Tuần 19
Tiết 73 - 74
Bài học đờng đời đầu tiên
A. Mục đích cần đạt:
Giúp học sinh hiểu:
- Tính kiêu căng của tuổi trẻ có thể làm hại đến ngời khác, khiến ta phải
ân hận suốt đời.
- Cần sống thân ái, đoàn kết với mọi ngời.
B. Các hoạt động dạy và học:
I. Đọc, tóm tắt và chia đoạn
II. Phân tích văn bản
? Khi xuất hiện ở đầu câu chuyện, Dế Mèn đã là một chàng dế thanh niên c-
ờng tráng. Chàng dế ấy đã hiện lên qua những nét cụ thể nào về:
+ Hình dáng:
- Đôi càng mẫm bóng, vuốt chân nhọn, đôi cánh dài,
cả ngời là một màu nâu bóng mỡ.
- Đầu to, nổi từng tảng, hai răng đen nhánh, râu dài
uốn cong.
+ Hành động:
- Đạp phanh phách, nhai ngoàm ngoạp, vuốt râu
? Em có nhận xét gì về cách dùng động từ, tính từ?
- Chính xác
? Trình tự miêu tả của tác giả?
- Lần lợt miêu tả từng bộ phận của Dế Mèn; gắn liền
miêu tả hình dáng với hành động. Những hình ảnh của
Dế Mèn hiện lên mỗi lúc một rõ nét thêm.
? Đoạn văn miêu tả đã làm hiện hình một chàng dế nh thế nào trong tởng tợng của
em?
- Hùng dũng, đẹp đẽ, hấp dẫn
? Dế Mèn lấy làm hãnh diện với bà con về vẻ đẹp của mình. Theo em, Dế
Mèn có quyền hãnh diện nh thế không?

- Hôi nh cú mèo
- Có lớn mà không có khôn
? Lời Dế Mèn xng hô với Dế Choắt có gì đặc biệt?
- Gọi Dế Choắt là chú mày mặc dù chạc tuổi nhau.
? Dới mắt Dế Mèn, Dế Choắt hiện ra nh thế nào?
- Yếu ớt, xấu xí, lời nhác, đáng khinh
? Dế Choắt thỉnh cầu điều gì? Thái độ của Dế Mèn?
- Đào húc dễ nghe nhỉ
? Thái độ đó đã tô đậm thêm tính cách gì của Dế Mèn?
2
- Kiêu căng, tự phụ
? Hết coi thờng Dế Choắt, Dế Mèn lại gây sự với Cốc
* Đọc: bỗng thấy tao đây
? Vì sao Dế Mèn dám gây sự với Cốc to lớn hơn mình?
- Muốn ra oai với Dế Choắt, muốn chứng tỏ mình sắp
đứng đầu thiên hạ.
- Em hãy nhận xét cách Dế Mèn gây sự với Cốc bằng câu hát:
Vặt lông cái Cốc cho tao
Tao nấu, tao nớng, tao xào, tao ăn
- Xấc xợc, ác ý, chỉ nói cho sớng miệng, không để ý
đến hậu quả.
? Diễn biến tâm lý của Dế Mèn lúc trêu chị Cốc nh thế nào?
+ Hả hê vì trò đùa tai quái của mình (chui tọt, nằm
khểnh )
+ Sợ hãi khi nghe chị Cốc mổ Dế Choắt (khiếp, nằm
im thin thít )
+ Bàng hoàng, ngơ ngẩn vì hậu quả không lờng hết đ-
ợc
+ Hoảng hốt, lo sợ, bất ngờ vì cái chết và lời khuyên
của Dế Choắt

? Theo em, có đặc điểm nào của con ngời đợc gắn cho các con vật ở chuyện
này?
- Dế Mèn: kiêu căng nhng biết hối lỗi, Dế Choắt yếu
đuối nhng biết tha thứ. Cốc: tự ái, nóng nảy.
? Em biết tác phẩm nào cũng có cách viết nh vậy?
- Các truyện: Đeo nhạc cho mèo, Hơu và Rùa
III. ý nghĩa của văn bản :
? Sau tất cả những chuyện đã xảy ra, nhất là sau cái chết của Dế Choắt,
Dế Mèn đã tự rút ra bài học đờng đời đầu tiên cho mình. Theo em, bài học đấy
là gì?
- Bài học về thói kiêu căng và tình nhân ái.
- Kẻ kiêu căng có thể làm hại ngời khác khiến phải ân
hận suốt đời, đó là bài học về thói kiêu căng.
- Nên biết sống đoàn kết với mọi ngời, đó là bài học về
tình nhân ái.
- Đó là bài học về tác hại của tinh nghịch ranh, ích kỷ.
Không phải mụ Cốc là thủ phạm mà chính là Dế Mèn
đã vô tình giết chết Dế Choắt. Đến lúc nhận ra lỗi của
mình thì đã muộn. Hống hách hão với ngời yếu, nhng
lại hèn nhác trớc kẻ mạnh, nói và làm chỉ vì mình,
không tính đến hậu quả ra sao. Tội lỗi của Dế Mèn
thật đáng phê phán, nhng dù sao, Dế Mèn cũng nhận
đợc ra lỗi và hối lỗi chân thành.
? Câu cuối cùng của đoạn trích có gì đặc sắc?
4
- Câu văn vừa thuật lại sự việc, vừa gợi tả tâm trạng
mang ý nghĩa suy ngẫm sâu sắc.
? Em học tập đợc gì từ nghệ thuật miêu tả và kể chuyện của Tô Hoài?
- Cách miêu tả loài vật sinh động, ngôn ngữ miêu tả
chính xác, kể chuyện bằng ngôi thứ nhất. Điều đó

- Động từ: đi, ra, thấy, soi
- Tính từ: lỗi lạc, a, to, bớng
? Các từ in đậm đứng ở những vị trí nào trong cụm động từ?
- Đứng trớc: đã đi
- Đứng sau: to ra
Đọc ghi nhớ (SGK/12)
II. Các loại phó từ
Đọc ví dụ 1
? Những phó từ nào đi kèm với các từ: chóng, trêu, trông thấy, loay hoay?
- Các phó từ: lắm, không, đừng, đã, đang
* L u ý :
Trong tổ chức cụm từ Tiếng Việt, một từ có thể đợc một hoặc nhiều từ
bổ nghĩa cho nó.
- Cụm từ: đứng mãi đây = đứng đây + đứng mãi
- Cụm từ: đừng quên nhau = đừng quên + quên nhau
- Cụm từ: lớn nhanh quá = lớn quá + lớn nhanh
Bảng phân loại các loại phó từ
6
Phó từ đứng tr ớc Phó từ đứng sau
Chỉ quan hệ thời gian đã, đang, sẽ, sắp
Chỉ mức độ thật, rất, hơi thật, lắm
Chỉ sự tiếp diễn tơng tự cũng, vẫn, cứ, đến
Chỉ sự phủ định không, cha, chẳng
Chỉ sự cầu khiến hãy, đừng, chớ
Chỉ kết quả và hớng đợc đợc, ra, rồi
Chỉ khả năng vẫn, cha cha
Tiết 76
7
Tìm hiểu chung về văn miêu tả
A. Kết quả cần đạt:

Càng, chân, khoeo, vuốt, đầu, cánh, răng, râu
Những động tác ra oai, khoe sức khỏe.
+ ở Dế Choắt :
Dáng ngời gầy gò, dài lêu nghêu Những so sánh:
8
gã nghiện thuốc phiện, nh ngời cởi trần mặc áo gilê
Những động tính từ chỉ sự xấu xí, yếu đuối
? Vậy văn miêu tả là gì?
Học sinh đọc Ghi nhớ SGK/16
Giáo viên giải thích rõ thêm:
Mục này khái quát bản chất và đặc điểm chủ yếu của văn miêu tả. Đó
là kiểu bài văn giúp ngời đọc hình dung cụ thể đặc điểm, tính chất của ngời,
sự vật, hiện tợng, cảnh vật; vừa thể hiện năng lực nhìn, nghe, cảm nhận (quan
sát, tởng tợng) của ngời viết.
II. Luyện tập:
Học sinh làm bài tập
1. Tan học, trên đờng về nhà, em lỡ đánh rơi chiếc cặp đựng sách, vở,
và đồ dùng học tập đèo sau xe đạp. Quay lại, tìm mãi không thấy, em đành tới
đồn trình báo các chú công an, nhờ tìm giúp. Chú thờng trực hỏi:
- Thế cái cặp của cháu hình dáng, màu sắc nh thế nào?
- Em sẽ nói
2. Học sinh đọc 3 đoạn thơ, văn trong SGK/16-17
- Đoạn 1: Chân dung Dế Mèn đợc nhân cách hóa khỏe, đẹp, trẻ trung:
càng mẫm bóng, vuốt cứng, nhọn hoắt
- Đoạn 2: Hình ảnh Lợm gầy, nhanh, vui, hoạt bát, nhí nhảnh nh con
chim chích.
- Đoạn 3: Cảnh hồ ao, bờ bãi sau trận ma lớn. Thế giới loài vật ồn ào,
náo động kiếm ăn.
Tuần 2
9

- Sông ngòi, kênh rạch chi chít nh mạng nhện
- Trời nớc, cây toàn một sắc xanh
- Tiếng sóng biển rì rào bất tận ru ngủ thính giác con
ngời
10
? Các ấn tợng đó đợc diễn tả qua các giác quan nào của tác giả?
- Thị giác (nhìn)
- Thính giác (nghe)

? Em hình dung nh thế nào về cảnh sông nớc Cà Mau qua ấn tợng ban đầu của
tác giả?
- Rất nhiều sông ngòi, cây cối
- Phủ kín màu xanh
- Một thiên nhiên còn nguyên sơ, đầy hấp dẫn và bí ẩn
2. Cảnh sông ngòi, kênh rạch Cà Mau
? Trong đoạn văn tả cảnh sông ngòi, kênh rạch Cà Mau, tác giả đã làm
nổi bật những nét độc đáo nào của cảnh?
- Cách đặt tên sông, tên đất
- Dòng chảy Năm Căn
- Rừng đớc Năm Căn
? Những cụ thể làm nên sự độc đáo của tên sông, tên đất xứ sở này?
Tìm những tên sông tên đất? Tại sao ngời miền Nam lại đặt tên nh vậy?
- Cứ theo đặc điểm riêng của nó mà gọi thành tên:
rạch Mái Giầm (có nhiều cây mái giầm), kênh Bọ Mắt
(có nhiều bọ mắt), kênh Ba Khía (có nhiều con ba
khía), Năm Căn (nhà năm gian)
? Em có nhận xét gì về cách đặt tên này?
- Dân dã, mộc mạc, theo lối dân gian
? Những địa danh đó gợi ra đặc điểm gì về thiên nhiên và cuộc sống Cà Mau?
- Phong phú, đa dạng: hoang sơ, thiên nhiên gắn bó

tả quá trình xuôi theo dòng chảy của con thuyền.
3. Cảnh chợ Năm Căn
Cà Mau không chỉ độc đáo ở cảnh thiên nhiên mà còn hấp dẫn ở cảnh
sinh hoạt cộng đồng nơi chợ búa.
? Quang cảnh chợ Năm Căn vừa quen thuộc, vừa lạ lùng hiện lên qua
các chi tiết điển hình nào?
- Quen thuộc: giống các chợ kề biển, lều cá, gỗ chất,
nhiều thuyền.
- Lạ lùng: nhiều bến, nhiều lò than hầm gỗ đớc; nhà
bẹ nh phố nổi, chợ nổi, bán đủ thứ, nhiều dân tộc.
? ở các đoạn văn trớc, tác giả chú trọng đến miêu tả, ở đoạn này, tác giả
chú trọng đến kể chuyện. ở đây bút pháp kể đợc sử dụng nh thế nào?
- Liệt kê hàng loạt: những nhà những lều, những
bến, lò, những ngôi nhà bè, những ngời con gái, những
bà cụ
? Lối kể liệt kê, các chi tiết hiện thực có sức gợi cho ngời đọc hình dung
nh thế nào về chợ Năm Căn?
- Cảnh tợng đông vui, tấp nập, độc đáo, hấp dẫn.
12
IV. Tìm hiểu ý nghĩa văn bản
? Qua đoạn trích Sông nớc Cà Mau, em cảm nhận đợc gì về vùng đất này?
- Thiên nhiên phong phú, hoang sơ mà tơi đẹp; sinh
hoạt độc đáo, hấp dẫn.
? Em có nhận xét gì về tác giả qua văn bản này?
- Am hiểu cuộc sống Cà Mau, có tấm lòng gắn bó với
đất này
? Em học tập đợc gì qua nghệ thuật tả cảnh từ văn bản Sông nớc Cà Mau
- Biết quan sát, so sánh, nhận xét về đối tợng miêu tả;
có tình cảm say mê với đối tợng miêu tả.
V. Ghi nhớ SGK/13

+ Tạo ra hình ảnh mới mẻ
+ Gợi cảm giác cụ thể, thích thú, hấp dẫn
+ Khả năng diễn đạt phong phú, sinh động của Tiếng
Việt
+ Thể hiện đợc cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ của con
ngời trớc sự vật
* Học sinh đọc ví dụ 3:
a. Con mèo đợc so sánh với con gì?
- So sánh với con hổ
b. Hai con vật này có gì giống và khác nhau?
- Giống về hình thức: lông vằn
- Khác nhau về tính chất: mèo hiền, hổ dữ
14
c. Sự so sánh này có khác gì câu trên?
- Sự tơng phản giữa hình thức và tính chất của sự vật,
cụ thể là con mèo.
Học sinh đọc ghi nhớ (SGK/26)
II. Cấu tạo của so sánh
Đọc bài tập 1
Vế A
(sự vật đợc so sánh)
Phơng diện so
sánh
Từ so
sánh
Vế B
(Sự vật dùng để so sánh)
Toán nhanh nh con sóc
Giáo viên hớng dẫn học sinh điền xong, đặt câu hỏi:
? Tìm thêm những từ so sánh mà em biết?

* Học sinh đọc
b. Đoạn 2 tả cái gì? Tả cảnh đẹp thơ mộng và hùng vĩ của sông n ớc
Cà Mau - Năm Căn
? Tìm các từ ngữ, hình ảnh thể hiện?
Giăng chi chít nh mạng nhện, trời xanh, nớc xanh,
rừng xanh, rì rào bất tận, mênh mông, ầm ầm nh
thác
Học sinh đọc
c. Đoạn 3 tả gì? Tả cảnh mùa xuân đẹp, vui, náo nức nh ngày hội
? Tìm các từ ngữ, hình ảnh thể hiện:
Chim ríu rít, cây gạo - thắp đèn khổng lồ, ngàn hoa
lửa, ngàn búp nõn nến trong xanh
? Để tả đợc nh trên, ngời viết cần có những năng lực cơ bản nào?
Quan sát, tởng tợng, so sánh và nhận xét cần sâu
sắc, dồi dào và tinh tế
? Tìm những câu văn có sự liên tởng, tởng tợng và so sánh trong các đoạn trên
Câu 1: Nh ngời nghiện thuốc phiện, nh ngời cởi trần
mặc áo gi - lê
Câu 2: Nh mạng nhện, nh thác, nh ngời bơi ếch, nh
dãy trờng thành vô tận
Câu 3: Nh thắp đèn, nh ngọn lửa, nh nến xanh
? Chúng có tác dụng gì?
16
Các hình ảnh so sánh, tởng tợng, liên tởng trên nhìn
chung đều rất đặc sắc vì nó thể hiện đúng, rõ hơn, cụ
thể hơn về đối tợng và gây bất ngờ, lí thú cho ngời
đọc.
? So sánh đoạn văn của Đoàn Giỏi trong mục 1 đoạn 2 với câu 3 để tìm ra những
từ bị lợc bỏ?
ầm ầm nh thác, nh ngời bơi ếch, nh dãy trờng thành

+ Nghệ thuật miêu tả nhân vật trong truyện hiện đại: miêu tả tâm lý
nhân vật, dùng ngôi kể thứ nhất.
B. Các hoạt động dạy và học:
I. Đọc và tóm tắt
? Văn bản Bức tranh của em gái tôi là một truyện ngắn hiện đại, có sự lồng
ghép của hai cốt truyện nhỏ.
Cốt truyện về ngời em:
- Kiều Phơng mê vẽ
- Kiều Phơng đợc phát hiện có tài vẽ
- Trong bức tranh đợc giải, Kiều Phơng vẽ anh trai
mình
Cốt truyện về ngời anh:
- Ngạc nhiên một cách vui vẻ
- Ghen tức vì em hơn tài mình
- Hãnh diện và xấu hổ khi xem tranh
? Nhân vật chính trong chuyện là ai?
- Kiều Phơng, anh trai
- Cả hai là nhân vật chính và đều mang chủ đề sâu
sắc của truyện: lòng nhân hậu và thói đố kị; trong đó,
nhân vật trung tâm là ngời anh, mang chủ đề chính
của truyện: sự thất bại của lòng đố kị.
II. Phân tích nội dung văn bản
1. Nhân vật ng ời anh
? Nhân vật ngời anh chủ yếu đợc miêu tả ở đời sống tâm trạng. Em thấy
tâm trạng ngời anh diễn biến trong các thời điểm nào?
- Khi phát hiện em gái chế thuốc vẽ
- Khi mọi ngời thấy em có tài vẽ và đợc giải
- Khi nhận đợc hình ảnh của mình trong bức tranh của
cô em gái
? Khi phát hiện em gái chế thuốc vẽ từ nhọ nồi, ngời anh nghĩ gì?

? Ngời anh đã muốn khóc khi nào?
- Khi thấy mình hoàn hảo quá trong bức tranh của em
gái.
? Bức chân dung đợc miêu tả nh thế nào? Tại sao tác giả viết: Mặt chú bé rất
lạ? Theo em, đó là thứ ánh sáng gì?
- Nhân vật trong tranh đẹp, trong sáng.
- ánh sáng của lòng mơ ớc, của bản chất trẻ thơ (cặp
mắt suy t, mơ mộng). -> ngời em không vẽ bức chân
dung ngời anh bằng vẻ hiện tại mà bằng tình yêu, lòng
nhân hậu, bao dung, tin tởng vào bản chất tốt đẹp của
anh trai mình.
19
? Theo em, ngời anh muốn khóc vì sao?
Có nhiều lý do:
- Có ngạc nhiên, giật sững ngời, ngỡ ngàng (không ngờ
em mình hoàn hảo thế, tài thế)
- Hãnh diện (vì cả hai anh em đều hoàn hảo)
- Xấu hổ (vì mình đã xa lánh, ghen tị với em gái, tầm
thờng hơn em gái)
? Cuối truyện, ngời anh muốn nói với mẹ: Không phải con đâu. Đấy là tâm hồn
và lòng nhân hậu của em con đấy. Câu nói đó gợi cho em những suy nghĩ gì về bản
chất của ngời anh?
- Ngời anh đã nhận ra thói xấu của mình: nhận ra
tình cảm trong sáng, nhân hậu của em gái, biết xấu
hổ, ngời anh có thể trở thành ngời tốt nh bức tranh
của em gái
? Tại sao bức tranh chứ không phải vật nào khác lại có sức cảm hóa ngời anh đến
thế?
- Bức tranh là nghệ thuật. Sức mạnh của nghệ thuật là
tìm kiếm cái đẹp, làm đẹp cho con ngời, nâng con ngời

? Đoạn kết đã hé mở các ý nghĩa của câu chuyện Bức tranh của em gái tôi.
Theo em, đó là những ý nghĩa nào?
- Sự chiến thắng của tình cảm trong sáng, nhân hậu
đối với tình cảm ghen ghét, đố kỵ.
- Tình cảm trong sáng, nhân hậu bao giờ cũng lớn
hơn, cao đẹp hơn tình cảm ghen ghét, đố kỵ.
? Ngoài ý nghĩa xã hội, truyện này còn có một ý nghĩa khác thuộc về nghệ
thuật. Em hiểu gì về ý nghĩa này?
- Truyện đề cao sức mạnh của nghệ thuật là góp phần
vào hoàn thiện con ngời, nâng con ngời lên một tầm
cao mới của chân, thiện, mỹ.
IV. Ghi nhớ: SGK/35
? Văn bản này cho em hiểu gì về nghệ thuật kể chuyện và miêu tả trong truyện
hiện đại.
- Kể chuyện bằng ngôi thứ nhất (dễ kể, hồn nhiên,
chân thực).
- Miêu tả chân thực diễn biến tâm lý của nhân vật.
? Thiện cảm của em dành cho nhân vật nào trong truyện Bức tranh của em gái
tôi? Vì sao?
- Dành cho em gái vì lòng nhân hậu
- Dành cho anh trai vì nhận ra lỗi lầm
- Dành cho cả hai vì họ đều muốn trở thành ngời tốt
21
Tiết 83 - 84
Luyện nói về quan sát, tởng tợng,
so sánh và nhận xét trong văn miêu
tả
A. Kết quả cần đạt:
22
- Rèn kỹ năng nói trớc tập thể, nhóm, qua đó nắm vững hơn nữa các kỹ

- Những hình ảnh so sánh, liên tởng, tởng tợng
* Dựa vào dàn ý, trình bày bằng lời nói truyền cảm trớc các bạn và các
nhóm trong lớp.
IV. Bài tập 4:
23
- Lập dàn ý và nói trớc lớp về quang cảnh một buổi sáng (bình minh)
trên biển. Khi tả, em sẽ so sánh, liên tởng với các hình ảnh gì? Chẳng hạn:
+ Bầu trời nh vỏ trứng, nh lòng trắng trứng, rồi nh lòng đỏ trứng gà.
+ Mặt biển phẳng lì nh tờ giấy xanh mịn.
+Bãi cát lỗ chỗ những dấu vết còng gió, dã tràng hì hục đào đắp suốt
đêm
Tuần 22
Tiết 85
Vợt thác
A. Kết quả cần đạt:
- Cảm nhận đợc vẻ đẹp phong phú, hùng vĩ của thiên nhiên và vẻ đẹp
của ngời lao động miêu tả trong bài.
24
- Nắm đợc nghệ thuật phối hợp miêu tả khung cảnh thiên nhiên và hoạt
động của con ngời.
B. Các hoạt động dạy và học:
* Kiểm tra bài cũ:
+ Phân tích diễn biến tâm trạng của ngời anh trong truyện Bức tranh
của em gái tôi.
+ Theo em, ngời anh có tính cách gì đáng trách, đáng thông cảm?
+ Nhân vật Kiều Phơng để lại trong em cảm nghĩ gì?
I. Đọc và tóm tắt
Giáo viên hớng dẫn học sinh đọc
II. Phân đoạn
- 3 đoạn: