn người
đối với tư liệu sản xuất. Sự chênh lệch về phần của cải xã hội mà các tập đoàn
được hưởng chỉ là kết quả và biểu hiện của sự khác biệt về quan hệ sở hữu của nó
đối với tư liệu sản xuất.
Định nghĩa giai cấp của Lê-nin là một khái niệm cơ bản của triết học, nó
mang bản chất khoa học và cách mạng. Cho đến nay, định nghĩa giai cấp của Lê-
nin vẫn giữ nguyên giá trị, vẫn là một định nghĩa khoa học có giá trị cả về lý luận
và thực tiễn. Nó là một trong những cơ sở khoa học, là phương pháp luận đúng
đắn cho việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn về cơ cấu xã hội – giai cấp.
1.1.5. Khái niệm về cơ cấu xã hội - giai cấp
Trong xã hội có giai cấp, nét nổi bật của cơ cấu xã hội theo nghĩa hẹp là cơ
cấu xã hội – giai cấp. Cơ cấu xã hội – giai cấp là hệ thống các giai cấp, tầng lớp
trong xã hội và những mối quan hệ giữa chúng. Hay có thể định nghĩa theo cách
khác: cơ cấu xã hội – giai cấp là cơ cấu xã hội mà trong đó các cộng đồng người
được xem xét dưới góc độ giai cấp, tầng lớp và mối quan hệ giữa các giai cấp,

thuyết phục bằng lý lẽ khoa học.
Trước sự đa dạng, phức tạp của cơ cấu xã hội ở nước ta hiện nay, chúng ta
cần phải nghiên cứu nó trên nhiều bình diện. Trong đó, việc nghiên cứu cơ cấu xã
hội theo sự phân tầng, phân nhóm xã hội, theo nghề nghiệp cũng là việc làm cần
thiết. Nó góp phần phản ánh được sự đa dạng, phức tạp của cơ cấu xã hội – giai
cấp ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở
nước ta, việc nhấn mạnh đến sự phân hóa xã hội thành các cộng đồng xã hội,
thành các “nhóm xã hội lớn”, phủ định sự phân chia giai cấp là hoàn toàn sai lầm

25
và nguy hiểm về chính trị. Ngược lại, nếu chỉ nhấn mạnh quan hệ giai cấp là quan
hệ duy nhất của cơ cấu xã hội, quá nhấn mạnh sự phân hóa giai cấp, không chú ý
sự phân chia xã hội thành các cộng đồng, các tập đoàn, các nhóm xã hội theo
những “lát cắt” khác nữa, cũng là phiến diện, không đúng, và sẽ dẫn đến sai lầm
về nguyên tắc trong việc hoạch định cũng như giải quyết các chính sách, chủ
trương trong thực tiễn.
1.1.6. Khái niệm giai cấp công nhân
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa xã hội khoa học đã nhiều lần đề cập và
đưa ra những chỉ dẫn cơ bản về khái niệm giai cấp công nhân và những đặc trưng
chủ yếu của nó. Mác-Ăngghen đã dùng nhiều thuật ngữ khác nhau để nói về giai
cấp công nhân, như: giai cấp vô sản, giai cấp của những người hoàn toàn không
có tài sản, giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ sống dựa vào bán sức lao động của mình,
giai cấp lao động làm thuê trong thế kỷ XIX, lao động làm thuê, giai cấp vô sản
hiện đại, giai cấp công nhân hiện đại, giai cấp công nhân đại công nghiệp, như
những cụm từ đồng nghĩa để biểu thị một khái niệm: giai cấp công nhân trong thế
kỷ XIX – con đẻ của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa, giai cấp đại biểu cho
lực lượng sản xuất tiên tiến và đại biểu cho phương thức sản xuất tiến tiến. Mác-
Ăngghen còn dùng những thuật ngữ có nội dung hẹp hơn để chỉ các loại công
nhân trong các ngành khác nhau, trong những giai đoạn phát triển khác nhau của
công nghiệp, như: công nhân nông nghiệp, công nhân công xưởng, công nhân thủ