BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
NGUYỄN THỊ THÚY
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC PHẦN VI SINH VẬT SINH HỌC 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Nghệ An, 2014
1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
NGUYỄN THỊ THÚY
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC PHẦN VI SINH VẬT SINH HỌC 10
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học môn Sinh học
Mã số: 60.14.01.11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS. TS. NGUYỄN ĐÌNH NHÂM
Nghệ An, 2014
2
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả
nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội
dung khoa học trong luận văn.

Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Thúy

1. Lý do chọn đề tài. 1
2. Mục đích nghiên cứu 1
3. Nhiệm vụ nghiên cứu 2
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2
5. Giả thuyết khoa học 2
6. Phương pháp nghiên cứu 2
7. Đóng góp của đề tài 5
8. Cấu trúc luận văn 6
PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
7
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 7
1.1. Cơ sở lý luận của đề tài 7
1.1.1. Tình huống và tình huống dạy học 7
1.1.1.1. Tình huống 7
1.1.1.2. Tình huống dạy học, bài tập tình huống 7
1.1.1.3. Các yếu tố cấu thành tình huống dạy học, bài tập tình huống 9
1.1.1.4. Phân loại tình huống dạy học 10
1.1.2. Dạy học bằng tình huống 12
1.1.2.1. Đặc điểm của dạy học bằng tình huống 12
1.1.2.2. Ưu, nhược điểm của dạy học bằng tình huống 12
1.1.2.3. Những yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống. 14
1.1.3. Kỹ năng học tập của HS 15
1.1.3.1. Khái niệm kỹ năng 15
1.1.3.2. Kỹ năng học tập 15
1.1.3.3. Kỹ năng suy luận 17
1.2. Cơ sở thực tiễn của đề tài
22
1.2.1.Thực trạng dạy học Sinh học ở một số trường THPT trong tỉnh Hà 22
5
Tĩnh

46
2.5.1. Giá trị của bài tập tình huống trong rèn luyện kỹ năng suy luận 46
2.5.2. Tổ chức cho HS rèn luyện kỹ năng suy luận diễn dịch ( hoặc suy luận
quy nạp ) thông qua giải các bài tập tình huống
46
2.6. Tiêu chí đánh giá việc rèn luyện kỹ năng suy luận 48
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 51
.1. Mục đích thực nghiệm
51
3.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm
51
3.2.1. Đối tượng thực nghiệm 51
3.2.2. Tổ chức thực nghiệm 51
3.2.3. Phương pháp tiến hành. 52
6
3.3. Kết quả thực nghiệm 53
3.3.1. Kết quả định lượng 52
3.3.1.1. Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Nghèn 52
3.3.1.2. Kết quả thực nghiệm tại trường THPT Đồng Lộc 56
3.3.1.3. Kết quả kiểm tra về kĩ năng suy luận của học sinh 59
3.3.2. Kết quả định tính. 60
Kết luận chương 3 61
PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 62
1. Kết luận 62
2. Kiến nghị 62
Tài liệu tham khảo 63
Phụ lục P1à14
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
BTTH Bài tập tình huống
ĐC Đối chứng

H 3.3. Đồ thị biểu diễn tần suất điểm các lần KT trong TN - THPT Đồng Lộc 58
H 3.4. Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ điểm các lần KT trong TN – THPT
Đồng Lộc
58
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu tất yếu trong sự nghiệp đổi mới
Giáo dục và Đào tạo của nước ta. Đây cũng là vấn đề cấp bách được Đảng và Nhà
nước quan tâm, thể hiện trong hàng loạt các văn bản pháp lý quan trọng như trong các
Nghị quyết Trung ương, trong luật Giáo dục và trong chiến lược phát triển Giáo dục.
Nghị quyết Trung Ương 2, khóa VIII đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương
pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy
sáng tạo cho người học”.
Dạy học không thể truyền thụ kiến thức theo một chiều, “rót kiến thức” vào học
sinh. Trong quá trình dạy học, học sinh chủ động tiếp thu tri thức với sự tổ chức,
hướng dẫn của giáo viên, học sinh chủ động tìm tòi và khám phá. Cuối cùng, qua quá
trình tương tác, trao đổi giữa giáo viên và học sinh, học sinh sẽ tiếp thu được những tri
thức mới, những kỹ năng tư duy mới. Tuy nhiên, một yêu cầu đặt ra trong quá trình
dạy học là làm thế nào để phát huy được tính tích cực của học sinh? Trong dạy học có
nhiều cách khác nhau để phát huy tính tích cực đó, sử dụng bài tập tình huống được
xem là phương pháp hữu hiệu.
Trong môn Sinh học nói chung và Phần Sinh học Vi sinh vật nói riêng, nội dung
kiến thức bao gồm các khái niệm có mối liên hệ chặt chẽ được hình thành và phát triển
9
theo một trình tự logic. Do vậy việc thiết kế, đưa ra các bài tập tình huống để vừa giảng
dạy kiến thức vừa rèn luyện kỹ năng suy luận cho học sinh học tập là một vấn đề cần
thiết. Từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế và sử dụng
bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng suy luận cho học sinh trong dạy học phần
Vi sinh vật Sinh học 10”.
2. Mục đích nghiên cứu

BTTH cũng như thiết kế, phân loại các BTTH và đưa vào giảng dạy để rèn luyện kỹ
năng suy luận cho học sinh.
6.1.3. Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến hệ thống các kỹ năng của học sinh để làm
cơ sở xác định một số kỹ năng nhận thức cơ bản.
6.1.4. Sử dụng sách giáo khoa Sinh học 10 để thiết kế các BTTH sát với nội dung và
sát với trình độ nhận thức của học sinh.
6.1.5. Nghiên cứu các Luận văn Thạc sĩ liên quan để tham khảo cách trình bày bố cục
của một luận văn.
6.2. Phương pháp quan sát
6.2.1. Tiến hành quan sát để có cái nhìn tổng quan về thực trạng chung của vấn đề dạy
và học Sinh học hiện nay.
6.2.2. Dự giờ để có thể thâm nhập vào bên trong giờ dạy của đồng nghiệp, khám phá
những đặc điểm, khía cạnh nào đó của giờ dạy nhằm thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu đề
tài.
6.2.3. Quan sát các sản phẩm Giáo dục (giáo án của giáo viên, bài kiểm tra của học
sinh, vở ghi chép…).
11
6.3. Phương pháp điều tra cơ bản
Điều tra về thực trạng của việc sử dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng suy luận
cho học sinh trong dạy học Sinh học hiện nay ở nhà trường THPT.
a. Đối với giáo viên:
Sử dụng phương pháp Ankét: dùng phiếu điều tra để lấy số liệu về thực trạng
của việc sử dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng trong dạy học Sinh học hiện nay.
b. Đối với học sinh:
Sử dụng phiếu điều tra để điều tra về việc sử dụng bài tập BTTH để rèn luyện
kỹ năng trong dạy học Sinh học của giáo viên THPT hiện nay và điều tra hứng thú học
tập của học sinh trong tiết học có sử dụng BTTH.
6.4. Phương pháp chuyên gia
Gặp gỡ, trao đổi với người hướng dẫn giỏi về lĩnh vực mình nghiên cứu, lắng
nghe sự tư vấn của những người có kinh nghiệm để giúp định hướng cho việc triển

m
=
- Phương sai:
10
2
2
1
1
.
( )
i
n
i
n
x
x
s
=
−
∑
- Độ lệch tiêu chuẩn: Biểu thị mức độ phân tán của các số liệu quanh giá trị
trung bình cộng.
2
ss
=

- Hệ số biến thiên: để so sánh hai tập hợp có
X
khác nhau


−
=

Trong đó: S
2
TN:
Phương sai của lớp TN
S
2
ĐC
: Phương sai của lớp đối chứng
N
TN
: Số bài KT của lớp TN
N
ĐC:
Số bài KT của lớp ĐC
Sau khi tính được t
d,
ta so sánh với giá trị t
α

được tra trong bảng phân phối
Studen với mức ý nghĩa α

= 0,05 và bậc tự do f = n
1
+n
2
-2.

học sinh THPT.
8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn có 3
chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng suy
luận trong dạy học phần Vi sinh vật Sinh học 10
Chương 2: Thiết kế và sử dụng BTTH để rèn luyện cho học sinh kĩ năng suy luận
trong dạy học phần Vi sinh vật Sinh học 10.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.
14
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1.Cơ sở lý luận của đề tài
1.1.1. Tình huống và tình huống dạy học[15]
1.1.1.1. Tình huống
Có nhiều quan niệm khác nhau khi đề cập đến khái niệm và bản chất của tình
huống :
Theo quan niệm triết học: “Tình huống là một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ
thể, ở một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường của anh ta, lúc đó
anh ta biến thành một chủ thể của hoạt động có đối tượng nhằm đạt được mục tiêu
nhất định”.
Xét về mặt tâm lý học:" Tình huống là một hệ thống những điều kiện bên trong
quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực
của chủ thể đó”.
Theo Boehrer “Tình huống là một câu chuyện, có cốt chuyện và nhân vật, liên
hệ đến một hoàn cảnh cụ thể, từ góc độ cá nhân hay nhóm, và thường là hành động
chưa hoàn chỉnh. Đó là một câu chuyện cụ thể và chi tiết, chuyển nét sống động và
phức tạp của đời thực vào lớp học”.
Nói một cách khái quát hơn: "Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi,
trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ, hành động, đối phó, chịu đựng"

phỏng thành tình huống dạy học.
BTTH là những tình huống đã xảy ra trong quá trình dạy học được cấu trúc dưới
dạng bài tập .Trong dạy học các môn học, những tình huống được đưa ra là tình
16
huống giả định hay tình huống thực đã xảy ra trong thực tiễn dạy học môn học ở
trường phổ thông. HS giải quyết được những tình huống trên, một mặt vừa giúp hình
thành kiến thức mới,vừa cũng cố và khắc sâu kiến thức. Trong rèn luyện kĩ năng dạy
học, BTTH vừa là phương tiện, vừa là công cụ, vừa là cầu nối giao tiếp giữa GV và
HS.
Ví dụ về một tình huống trong dạy học
Sau khi nghiên cứu các kiểu dinh dưỡng của vi sinh vật giáo viên yêu cầu một học sinh
lấy 4 ví dụ minh họa 4 kiểu dinh dưỡng đã học. Bạn Na đã lấy 4 ví dụ sau :
Quang tự dưỡng: vi khuẩn lam sống trên bề mặt nước ao hồ, ruộng.
Hóa tự dưỡng: Vi khuẩn oxihóa lưu huỳnh sống ở đáy biển
Quang di dưỡng: Vi khuẩn không chứa lưu huỳnh màu lục sống trong bùn lầy.
Hóa di dưỡng : Vi khuẩn lactic sống trong dưa muối, sữa chua.
Theo em các ví dụ bạn Na đưa ra đã đúng chưa? Hãy giải thích ?
(dạy- học Các kiểu dinh dưỡng-bài 22: Dinh dưỡng, chuyển hóa vật chất và năng
lượng ở vi sinh vật).
1.1.1.3 Các yếu tố cấu thành tình huống dạy học, bài tập tình huống
Một tình huống dạy học thường bao gồm có ba yếu tố cơ bản sau:
a) Một ngữ cảnh có thật: Các tình huống trong dạy học thường được thiết kế
trên nền một ngữ cảnh có thật. Từ đó, có thể điều chỉnh một số chi tiết nhằm đơn giản
hoá tình huống hay tạo được mối liên hệ tình huống với lý thuyết và quá trình vận dụng
tri thức của người học. Tuy nhiên, tình huống trong dạy học phải có độ tin cậy cao, bởi
vì khi người học có sự nghi ngờ về tính có thực của tình huống, sự chú ý và tính
nghiêm túc của họ sẽ giảm và phương pháp dạy học tình huống sẽ không còn phát huy
được tác dụng của nó.
b) Nội dung thông tin và dữ kiện: Một tình huống phải được cung cấp cho
người học vấn đề và những thông tin cần thiết để giải quyết vấn đề ấy. Những dự liệu ở

và được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất. Mục đích của loại tình huống này là để học sinh áp
dụng các kiến thức đã học qua giờ thuyết giảng vào giải quyết các vụ việc trong thực
tiễn và qua đó học thêm kiến thức mới. Loại tình huống này yêu cầu học sinh không
18
những phải nghiên cứu tài liệu được giao mà còn phải thực hiện các bước chuẩn bị theo
yêu cầu của giáo viên. Phương pháp nêu vấn đề sẽ hỗ trợ để giải quyết tình huống,
trong đó học sinh là người làm việc chính và giáo viên là người hướng dẫn cho học
sinh. Về nội dung, tình huống này có độ phức tạp cao nhất. Nó thường bao gồm ít nhất
ba vấn đề xuyên suốt trong một hay nhiều bài học và do đó yêu cầu về sự chuẩn bị của
cả học sinh và giáo viên cũng ở mức độ cao nhất”[18] .
Theo Nguyên Cương, có thể phân ra nhiều loại tình huống dạy học nhưng chung quy
lại có những loại tình huống vấn đề sau:
- Tình huống nghịch lý: Là tình huống vấn đề mới thoạt nhìn dường như vô lý, không
phù hợp với lý thuyết, quy luật đã được thừa nhận.
- Tình huống tranh luận vấn đề bao gồm tình huống lựa chọn và tình huống bác bỏ
+ Tình huống lựa chọn: Là tình huống vấn đề xuất hiện khi học sinh đứng trước một
sự lựa chọn rất khó khăn giữa hai hay nhiều phương án giải quyết. Để có kết luận chính
xác vấn đề đặt ra đòi hỏi HS phân tích vấn đề và tìm ra phương án chính xác nhất.
+Tình huống bác bỏ: Là tình huống đòi hỏi phải bác bỏ một luận điểm, kết luận sai
lầm. Để đạt được điều đó, HS phải tìm được chỗ sai, chỗ thiếu chính xác của luận điểm
hoặc kết luận đó và chứng minh tính chất sai lầm của chúng.
Ví dụ: Khi tìm hiểu về chất ức chế sự sinh trưởng của vi sinh vật có 2 học sinh tranh
cải nhau :
-Bạn A cho rằng « Xà phòng là chất diệt khuẩn »
-Bạn B cho rằng « xà phòng không phải là chất diệt khuẩn »
Theo em ý kiến bạn nào đúng ? bạn nào sai ? Hãy giải thích
( mục chất ức chế sinh trưởng- bài 27 : Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi
sinh vật)
- Tình huống vận dụng ( Xử lí tình huống giả định) : tạo ra tình huống có vấn đề khi
học sinh phải tìm con đường ứng dụng kiến thức trong học tập, thực tiễn hoặc tìm lời

tiết với môi trường; có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tuỳ thuộc vào tình huống.
20
* HS chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có công thức
nào giúp HS tiếp cận với tình huống.
* Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn.
1.1.2.2. Ưu- nhược điểm của dạy - học bằng tình huống
a, Ưu điểm
Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung
tâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây [18]
- Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ nhớ các vấn đề
phức tạp.
- Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học nâng cao khả năng tư duy độc
lập, sáng tạo .
- Dạy và học bằng tình huống giúp người học có cơ hội để liên kết, vận dụng các kiến
thức đã học được .
- Dạy học bằng tình huống thông qua việc giải quyết tình huống giúp người học có thể
phát hiện ra những vấn đề cuộc sống đặt ra nhưng bản thân chưa đủ kiến thức giải
quyết.
- Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể rèn luyện một số kỹ
năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, suy luận , tranh luận và thuyết trình .
- Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng nghiên cứu và
học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của học sinh, phù
hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học.
- Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của phần lớn học sinh
đối với môn học .
Có thể nói đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia tích
cực của HS vào quá trình học tập; phát triển các kĩ năng học tập, giải quyết vấn đề, kĩ
năng đánh giá, dự đoán kết quả, kĩ năng giao tiếp như nghe, nói, trình bày của HS;
tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận tình huống dưới nhiều
góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những tình huống phức tạp; chủ

22
1.1.2.3. Những yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống
Khi soạn thảo các tình huống trong dạy học cần đảm bảo các yêu cầu sau:
- Tình huống phải thể hiện được chủ đề (mô tả điểm nổi bật của tình huống),
mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống. Nội dung tình huống phải đủ thông
tin để phân tích và giải quyết tình huống và thể hiện được nhiệm vụ học sinh cần giải
quyết.
- Một tình huống tốt là tình huống có tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài
học tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp và điều quan trọng là nội dung của
tình huống phải phù hợp vói trình độ của học sinh[4]
1.1.3. Kỹ năng học tập của học sinh
1.1.3.1. Khái niệm kỹ năng
Xét về nguồn gốc từ ngữ, kĩ năng có nguồn gốc từ Hán - Việt, “kỹ” là sự khéo
léo, “năng” là có thể.
Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận
được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn. Kĩ năng đạt tới mức hết sức thành thạo,
khéo léo trở thành kỹ xảo” [8].
Theo Nguyễn Đình Chỉnh: “ Kỹ năng là một thao tác đơn giản hoặc phức tạp
mang tính nhận thức hoặc mang tính hoạt động chân tay, nhằm thu được một kết
quả” [4].
Có nhiều quan điểm khác nhau về kỹ năng nhưng tựu trung lại, bất kì kỹ năng
nào cũng dựa trên cơ sở lý thuyết là kiến thức. Sở dĩ như vậy là vì xuất phát từ cấu trúc
kỹ năng (phải hiểu mục đích, biết cách thức đi đến kết quả và hiểu được những điều
kiện cần thiết để triển khai các cách thức đó).
Mỗi kỹ năng chỉ được biểu hiện thông qua một nội dung, tác động của kỹ năng
lên nội dung chúng ta sẽ đạt được mục tiêu đặt ra.
Mục tiêu = Kỹ năng x Nội dung [9].
Kĩ năng là yếu tố quyết định đến kết quả hành động. Nó biểu thị năng lực cá
nhân. Bất kì một kĩ năng nào cũng có hai thuộc tính cơ bản là:
23

Trong đó, sự thông hiểu kiến thức diễn ra thông qua quá trình xử lý thông tin bằng các
thao tác trí tuệ: phân tích và tổng hợp, khái quát hoá, cụ thể hoá, trừu tượng hoá, so
sánh đối chiếu, suy luận
Trong thực tiễn dạy học, nhiều HS còn rất lúng túng ở khâu này vì thiếu phương
pháp xử lý thông tin và GV cũng ít chú ý cung cấp và huấn luyện cho các em các
phương pháp thích hợp và hiệu nghiệm .
Có thể nêu hệ thống kỹ năng học tập chung của HS THPT như sau: [10]
1- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên quan đến việc thu
thập, xử lý, sử dụng thông tin: Kỹ năng làm việc với sách giáo khoa, kỹ năng quan sát,
kỹ năng tiến hành thí nghiệm, kỹ năng phân tích - tổng hợp, kỹ năng so sánh, kỹ năng
khái quát hoá, kỹ năng suy luận, kỹ năng áp dụng kiến thức đã học
2- Các kỹ năng học tập phục vụ chức năng tổ chức, tự điều chỉnh quá trình học
tập liên quan đến việc quản lý phương tiện học tập, thời gian, sự hỗ trợ từ bên ngoài và
chất lượng: Kỹ năng tự kiểm tra, tự đánh giá, kỹ năng tự điều chỉnh.
3- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác: Kỹ năng học
nhóm,kỹ năng thuyết trình, kỹ năng giao tiếp….
Người GV chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập cho HS qua một hay nhiều nội
dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa.
1.1.3.3. Kỹ năng suy luận
a) Khái niệm suy luận[25]
- Định nghĩa
Suy luận là hình thức tư duy phản ánh những mối liên hệ phức tạp hơn (so với
phán đoán) của hiện thực khách quan. Về thực chất, suy luận là thao tác lôgíc mà nhờ
đó tri thức mới được rút ra từ tri thức đã biết.
- Cấu tạo của suy luận
- Mọi suy luận đều gồm có ba bộ phận : Tiền đề, kết luận và lập luận .
Tiền đề là tri thức đã biết, làm cơ sở rút ra kết luận. Những tri thức này
biết được nhờ quan sát trực tiếp; nhờ tiếp thu, kế thừa tri thức của các thế hệ đi
25