VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Ngày nay, trong thời buổi hội nhập quốc tế, lượng kiến thức mà học sinh có
thể tiếp thu ngày càng nhiều. Những kiến thức đó có thể từ sách giáo khoa, tài liệu
tham khảo, trên các phương tiện truyền thông như Internet, báo chí, [6]
Tuy vậy, chất lượng của nền giáo dục Việt Nam nói chung còn thấp, nguyên
nhân của hiện tượng này một phần là do học sinh còn thụ động trong việc học,
chưa chủ động sáng tạo, các kỹ năng học tập còn hạn chế. Chính vì vậy một trong
những mục tiêu của giáo dục Việt Nam ngày nay là đào tạo nên những con người
thông minh, sáng tạo, có kỹ năng tư duy cao. Để đáp ứng với mục tiêu trên đòi hỏi
rất nhiều yếu tố như: con người, phương tiện, phương pháp dạy học, đổi mới kiểm
tra, đánh giá….Trong đó, đổi mới phương pháp dạy học được xem là khá quan
trọng.
Thế nhưng việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá
người học của giáo viên chưa được quan tâm đúng mức. Việc áp dụng các phương
pháp dạy học tích cực còn nhiều hạn chế, điều này dẫn đến học sinh ngoài việc tiếp
thu tri thức một cách thụ động, còn dẫn đến sự nhàm chán trong học tập, học sinh
không thực sự hứng thú học tập.
Do đó việc đổi mới phương pháp dạy học, nghiên cứu và ứng dụng những
phương pháp dạy học tích cực là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người
giáo viên.
Các phương pháp dạy học tích cực, dạy học tập trung vào người học…đã
được nghiên cứu và ứng dụng vào thực tiễn tương đối nhiều, trong đó dạy học tích
cực có sử dụng câu hỏi, bài tập để rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy là một
trong những hướng đổi mới phương pháp có tính khả thi và đem lại hiệu quả cao.
[6]
Đã có rất nhiều đề tài đề cập đến vấn đề sử dụng câu hỏi trong dạy học cũng
như vận dụng quan điểm tiến hóa trong dạy học sinh học 7. Tuy nhiên đối với học
sinh lớp 7, lứa tuổi còn nhỏ, khả năng tư duy chưa cao, vấn đề sử dụng hệ thống

trong chương trình Sinh học 7, trung học cơ sở.
5.5. Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc phát triển năng lực tư
duy cho học sinh trong dạy học Sinh học 7.
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nghiên cứu các tài liệu về đường lối giáo dục, chủ trương, nghị quyết về đổi
mới phương pháp dạy học. Nghiên cứu các tài liệu và các công trình nghiên cứu
liên quan đến phiếu học tập, bài tập tình huống, sơ đồ, bản đồ khái niệm, kỹ năng
tư duy của học sinh trong dạy học.
Nghiên cứu các tài liệu giáo khoa về động vật học, tìm hiểu mục tiêu, nội dung
chương trình sách giáo khoa, từ đó xác định mục tiêu để xây dựng các biện pháp
phát triển năng lực tư duy cho HS, từ đó đề xuất quy trình sử dụng vào thực tế
giảng dạy.
6.2. Phương pháp điều tra
Điều tra thực trạng phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học Sinh
học 7.
+ !"#$"%"&'#"()*Tiến hành thăm dò ý kiến của 20 giáo viên các trường
THCS trong huyện Vĩnh Cửu, Tỉnh Đồng Nai bao gồm các trường sau: THCS
Vĩnh Tân, THCS Lê Quý Đôn, THCS Vĩnh An, THCS Nguyễn Du. Tìm hiểu về
thực trạng đổi mới phương pháp dạy học, mức độ sử dụng các biện pháp phát triển
các năng lực tư duy và hiệu quả của nó trong dạy học thông qua:
2
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
- Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu thực trạng dạy học phát triển các năng
lực tư duy phân tích - tổng hợp, so sánh, khái quát hóa của học sinh.
- Trao đổi trực tiếp với một số giáo viên trực tiếp giảng dạy Sinh học 7
+ !"#$"+,-.")+: Chúng tôi đã tiến hành thăm dò ý kiến của 200 học sinh
khối 7 năm học 2013 - 2014 của trường THCS -THPT Huỳnh Văn nhằm tìm hiểu
thực trạng của học sinh khi được học thông qua sử dụng các biện pháp phát triển

TRONG DẠY HỌC SINH 7
- Mô tả được các tiêu chí rèn luyện năng lực tư duy và mức độ thành thục các
năng lực
- Đưa ra được các biện pháp phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong dạy
học Sinh học 7
II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1. CƠ SỞ LÝ LUẬN:
1.1 Năng lực:
Theo quan điểm của các nhà tâm lý học năng lực là tổng hợp các đặc điểm,
thuộc tính tâm lý của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của một hoạt động.
Ta có thể hiểu năng lực là sự phối hợp nhuần nhuyễn các kỹ năng và ở thực tế cuộc
sống.
Theo tài liệu dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập theo định hướng
phát triển năng lực học sinh các năng lực chung của học sinh được hình thành và
phát triển qua môn Sinh học ở cấp trung học cơ sở gồm có 9 năng lực chung được
chia thành 3 nhóm như sau:
Nhóm năng lực làm chủ và phát triển bản thân:
- Năng lực tự học
- Năng lực giải quyết vấn đề
- Năng lực tư duy
- Năng lực tự quản lý.
Nhóm năng lực về quan hệ xã hội:
- Năng lực giao tiếp
- Năng lực hợp tác
Nhóm năng lực công cụ:
- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông.
- Năng lực sử dụng ngôn ngữ.
- Năng lực tính toán.
1.2 Năng lực tư duy:
Là một loại hình hoạt động cơ bản, một loại hình hoạt động phức tạp của con

việc rèn luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật,
hiện tượng có chiều sâu, nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu, cho
nên nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động phân tích trước hết là nắm được cấu trúc của
đối tượng, nghĩa là:
+ Xác định các yếu tố tạo thành đối tượng.
+ Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó.
+ Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu?
+ Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào?
Trên cơ sở ấy mà xác định được tính chất, mâu thuẫn nội tại, động lực phát
triển và các vấn đề khác.
Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật
hay hiện tượng trong một chỉnh thể. Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng đều tồn
tại đồng thời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn nhau. Để nhận
thức đầy đủ sự vật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem xét từ một tổng thể
5
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
toàn vẹn, nghĩa là tổng hợp sơ bộ, sau đó mới phân tích từng yếu tố, cuối cùng tổng
hợp cao hơn, đầy đủ hơn.
Rèn luyện năng lực tổng hợp nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu,
những sự kiện lộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu
lý luận và khảo sát thực tiễn thành những sự vật, những hiện tượng, những quá
trình hoàn chỉnh, thống nhất.
Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự
liên hệ mật thiết với nhau. Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đối
tượng nhờ đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng. Từ sự
phân tích đối tượng sẽ giúp ta có một nhận thức đầy đủ hơn về đối tượng, phân tích
càng sâu thì sự tổng hợp cuối cùng càng cao, càng đầy đủ. Sự tổng hợp hoàn chỉnh
sẽ ảnh hưởng đến chất lượng của sự phân tích tiếp theo. Cứ như vậy, nhận thức
ngày càng tiến sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng.

Khái quát hoá là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùng
thuộc tính và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái
chung.
Sự khái quát hoá giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm mới.
Ở học sinh khái quát hoá diễn ra trên cơ sở phân tích, so sánh.
Người ta phân biệt các hình thức sau đây của khái quát hoá:
+ 678: Diễn ra khi tri giác tài liệu mới, kết quả là hình thành biểu tượng
chung về đối tượng nghiên cứu.
+ 9-78: Khi phát hiện ra bản chất bên trong của đối tượng nghiên cứu, dẫn
tới việc hình thành khái niệm cục bộ, tức là khái niệm riêng rẽ.
+ +:;()<=: Dẫn tới việc lĩnh hội một hệ thống khái niệm về những đối
tượng cùng loại.
+ >)%?@A: Khi hình thành hệ thống những khái niệm thuộc về một môn
học.
+ "()BC): Nhờ đó mà lĩnh hội một hệ thống khái niệm giữa các môn.
Năng lực khái quát hoá ở mỗi học sinh luôn đóng vai trò quan trọng trong
quá trình học tập. Khi được phát triển tới mức cao độ, chính năng lực này sẽ giúp
học sinh tách được cái chung, cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính
quy luật của tài liệu nghiên cứu, học tập bằng con đường phân tích chỉ một sự vật,
hiện tượng điển hình mà thôi. Bằng cách đó học sinh sẽ tiết kiệm được sức lực,
thời gian học tập của mình, biết khám phá các tri thức khoa học bằng những
phương pháp tối ưu.
1.3.4. Năng lực suy luận:
Suy luận là hình thức của tư duy, nhờ đó có thể rút ra phán đoán mới từ một
hay nhiều phán đoán theo các quy tắc logic xác định.
Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận. Tiền đề (còn gọi
là phán đoán xuất phát) là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới. Kết
luận là phán đoán mới thu được bằng con đường lôgic từ các tiền đề. Cách thức
lôgic rút ra kết luận từ các tiền đề gọi là lập luận.
Quan hệ suy diễn lôgic giữa các tiền đề và kết luận được quy định bởi mối

1.5.3. Đảm bảo nâng dần mức độ từ dễ đến khó
Trong quá trình rèn luyện và phát triển năng lực tư duy cho học sinh, tuỳ vào
trình độ và năng lực của từng học sinh hay tùy vào đối tượng HS để GV chủ động
nâng dần yêu cầu các mức độ câu hỏi, bài tập, bảng biểu, sơ đồ từ dễ đến khó,
không được nóng vội vì dễ làm cho HS chán nản, không thực hiện được yêu cầu
GV đề ra, không rèn luyện được các kỹ năng tư duy cho học sinh.
2. CƠ SỞ THỰC TIỄN:
2.1 Đặc điểm của chương trình Sinh học 7
Chương trình Sinh học lớp 7 bao gồm các nội dung chính như sau:
DE<F:* Mở đầu chương trình Sinh học lớp 7 đã cho chúng ta thấy được sự đa
dạng và phong phú của giới động vật, những đặc điểm để phân biệt động vật với
thực vật và những đặc điểm chung của động vật
+/6)%*%G)+<8)%#HA)%:;().")+
Giới thiệu cho chúng ta tìm hiểu về một số đặc điểm của các đại diện động vật
nguyên sinh như: Trùng roi, trùng biến hình, trùng dày, trùng kiết lị, trùng sốt rét…
8
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
qua đó rút ra những đặc điểm chung của động vật nguyên sinh và vai trò của nó
trong đời sống thực tiễn.
+/6)%*%G)+I:8A?+'J)%
Là ngành động vật đa bào bậc thấp, có cơ thể đối xứng toả tròn như: Thuỷ tức,
sứa, hải quỳ, san hô… qua việc tìm hiểu những đại diện này đã giúp chúng ta thấy
được sự đa dạng trong cấu tạo, cách di chuyển, hình thức dinh dưỡng, kiểu sinh
sản… của các đại diện ngành ruột khoang và cũng giúp chúng ta thấy được giá trị
to lớn mà nó mang lại.
+/6)%*&-)%G)+%":)
Bao gồm: Ngành giun tròn, ngành giun dẹp và ngành giun đốt.
Tìm hiểu về môi trường sống, cấu tạo, di chuyển, dinh dưỡng, sinh sản…của
các đại diện thuộc mỗi ngành như: Sán lá gan của Ngành giun dẹp, giun đũa của

- Thứ tư là: Tìm hiểu về lớp chim.
Thực hành quan sát bộ xương, mẫu mổ chim bồ câu. Nghiên cứu về cấu tạo trong
của chim bồ câu, sự đa dạng và những đặc điểm chung của lớp chim.
- Thứ năm là: Tìm hiểu về lớp thú.
Nghiên cứu về đời sống của Thỏ, khả năng di chuyển, các đặc điểm về cấu tạo
ngoài, cấu tạo trong của Thỏ.
Tìm hiểu về sự đa dạng của lớp thú và xem băng hình về tập tính và đời sống của
lớp thú.
+/6)%*OA"@)+'&-PJ<8)%#HA
Tìm hiểu về môi trường sống của động vật, về sự tiến hoá của động vật ở
các đặc điểm như: Sự vận động, di chuyển, tổ chức cơ thể, sinh sản…
Nghiên cứu nguồn gốc của động vật thông qua cây phát sinh động vật.
+/6)%* 8)%#HA#G<Q".!)%-'))%/Q"
Nội dung của chương này đó là tìm hiểu về sự đa dạng của của giới động vật
nói chung cũng như của sinh giới nói riêng, tìm hiểu về một số động vật quý hiếm
và động vật có tầm quan trọng đối với sự phát triển kinh tế địa phương và cuối
cùng của chương trình là tham quan thiên nhiên.
Qua phân tích chương trình Sinh học 7 chúng ta nhận thấy rằng lượng kiến
thức mà các em cần tiếp nhận khá lớn.Tuy nhiên nếu hình thành ở học sinh năng
lực tư duy tốt các em có thể ghi nhớ kiến thức sâu hơn, hiểu được bản chất của vấn
đề từ đó học tập ngày một tiến bộ.
2.2Thực trạng dạy học môn sinh học 7
Qua thăm dò ý kiến của đồng nghiệp trong trường và trường bạn tôi nhận thấy
rằng đại đa số giáo viên sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học và
các phương tiện trực quan, phương tiện hiện đại … Tuy nhiên để phát huy được
năng lực tư duy của học sinh là một vấn đề khá mới mẻ.
Qua trò chuyện, giáo viên cho rằng phát triển năng lực tư duy ở học sinh là rất
tốt, tuy nhiên khó thực hiện. Vận dụng quan điểm tiến hóa trong dạy học đạt được
hiệu quả tuy nhiên với chủ đề dạy học còn gặp nhiều khó khăn.
Qua trò chuyện, thăm dò ý kiến của học sinh chúng tôi nhận thấy rằng đại đa số

VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
Sơ đồ 3.1 Quy trình rèn luyện năng lực tư duy
Có thể diễn đạt sơ đồ sau theo các bước như sau:
Bước 1. Xác định các năng lực nhận thức của học sinh. Cụ thể là tập trung
vào một số năng lực nhận thức cơ bản: Phân tích- tổng hợp, so sánh, khái quát hoá,
suy luận.
Bước 2. Nghiên cứu thực tiễn: Nghiên cứu những câu phát biểu trả lời của
học sinh trong các giờ học, bài kiểm tra. Phân tích những câu trả lời đúng và cả
những câu trả lời sai, lý do tại sao học sinh có thể bị sai lầm. Đây là nguồn thông
tin chính để sử dụng thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập phục vụ giảng dạy.
Bước 3. Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập để phục vụ giảng dạy: Xử lý sư
phạm các câu hỏi đó, nghĩa là tùy vào các đối tượng học sinh cụ thể giáo viên đề ra
các câu hỏi, bài tập cụ thể phù hợp. Các câu hỏi, bài tập này trở thành phương tiện,
đối tượng của quá trình dạy học.
Bước 4. Rèn luyện một số năng lực tư duy của học sinh: Đưa hệ thống câu
hỏi, bài tập vào quá trình giảng dạy Sinh học 7 ở trường THCS. Học sinh cùng
nhau thảo luận, giải quyết hệ thống câu hỏi đó.
Bước 5. Hình thành ở học sinh năng lực tư duy: Thông qua giải quyết các
câu hỏi, bài tập mà học sinh vừa được củng cố tri thức, vừa được rèn luyện các kỹ
năng tư duy giúp học sinh hiểu sâu, mở rộng tri thức đồng thời học sinh có thể tự
tìm kiếm tri thức mới.
1.2 Vận dụng quy trình để phát triển năng lực tư duy cho học sinh thông qua
các bài giảng trên lớp
Giáo viên tiến hành tổ chức cho học sinh vận dụng quy trình để rèn luyện năng
lực tư duy (phân tích - tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, suy luận) thông qua giải
các câu hỏi, bài tập, tình huống, các phiếu học tập, sơ đồ, sơ đồ tư duy …
Ví dụ 1: Để giảng dạy nội dung Cấu tạo trong của Thủy tức (bài 8, SGK Sinh học
7)
+ Bước 1: Giáo viên nghiên cứu kỹ nội dung bài học ở nhà, xác định cụ thể

R)+2S1Y:AZ'-+X-)[)%-PJB8A.!A@7G'A+G)+-6A+W-PJ+:\AX-
Câu 3: Nghiên cứu hình 3.2 Cấu tạo, chức năng của một số tế bào thành cơ
thể của Thuỷ tức; 3.3 Động tác bắt mồi và tiêu hoá ở thuỷ tứcvà bảng Cấu tạo và
chức năng một số tế bào thành Thuỷ tức (trang 30 SGK Sinh học 7) và cho biết:
- Cấu tạo và chức năng của một số loại tế bào cơ thể thuỷ tức?
- Từ cấu tạo của tế bào
gai và đặc điểm của tua
miệng, hãy mô tả động tác bắt
mồi của thuỷ tức?
- Mô tả quá trình tiêu
hoá ở thuỷ tức? Thuỷ tức có
ruột hình túi, có một lỗ miệng
duy nhất, vậy nó thải chất bả
như thế nào?
Câu 4: Em hãy cho biết đặc
điểm cấu tạo của cơ thể thủy
tức? Khái quát xu hướng tiến
hoá của Thuỷ tức?
+ Bước 4: Đưa hệ thống câu hỏi vào nội dung bài học. Tùy theo đối tượng
thực tế giảng dạy, người giáo viên có thể linh hoạt sử dụng các câu hỏi trong tiết
học.
+ Bước 5: Hình thành ở học sinh năng lực tư duy. Chúng ta có thể nhận thấy
rằng thông qua câu 1 người giáo viên đã rèn luyện học sinh năng lực so sánh. Học
sinh phải so sánh giữa tập đoàn vônvoc và cơ thể đa bào để tìm ra câu trả lời.
Thông qua câu hỏi 2 và 3 học sinh được rèn luyện năng lực phân tích tổng hợp
kiến thức. Các em cần phải quan sát hình, phân tích hình ảnh để tìm ra câu trả lời
đúng.
14
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7

VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
R)+2S3Y:AZ'-6A+W-PJAI_)%I'"
Câu 5: Quan sát hình 5.1 – 5.3 SGK /20 - 21, kết hợp mục thông tin SGK /20 -
21, thảo luận nhóm và ghi kết quả vào bảng sau:
])%2S1 ^-<"WB-6A+WI_)%7"@)+R)+#GI_)%%"G;
Đại diện
Đặc điểm cơ thể phù hợp môi trường sống trong nước
Cấu tạo Di chuyển Dinh dưỡng Sinh sản
Trùng biến
hình
Trùng giày
R)+2S4Y:AZ'-6A+W-PJAI_)%7"@)+R)+#GAI_)%%"G;
Câu 6: So sánh đặc điểm cấu tạo, hình thức di chuyển, dinh dưỡng và sinh
sản của trùng biến hình và trùng giày?
Câu 7: Quan sát hình 6.1 – 6.4 SGK /23 - 24, kết hợp mục thông tin SGK /
23 - 24, thảo luận nhóm và ghi kết quả vào bảng sau:
])%2S2'.&)+AI_)%?"@AV`#GAI_)%.!AIaA
16
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
Đặc điểm
cần so
sánh
Kích thước
so với hồng
cầu
Con đường
truyền dịch
bệnh

Bộ
phận di
chuyển
Dinh
dưỡng
Sinh
sản
1 Trùng roi
2 Trùng
giày
3 Trùng
17
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
biến hình
4 Trùng
kiết lị
5 Trùng
sốt rét
Câu 11: Đặc điểm nào của động vật nguyên sinh vừa đúng cho loài sống tự do vừa
đúng cho loài sống kí sinh?
Câu 12: Giải quyết tình huống sau:
Một bạn học sinh đã phát biểu rằng: “ Động vật nguyên sinh là những sinh vật nhỏ
bé nhưng rất có hại cho môi trường sống, con người và động vật vì vậy chúng ta
phải tiêu diệt chúng.” Theo em bạn ấy nói có đúng không? Tại sao?
Với hệ thống câu hỏi trên học sinh dần hình thành được các năng lực tư duy như:
Năng lực phân tích được hình thành khi các em tìm đáp án cho câu hỏi 2, 7 và 10
Năng lực so sánh được hình thành khi các em tìm đáp án cho câu hỏi 5, 6 và 8
Năng lực suy luận được hình thành khi các em tìm đáp án cho câu hỏi 1, 3, 4, 11
và 12

SĐTD chính là bản “ sắp xếp” ý nghĩ của chính người vẽ ra chúng.
SĐTD là một sơ đồ thể hiện khái quát một nội dung kiến thức theo cách hiểu
của mỗi người. Mỗi người tùy theo khả năng sáng tạo của mình mà tạo ra vô số
kiểu sơ đồ như sơ đồ dạng cành cây, sơ đồ dạng nhánh …. Dù được thiết kế theo
dạng nào nhưng yêu cầu cần đạt dược của một SĐTD là phải thể hiện đầy đủ nội
dung kiến thức một cách khái quát dựa trên những từ ngữ ngắn gọn, hình ảnh sinh
động.
Trong dạy học Sinh học 7, để học sinh thấy được sự tiến hóa của các ngành,
các lớp động vật, cần có năng lực khái quát hóa. Vì vậy SĐTD là một biện pháp tốt
giúp học sinh thấy được chiều hướng tiến hóa của động vật từ những đại diện động
vật đơn bào đến động vật đa bào, từ động vật đa bào bậc thấp lên động vật đa bào
bậc cao và ngày càng hoàn thiện về tổ chức cơ thể .
Một số sơ đồ tư duy trong chương trình sinh học 7 như:
19
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
Diễn đạt bằng bảng để phân tích:
Hình thức này thường được sử dụng trong sách giáo khoa dưới dạng bài tập
yêu cầu học sinh hoàn thành. Tuy nhiên giáo viên có thể thiết kế thêm một số bảng
khác với sách giáo khoa nhằm phục vụ cho mục đích giảng dạy.
])%2S4 ^-<"WB-+:)%)%G)+ 8)%#HA)%:;().")+cde
20
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
ST
T
Đại diện Môi
trường
sống
Kích

tượng học sinh nhằm “lôi kéo” học sinh vào bài học. Ngoài ra tình huống cần
phong phú tránh sự nhàm chán ở người học và quan trọng nhất tình huống phải
được đưa ra đúng lúc, đúng chỗ, đúng trọng tâm bài học mà người giáo viên cần
lưu ý học sinh.
Tình huống 1:Nhằm giảng dạy nội dung vai trò của lớp thú
Có một bạn học sinh cho rằng: “Tất cả các loài động vật thuộc lớp thú đều
có ích cho chúng ta vì thế chúng ta cần săn bắt chúng để đem lại lợi ích, thu nhập
cho gia đình”. Theo em câu nói của bạn có đúng không? Tại sao?
Tình huống 2:
21
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
R)+2Sf+C+YL-PJ-+"B
Sau khi quan sát hình trên một bạn học sinh cho rằng: “Hệ hô hấp của chim
là tiến hóa nhất trong các lớp động vật trong ngành động vật có xương sống”. Theo
em nhận định của bạn có chính xác không? Ý kiến của em thế nào?
Tình huống 3:
Sau khi học xong đặc điểm tạo ngoài của thỏ một bạn học sinh đã vẽ sơ đồ
tư duy sau
R)+2SdY:AZ')%'G"-PJ+gcde

Theo em sơ đồ tư duy bạn vẽ đã chính xác chưa? Em hãy đọc sơ đồ tư duy mà em
cho là đúng.
Sử dụng bảng rèn luyện năng lực so sánh [ 8 ]
Xu hướng tiến hóa chung của sinh giới là từ chưa có các hệ cơ quan đến có
các hệ cơ quan nhưng đơn giản và cuối cùng là các hệ cơ quan phân hóa ngày càng
phức tạp. Vì vậy, để hướng dẫn học sinh tìm ra những hệ cơ quan mới xuất hiện ở
động vật cũng như thấy được sự hoàn thiện dần các hệ cơ quan thể hiện ở những
động vật học sau so với các động vật đã học trước đó, biện pháp tốt nhất là so sánh.
Một số dạng bảng

bò sát so với cá, GV có thể sử dụng bảng so sánh sau:
])%2S'.&)+.OA"@)+MJ-PJ+f-6h:J)-PJV$L-&V/j)%-/k@-+l#G7m.&A
CÁC HỆ CƠ
QUAN
CÁ Lưỡng cư Bò sát
23
VẬN DỤNG CÂU HỎI, BÀI TẬP RÈN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC SINH 7
TUẦN HOÀN
HÔ HẤP
&-+A"@)+G)+*Để rèn luyện kỹ năng làm việc với bảng, GV cần hướng dẫn HS
thực hiện theo quy tắc chung như sau:
- Đọc kỹ nhan đề của bảng, xem nội dung đề cập đến vấn đề gì và nhằm mục đích
gì?
- Đọc kỹ nhan đề các cột dọc, hàng ngang, tìm hiểu kỹ những thuật ngữ chưa hiểu
rõ.
- Đọc kỹ số liệu hoặc sự kiện lần lượt theo cột dọc rồi đến hàng ngang hoặc
ngược lại
- Phân tích, đối chiếu so sánh các số liệu, sự kiện và rút ra những nhận xét, kết
luận phù hợp
1.3.3. Biện pháp tổ chức cho học sinh phát triển năng lực khái quát hóa
Khái quát hoá là hoạt động trí tuệ cấp cao nhằm gom các đối tượng có cùng
thuộc tính và bản chất vào một nhóm, là quá trình chuyển từ cái đơn nhất lên cái
chung.
Sự khái quát hoá, giữ vai trò chủ yếu trong khi hình thành các khái niệm
mới. Ở học sinh khái quát hoá diễn ra trên cơ sở phân tích, so sánh.
Năng lực khái quát hoá ở mỗi học sinh luôn đóng vai trò quan trọng trong
quá trình học tập. Khi được phát triển tới mức cao độ, chính năng lực này sẽ giúp
học sinh tách được cái chung, cái bản chất, những mối liên hệ bên trong mang tính
quy luật của tài liệu nghiên cứu, học tập bằng con đường phân tích chỉ một sự vật,

tạo cơ
thể
Bộ
phận di
chuyển
Dinh
dưỡng
Sinh
sản
1 Trùng roi
2 Trùng
giày
3 Trùng
biến hình
4 Trùng
kiết lị
5 Trùng
sốt rét
Sử dụng sơ đồ tư duy để rèn luyện năng lực khái quát hóa:
Tùy theo từng đối tượng học sinh mà người giáo viên có thể đưa ra những
loại sơ đồ tư duy khác nhau để rèn luyện năng lực khái quát hóa. Đối với đối tượng
học sinh trung bình giáo viên nên sử dụng sơ đồ tư duy hoàn chỉnh hoặc sơ đồ tư
duy khuyết một phần nhỏ rồi yêu cầu các em hoàn thiện them. Đối với lớp đối
tượng học sinh là khá, giỏi giáo viên có thể yêu cầu các em tự thiết kế các sơ đồ tư
duy khái quát hóa nội dung bài học chẳng hạn sơ đồ tư duy thể hiện cấu tạo ngoài
của cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú hay sơ đồ tư duy thể hiện cấu tạo trong, đặc
điểm chung của các ngành động vật.
I.3.4 Biện pháp tổ chức cho học sinh phát triển năng lực suy luận:
Suy luận là một hoạt động trí tuệ cấp cao đòi hỏi người học phải có một nền
tảng kiến thức vững chắc đồng thời khả năng tư duy cao. Trên cơ sở những cái