TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN
*************



PHẠM HỒNG MINH




NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM
HÌNH THÁI VÀ SINH HỌC LOÀI BỌ XÍT HÚT MÁU
(Triatoma rubrofasciata (De Geer, 1773)
(Heteroptera: Reduviidae))
TRONG PHÒNG THÍ NGHIỆM


KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Động vật học



HÀ NỘI - 2014


LỜI CAM ĐOAN

TêntôilàPhạmHồngMinh,sinhviênlớp36B-CửnhânSinh-Đại
họcSưphạmHàNội2.Tôixincamđoannhữngkếtquảnghiêncứutrong
khóa luận tốt nghiệp là kết quả thu được trong quá trình thực hiện đề tài
nghiêncứudướisựhướngdẫncủaPGS.TS.TrươngXuânLam-ViệnSinh
thái và Tài nguyên Sinh vật. Nếucó gian dốiem xinchịu hoàntoàntrách
nhiệmtrướcNhàtrườngvàBộGiáodụcvàĐàotạo.

Hà Nội, ngày tháng năm 2014
Sinh viên


Phạm Hồng Minh

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng MinhK36B - CN Sinh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng3.1.KíchthướctrứngcủaloàibọxíthútmáuT.rubrofasciatanuôi
đẻtrongphòngthínghiệm 10
Bảng3.2.KíchthướccủathiếutrùngbọxíthútmáuT. rubrofasciata 17
Bảng3.3.KíchthướctrưởngthànhloàibọxíthútmáuT.rubrofasciata 18
Bảng3.4.ThờigianphátdụcvàtỉlệnởcủatrứngT.rubrofasciata 19
Bảng3.5.Thờigianphátdụcvàtỉlệlộtxáccủathiếutrùngloàibọxíthút
máuT. rubrofasciata 22
Bảng3.6.Thờigianhútmáucủathiếutrùngtuổi1,tuổi2vàtrưởngthành
T.rubrofasciatatrêngàtrongphòngthínghiệm 24



Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng MinhK36B - CN Sinh

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1.Lídochọnđềtài 1
2.Mụcđíchnghiêncứu 2
3.Nộidungnghiêncứu 2
CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1.1. Tình hình nghiên cứu của loài BXHM Triatoma rubrofasciata ở
nướcngoài 3

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh1K36B - CN Sinh
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Loài bọ xít hút máu Triatoma rubrofasciata (De Geer, 1773) thuộc
phânhọTriatominae,họBọxítănsâuRediviidae,bộCánhkhácHeteroptera,
làloàicôntrùngsốngbằngmáucủađộngvậtcóxươngsốngtrongđócócon
người.Nguyhiểmhơnchúngcóthểhútmáungườiđểsinhsốngvàlàvectơ
lâytruyềnnhiềuloạikísinhtrùngtrongđócókísinhtrùngbệnhChagas,một
loại bệnh cực kì nguy hiểm, gây tắc nghẽn mạch máu, làm xơ tim, nhiễm
trùngmáu,vàlànguyênnhândẫnđếncáichếtcủa20.000 ngườimỗinăm,
bệnhcónguồngốctừkhuvựcMỹLaTinh.
CácloàiBXHMsốnggắnbókháchặtchẽvớicácvậtchủcủachúng,vì
vậythườngbắtgặpchúngởgầnhang,ổcủachim,thú,đặcbiệtlàđộngvậtgặm
nhấm.Mộtsốloàisốngtrongnhàcửacủaconngườihoặctrongchuồngtrạichăn
nuôigiasúc,giacầmquanhnhàở.Chínhvìvậy,nhómBXHMthườngcótập
tínhsốngởsinhcảnhgắnvớiđộngvậthoangdã(trongtựnhiên)hoặcgắnvới
giasúc,giacầm,đặcbiệtlànơiởcủaconngười(trongkhudâncư)nhiềuloàilà
vectơtruyềnbệnhnguyhiểmchoconngườivàgiasúc[17].
Loài BXHM Triatoma rubrofasciata thường sống ở vùng trung du,
nhưnggầnđâybắtgặprấtnhiềuổbọxítởcácthànhphốlớn.Tậptínhthích
nghinàycókhảnănglàmtăngnguồnlâynhiễmkýsinhtrùngchoconngười,
dosựgiatăngcủaquầnthểloàiBXHMTriatoma rubrofasciata(Fuentesand
et al., 1971) [13]. Các thử nghiệm về tính chống chịu và sự thiếu thức ăn
trongđiềukiệnnhiệtđộtrungbình29±1
o
Cvàẩmđộ70%vớithiếutrùngcác

 -Nghiêncứumộtsốđặcđiểmhìnhtháicủathiếutrùngvàcontrưởng
thànhcủaloàiBXHMTriatoma rubrofasciata.
 - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài BXHM Triatoma
rubrofasciatavềđặc điểmphátdụccủatrứng,thiếutrùng vàtrưởngthành,
khảnăng đẻtrứngcủaconcáitrưởngthành,đặcđiểmhút máu của loài T.
rubrofasciata.

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh3K36B - CN Sinh
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. Tình hình nghiên cứu của loài BXHM Triatoma rubrofasciata ở nước
ngoài
Trênthếgiới,họBọxítănsâuReduviidaelàmộttrongnhữnghọlớncủa
bộCánhkhácHeteroptera,tổngbộRhynchota,củalớpCôntrùngInsecta.Về
mặtphânloạihọbọxítănsâuđượcchiathành32phânhọ,tuynhiênmộtsố
tác giả khác chỉ chia họ này thành từ 21- 28 phân họ (Maldonado, 1990,
RandallandJames,1995)[18,19].
Triatoma rubrofasciata (DeGeer,1773)làloàiBXHMđầutiênđượcmô
tả và là loài làm lây truyền loài ký sinh trùng Trypanosoma lewisi và
Trypanosoma conorrhiniởchuột(Emmanuelandetal.,1943)[12].Ởngoàitự
nhiênloàiBXHMTriatoma rubrofasciatatruyềnkýsinhtrùngTrypanosoma
cruzi đãđượcpháthiệnbởiDiasvàNeves(1943)[11],LucenaandMarques
(1955)[16],Fuentesetal. (1971)[13],SherlockandSerafim(1974)[20],Brasil
and Silva (1983)[7] và Brasil (1986)[8]. Gần đây tại Brazil, Fundacao
Nacional theSaude (FNS)đãphát hiện T. rubrofasciata dichuyển vàocác
vùngnôngthôncùngvớicácloàigặmnhấm.Tậptínhthíchnghinàycókhả
nănglàmtăngnguồnlâynhiễmsinhtrùngT. cruzichoconngười,dosựgia
tăngcủaquầnthểloàiBXHMT. rubrofasciata (Fuentesandetal.1971)[13].

độngtừ83đến206ngày,vàtrongđiềukiệnnhiệtđộ29
0
C,ẩmđộ80%±5%
daođộngtừ115tới385ngày(Lucenaandetal.,1955,1959)[15,16].
Cácthửnghiệm vềtínhchốngchịuvàsựthiếuthứcăntrongđiềukiện
nhiệtđộtrungbình29±1°Cvàẩmđộ70%với300thiếu trùngcáctuổicủa
Triatoma rubrofasciata  đã được tiến hành. Các dẫn liệu về vòng đời của
Triatoma rubrofasciataở Braziltrongđiềukiện nhiệt độ20.5-33°C,ẩm độ
85%±5vànhiệtđộ29°C,ẩmđộ:80%±5%tươngứngvòngđờitừ83tới206
vàtừ115tới307ngày(LucenaandMarques,1955)[16].Cácvùngchứacác
dịchtuyếnliênthôngvớicơquansinhdụccủaconđựcTriatoma rubrofasciata
đãđượcmôtảvàminhhọachitiết(ChristianeWeirauch,2003)[10].
1.2. Tình hình nghiên cứu của loài BXHM Triatoma rubrofasciata ở Việt
Nam
ỞViệtNam,chođếnnaychưaquantâmnghiêncứuchuyênsâuvềcác
loàiBXHMthuộcphânhọTriatomae.Tuynhiênmộtsốtácgiảđãghinhận
sựtồntạicủachúngởViệtNamnhư:LentandWygodzinsky(1979)đãghi
nhậnvàminhhọa[17].

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh5K36B - CN Sinh
 TạHuyThịnhvàcs(2002)[3]cũngghinhậnloàiTriatoma rubrofasciata
cóởVĩnhPhúc.HisaoandREN(1981)ghinhậnvàmôtảmộtloàiTriatoma
rubrofasciatacóvùngphânbốởTrungQuốcvàViệtNam[14].TrươngXuân
Lam(2004)đãxâydựngkhóađịnhloạicácloàithuộcgiốngTriatomavàmô
tả hình thái của hai loài Triatoma rubrofasciata và Triatoma bouvieri thu
đượctạiTamĐảo(VĩnhPhúc)[4].
TrươngXuânLam(2004)[2]đãxâydựngkhóađịnhloạicácloàithuộc
giống Triatoma đã biết ở Việt Nam và mô tả hình thái của loài Triatoma
bouvieriLarrousse,1924.

hóachất(cồn,grycerin,chấtnhuộm vv).
2.4. Phương pháp nghiên cứu
ThínghiệmnghiêncứuvềloàiBXHMTriatoma rubrofasciatađượctiến
hànhnghiêncứutạiphòngCôntrùnghọcthựcnghiệm-ViệnSinhtháivàTài
nguyênsinhvật.Bọxíthútmáuđượcnuôitạiphòngthínghiệmtrongcáchộp
nhựacóđườngkính10-20cm,trongđiềukiệnphòngthínghiệm.
2.4.1. Phương pháp nghiên cứu hình thái
Nghiêncứuhìnhtháiloàiđượcthựchiệntrêncácmẫubảoquảntrong
cồntạiPhòngCôntrùngthựcnghiệm-ViệnSinhtháivàTàinguyênsinhvật
-ViệnHànLâmKhoahọcvàCôngnghệViệtNam,gồmcácmẫuvàxáclột
củaloàitừgiaiđoạntuổi1đếngiaiđọantrưởngthành.
Đo kích thước mẫubằngkính Olympus SZX7, trong đó có một mắt
kínhcóchiađộdài,ghilạiđộphóngđạivàkíchthướcquakính.Kíchthước
thậtcủamẫuđượctính:
Kíchthướcmẫu=Kíchthướcquakínhxđộphóngđại

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh7K36B - CN Sinh
Cácchỉtiêuđođạcgồm:chiềudàithân(từđỉnhđầuđếnhếtcơthể),
chiềurộng.
Cơsởđểphânloạilàdựatrêncácđặcđiểmvềhìnhtháicủacácphần
đầu(antenna,anteocular,ocelli,eyes,rostrum),phầnngực(anteriorpronotum
lobe,posteriorofpronotumlobe,legs…),scutellum,bụng(Abdomen),cánh
(wing), các gai trên cơ thể và đặc biệt là cấu tạo của cơ quan sinh dục
(pygophore, right clasper, phallus, phallobase, phallosoma) để xác định tới
loài.Tiếnhànhphântíchhìnhtháilượng(morphometrics)haycòngọilàsố
đokíchthước,sốđokíchthướccầnđủvềsốlượng(>10cáthể)vàcầncảđực
vàcái.Việcphântíchhìnhtháivàhìnhtháilượngđượctiếnhànhvớikínhlúp
OlympusSZX7.
2.4.2. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học (Ambrose, 1999) [6]

vàtrưởngthànhdựavàokíchthướcmảnhđầu,cơthểvàmầmcánh.Dựavàocác
điềukiệnđómàphânracáctuổi1,2,3,4,5vàtrưởngthành.
Trongquátrìnhnhânnuôi,nghiêncứukếthợpmôtảsơbộvềhìnhthái
của loài qua các giai đoạn, sau đó tổng kết, bổ sung, hoàn thiện khi hoàn
thànhnghiêncứu.
2.4.4. Xử lý số liệu và công thức tính toán
Các sốliệuđược xử lý vàtính toántrênmáytính,phântíchkếtquả
điềutratheocáccôngthứctínhtoánvàphươngpháptoánhọcứngdụngtrong
sinhhọcvớimứcxácsuấtP=0.95bằngchươngtrìnhExcelltrongwindows
vớicáccôngthứctínhtoánsau:
* Kích thước trung bình của loài qua các giai đoạn
-Chiềudàithântrungbình(mm):
x
tb t
S
K K 
n
 

Trongđó:K
t
=
1
i
n
i
K
n



±
n
Sx

Trongđó:X
e
=
1
i
n
i
i
n
X t



X
e
:Thờigianphátdụccủatrứng(ngày)
X
etb
:Thờigianphátdụctrungbìnhcủatrứng(ngày)

X
i
:Thờigianphátdụccủatrứngtheodõingàythứi
t
i
:Sốlượngtrứngphátdụcngàythứi

1tb
:Thờigianphátdụctrungbìnhcủathiếutrùng(ngày)
X
i
:Thờigianphátdụccủathiếutrùngtheodõingàythứi
t
i
:Sốlượngthiếutrùngphátdụcngàythứi

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh10K36B - CN Sinh
n:Tổngsốthiếutrùngtheodõi
S
x
:Độlệchchuẩn

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh11K36B - CN Sinh
Chương 3
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

3.1. Một số đặc điểm hình thái của loài BXHM Triatoma rubrofasciata
3.1.1. Đặc điểm hình thái pha trứng
 Trứngcủa loàibọxít hút máuT. rubrofasciata mớiđẻcó màu vàng
nhạt,hìnhbầudục,mộtđầucónắpđậygiốngnắpấm.Trứngcóbềmặtnhẵn,
khôngcóchấtdínhbám,trênbềmặttrứngcócácvânxếphìnhlụcgiácđều,
các hình lục giác này xếp kế tiếp nhau liên tục tạo thành hình mạng lưới.
 Trongquátrìnhphátdục,trứngcủaloàibọxítnàyqua3lầnđổimàu,
trứngmớiđẻcómàutrắngtrongnhưgạo,sau24giờtrứngchuyểnmàuvàng
nhạtvàkhitrứngchuẩnbịnởchuyểnsangmàuhồngvàđỏnhạt.Khithiếu


3.1.2. Đặc điểm hình thái của các tuổi thiếu trùng
Thiếu trùng tuổi 1 (hình 3.2, 3.3a):Thiếutrùngtuổi1cơthểcómàuđỏ
nhạtởphầnbụngvàmộtphầnmặtlưngởđốtthứ3củangực,từđốtngựcthứ
2trởlênphíađầucómàuhungđỏ.Đầuthuôn,màunâuđỏ,đỉnhđầukéodài
vượt qua mắtcó nhiều lôngcứng. Đầumang1 đôirâuđầu,1đôi mắt kép,
khôngcómắtđơn.Kíchthướcphầntrướcmắtdàihơnsovớiphầnsaumắt.
Râugồm4đốt:Đốt1:Màuvàngnâu,nhiềuusần,ngắn.Chiềudàiđốt2,3và
4giảmdần.Đốt4chiathành2phầnkhácbiệt,1/3chiềudàiđốt4(đoạntiếp
giápvớiđốt3)cómàunâuđậm,phầncònlại(2/3đốt4)cómàutrắngtrong.
Cácđốtrâucóhìnhtrụ,bênngoàiđượcbaophủbởicáclôngcảmgiác.Mắt
képrộng,nhôraở2bênhộpsọ.Vòicó3đốtvớikíchthướckhácnhau,đốt3

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh13K36B - CN Sinh
ngắn.Phầnngựcmàunâuđỏ,gồm3đốt:đốttrướcngực,đốtngựcgiữavàđốt
ngựcsau.Mỗiđốtcó1đôichânmangtêntươngứng(đôichânngựctrước,đôi
chânngựcgiữa,đôichânngựcsau).Nhìntừmặtlưngthìphầnngựccủathiếu
trùngtuổi1đượcphânchiarõràngbởi1rãnhnhỏthành2phần(tấm lưng
ngựctrênvàtấmlưngngựcdưới).Tấmlưngngựctrêndàihơntấmlưngngực
dưới.Phíatrướctấmlưngngựctrêncó2gaidàinhôcao.Trêncáctấmlưng
ngựcnàycórấtíthoavănvàđượcphủkínbởicáclôngcứng.Mỗiđốtngực
mang2đốtchânvớicấutạocủamỗichânbằng5đốt.Ởthiếutrùngtuổi1,
mầmcánhchưahìnhthành.Bụngcủathiếutrùngtuổi1có màuhồngnhạt,
gồm9đốt,đốtbụngbịphầnngựcchekhuất1phần.Cácđốtbụngcolại,rìa
bụngcủamỗiđốtcó1khoảngđậmmàuđen.Rìabụngcócácchấmsáng,diện
tíchchấmsángtăngdầntừđốt1đếnđốt3,đốt4,sauđógiảmdần.Cơquan
sinhdụccólông.Khichưađượchútmáuthìbụngchúngxẹpxuống,khihútno
máubụngcủachúngcănglên,hầunhưtoànkhoangbụngchứamáu,bụngcủa
cáthểhútmáunothườnggiãnrahếtcỡ,căngvàmọng,khilộtxácchuyểntuổi

thiếutrùngtuổi2,mầmcánhvẫnchưahìnhthành.Mỗiđốtngựcmang2đốt
chânvớicấutạocủamỗichânbằng5đốt.Bụngcủathiếutrùngtuổi2cómàu
vàngnhạt,gồm9đốt,đốtbụng1bịphầnngựcchekhuất1phần.Rìabụng
dướicủamỗiđốtcó1khoảngđậmmàuđen.Bụngcómộtkhoảngđenrộng
kéodàitừgiữađốt3tớihếtđốtbụngcuốicùng.Rìabụngtrêncócácchấm
sáng,diệntíchchấmsángtăngdầntừđốt1đếnđốt3,đốt4,sauđógiảmdần.
Khichưađượchútmáuthìbụngchúngxẹpxuống,nhìntừphíamặtbụngtrông
rấtrõnộitạngbêntrongmàuđen.Khihútnomáu,bụngcủachúngcănglên,
hầunhưtoànkhoangbụngchứamáu,bụngtiếpxúcgiãnra hếtcỡ,căngvà
mọng.Khilộtxácchúngnứtmộtđườngdọcmặtlưngtừgầnđốtbụngcuối
cùngđếngầnđỉnhđầu.Thiếutrùngmớilộtxáccơthểyếu,cómàuvàngnhạt
toànthânvànhìnrấtrõnộitạngphíamặtbụng.Xáclộtcóhìnhthùgầnnhư
banđầu,vỏxáccómàunâunhạt.Sosánhvớithiếutrùngtuổi1thìởtuổi2
chưacósaikhácđángkểvềhìnhdạngbọxítngoàikíchthướccủachúng.Kích
thướccủathiếutrùngtuổi2cóchiềudàitrungbình4,31±0,10mm(biênđộ
3,2-5,6mm),chiềurộngtrungbình1,72±0,06mm(biênđộ0,9-2,7mm).
Thiếu trùng tuổi 3 (hình 3.2, 3.3c):Cơthểcómàunâuởhầunhưtoàn
cơthể,riêngchỉcóphầnnhữngtấmlưngcómàunâuđen.Cònlạivềhình
tháikhôngcógìthayđổinhiềusovớithiếutrùngtuổi1và2.Đầuthuôndài,
hẹp,màuvàngnâu,đỉnhđầukéodàivượtquamắt.Đầumangmộtđôirâu
đầu,1đôimắtkép,khôngcómắtđơn.Kíchthướcphầntrướcmắtdàihơnso
vớiphầnsaumắt.Râugồm4đốt,đốt1cómàuvàngnâu,nhiềuusần,ngắn.

Trường ĐHSP Hà Nội 2 Khoa Sinh - KTNN
Phạm Hồng Minh16K36B - CN Sinh
Chiềudàiđốt2,3và4giảmdần.Đốt4chiathành2phầnkhácbiệt,1/3chiều
dàiđốt4(đoạnnốitiếpvớiđốt3)cómàunâuđậm,phầncònlại(2/3đốt4có
màutrắngtrong.Cácđốtrâucóhìnhtrụ,bênngoàiđượcbaophủbởicácrâu
cảmgiác.Mắtképrộng,nhôrakhỏihộpsọ.Vòicóđốt3ngắnvànhọn.Phần
ngựccủathiếutrùngtuổi3đượcphânchiarõbởimộtrãnhnhỏthành2phần.

Rìabụngdướicủamỗiđốtcó1khoảngđậmmàuđen.Bụngcómộtkhoảng
đenrộngkéodàitừgiữađốt3tớihếtđốtbụngcuốicùng.Rìabụngtrêncó
cácchấmsáng,diệntíchchấmsángtăngdầntừđốt1đếnđốt3,đốt4,sauđó
giảmdần.Cơquansinhdụccónhiềulôngxungquanh.Chiềudàithântrungbình
9,48±0,13mm(biênđộ8,0-10,67mm).Chiềurộngtrungbình3,71±0,11mm
(biênđộ2,56-4,60mm).
Thiếu trùng tuổi 5 (hình 3.2, 3.3e):Cómàuđenkháchẳnsovớicác
thiếutrùngtuổi1,2,3,4,mầmcánhcũngdàihơnvàlộrấtrõ.Viềnmầmcánh
kéodàicungvớitấmlưngngựctạothànhhìnhchữV.Đầuthuôndài,hẹp,dải
màuvàngnâutừđỉnhđầukéodàivượtquamắt.Đầumangmộtđôirâuđầu,
1đôimắtkép,khôngcómắtđơn.Kíchthướcphầntrướcmắtdàihơnsovới
phầnsaumắt.Râucó1đốtmàuvàngnâu,chiềudàiđốt2,3và4giảmdần.
Đốt4chiathành2phầnkhácbiệt,1/3chiềudàiđốt4(đoạnnốitiếpvớiđốt3)
cómàunâuđậm,phầncònlại(2/3đốt4cómàutrắngtrong).Cácđốtrâucó
hìnhtrụ,bênngoàidượcbaophủbởicácrâucảmgiác.Mắtképrộng,nhôra
2bênhộpsọ.Vòi3đốtvớikíchthướckhácnhau,đốt3ngắnvànhọn.Phía
trướctấmlưngngựctrêncó2gaidàinhôcao.Trêncáctấmlưngngựcnàycó
rấtnhiềuhoavănvàđượcphủkínbởicáclôngcứng.Thiếutrùngtuổi5mầm
cánhđãhìnhthànhkéodàiđếnđốtbụng2.Bụngthiếutrùngtuổi5gồm9đốt,
đốtbụng1bịphầnngựcchekhuất1phần.Rìabụngdướicủamỗiđốtcó1
khoảngđậmmàuđen.Bụngcómộtkhoảngđenrộngkéodàitừgiữađốt3tới
hếtđốtbụngcuốicùng.Rìabụngtrêncócácchấmsáng,diệntíchchấmsáng