Đề tài: MỘT VÀI KINH NGHIỆM KHI DẠY VĂN
BẢN “SANG THU” CỦA HỮU THỈNH
(Ngữ Văn 9- Tập 2)

I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Chúng ta biết đổi mới chương trình và đổi mới phương pháp dạy
học là cả một quá trình, trong quá trình đổi mới này chúng ta đã đạt
một số kết quả, đó là sự nỗ lực của mỗi thầy cô giáo làm công tác giảng
dạy, họ đã phát huy được tính tích cực, chủ động trong học tập của
nhiều học sinh ở nhiều bài học, môn học phải nói là hay hơn trước.
Với mục đích lớn đó ở mỗi bài học của mỗi tiết, sách giáo khoa Ngữ
văn đã cố gắng chọn các văn bản tiêu biểu để từ các văn bản các em
được cảm thụ văn học, được rèn luyện tập làm văn- Tiếng việt, các bài
học đã thể hiện được tinh thần và phương pháp giảng dạy tích hợp, tích
cực. Từ yêu cầu thiết thực của việc đổi mới sách giáo khoa, đổi mới
phương pháp giảng dạy đòi hỏi giáo viên giảng dạy Ngữ văn có nhiệm
vụ khai thác nét độc đáo riêng biệt của mỗi tác phẩm, mỗi nhà văn làm
cho “linh hồn” của mỗi tác phẩm sống mãi trong lòng các em và đạt
được mục đích của việc dạy Ngữ văn.
II. CƠ SỞ THỰC TẾ (nguyên nhân):
- Khi dạy thể thơ trữ tình, qua bản thân và giự giờ đồng nghiệp,
kiểm tra, khảo sát học sinh tôi thấy một thực tế qua quá trình dạy giáo
viên phải giúp học sinh khai thác được chất trữ tình, tâm tư tình cảm
của nhà văn trữ tình, có thể được thể hiện qua dòng hồi tưởng, cảm xúc,

1

nối nhớ quê hương… để học sinh nắm được chiều sâu tình cảm mà tác
giả thể hiện qua dòng cảm xúc. Nhưng một số tiết dạy thơ giáo viên
chưa khai thác sâu điều đó, chưa nắm bắt được thi pháp để xây dựng

không nghe những âm thanh ấy là quý giá vô cùng.
III. NHẬN THỨC MỚI:
- Khi dạy thơ phải giúp học sinh đi khai thác theo hướng tìm hiểu
đặc trưng thể loại, nắm được vai trò, tác dụng của mỗi thể loại, hướng
dẫn tìm hiểu theo mạch cảm xúc của chủ thể nhân vật trữ tình, đặc biệt
chú ý khai thác những từ ngữ “đắt ”và “hay” nhất mang tính chất nghệ
thuật trong từng câu, từng đoạn và trong cả bài thơ đó, từ đó giúp học
sinh phát hiện ra những biện pháp nghệ thuật tiêu biểu rồi khái quát
được giá trị nội dung của từng ý, từng phần.
- Với văn bản “Sang thu” cần làm rõ: Tìm những chi tiết được những
cảm nhận tinh tế của nhà thơ Hữu Thỉnh về sự biến đổi của đất trời từ
cuối hạ sang đầu thu.
+ Bài thơ không chỉ báo cho người đọc biết thu đã đến trong cảnh
sắc thiên nhiên mà ngay trong cuộc sống của con người, trong tâm hồn
tác giả và nhiều người yêu mùa thu. Nhà thơ đến với mùa thu không
phải ví hình ảnh quen thuộc như vòm trời cao xanh, hương cốm, heo
may…mà mùa thu biểu hiện rất nhiều hình ảnh khi chuyển mùa và tất
cả những hình ảnh đẹp đã được nhà thơ khai thác hết rồi. Tác giả không
muốn lặp lại nữa nên giữa đất trời mênh mông, giữa những khoảnh
khắc giao mùa kỳ lạ, điều đó khiến tâm hồn tác giả lay động, giật mình,

3

giật mình để nhận ra đó chính là hương hồn, hương ổi tự nó dội thẳng
vào những niềm thơ ấu, thân thiết trong tâm hồn của chúng ta. Mùi
hương đơn sơ ấy trở thành quý giá vì nó trở thành chìa khoá vàng thổi
vào tâm hồn mỗi người, có thể là cả một thế hệ.
+ Giáo viên cần phân tích rõ ở hai câo thơ: “Có đám mây mùa hạ
Vắt nữa mình sang thu”
Cái mới ở đây là hai câu thơ này nói về hiện tượng giao mùa như giáo

IV. GIẢI PHÁP MỚI.
Từ nhận thức mới, quá trình giảng dạy giáo viên phải tìm ra mọi
phương pháp dạy, hướng khai thác bài thơ sao cho dễ hiểu, dễ nhớ
nhất, cảm nhận cáI hay, cáI đặc sắc của bài thơ. Sau đây là giáo án soạn
giảng của bản thân tôi khi dạy văn bản này.
Tiết 121
Sang Thu
(Hữu Thỉnh)
A. MỤC TIÊU BÀI HỌC: GIÚP HỌC SINH.
- Kiến thức: Tìm hiểu chi tiết được những cảm nhận tinh tế của nhà
thơ Hữu Thỉnh về sự biến đổi của đất trời từ cuốn hạ sang đầu thu và
điều tam sự của tác giả.
- Kỹ năng: +Rèn kỹ năng đọc diễn cảm, cảm nhận, tìm hiểu thơ Hữu
Thỉnh.

5

+ Tích hợp phần văn ở một số bài thơ mùa thu.
-Thái độ: Yêu thiên nhiên, biết rung động trước cái đẹp của cuộc
sống, hiểu được tâm sự của tác gảI trong mỗi tác phẩm.
B. THIẾT BỊ: Sử dụng bảng phụ và vài bức tranh về mùa thu:
C.TIẾN TRÌNH HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
* Bài cũ: Kiểm tra bài soạn.
* Bài mới: Giới thiệu bài:
Về bước đi của thời gian, với cái thi nhân của mùa thu luôn là dấu
ấn của mình trong những vần thơ, luôn được một vẻ riêng trong trẻo,
mùa thu tuyệt đẹp, điệu thơ uyển chuyển mùa nọ tiếp nối mùa kia bằng
cách ngắt nhịp rõ ràng như trong thơ Nguyễn Khuyến, Xuân Diệu…
Còn Hữu Thỉnh làm cho mùa thu có thêm hương sắc mới, giai điệu
mới, con người và cảnh mới, và dễ hiểu thêm nét mới trong thơ Hữu

Khương Hạ- Thanh Xuân- Hà Nội). Đất nước lúc này vừa trải qua
chiến tranh, cuộc sống thanh bình trở lại và lá thu đang ngã màu. Nhà
thơ đã trèo lên cây ổi chín vàng trong cả một vườn ổi bạt ngàn nơi đây.
Không có gì đặc sắc hơn, sánh hơn cái màu, cái mùi ổi chín vàng, nhiều
trong cái nắng vàng của mùa thu…Không gian cao và thăm thẳm, yên
tĩnh. Tác giả tâm sự bài thơ hình thành rất nhanh và tôi cũng lấy làm
tâm đắc nên nhâm nhi đọc suốt buổi không chán.
II. ĐỌC VÀ TÌM HIỂU VĂN BẢN.
Yêu cầu: Giọng nhẹ, nhịp chậm,
khoan thai, suy nghĩ, tình cảm, nhẹ
nhàng.
- Giáo viên đọc mẫu  học sinh
đọc
1. Đọc văn bản:
2. Chú thích: sách giáo khoa.

7

- Nhận xét
Giáo viên giải thích cho học sinh hiểu cuối bài thơ tác giả đề
“Thu 1977”. Đây là chìa khoá của bài thơ, nếu chú ý chúng ta sẽ hiểu
thêm được rắng đây là một trong những mùa thu đầu tiên của người
lính vừa bước ra khỏi chiến tranh. Nừu họ là người lính trong thời
chiến họ mới hiểu được rằng đôi lúc chúng tôi cũng mang trên đầu
không có tiếng máy bay sẽ được đi hái rau, đọc sách mà không có. Suốt
ngày một người lính thời chíên phải đối diện với tiếng súng, tiếng bom,
chính vì vậy mà lúc nào không phải nghe những âm thanh ấy là quý giá
vô cùng.
? Bài thơ được viết theo thể thơ
nào?

cảm nhận từ “hương ổi” có ý
nghĩa ghì? Tại sao?
- Giáo viên: Con người đang sống
trong khoảng thời gian, không
gian nhất định, trong một phút
giây nào đó, bất chợt, ngỡ ngàng,
sững sờ, không hẹn trước.
Hương ổi
Gió se
Sương chùng chình
=> Dấu hiệu khí tiết trời sang thu,
giác quan khứu giác, xúc giác, thị
giác.
- Sự thay đổi của tiết trời không
phải nét đặc trưng của mây trời,
sắc vàng úcc như trong thơ cổ
điển, mà dấu hiệu mùa thu về là từ
hương ổi.
- Thời điểm trái cây đang độ chín
(cuối hạ). Hương ổi không phải là
thứ quà sàng trọng, quý hiếm như
nho, lê mà hương ổi đem lại vị

9

ngọt ngào, gần gũi, quen thuộc của
cuộc sống thanh bình của người
làng quê (Miền Bắc)
Qua đó cho thấy sự gần gũi, gắn bó của con người với chốn quê.
? Từ “Phả”và từ “Gió se” được

? Cái “Ngõ” gợi cho em suy nghĩ
gì?
Chỉ ra nét nghệ thuật của câu thơ
trên?
? Có thể thay từ “Chùng chình”
bằng những từ ngữ khác được
như: Dình dàng, lững thững…?
Trong câu thơ thứ tư tại sao tác giả
lại không viết “Mùa thu đã về” mà
lại viết “Hình như thu đã về”
ngập ngừng, bịn rịn.
- Cái ngõ: Có sương đẫm hương,
sương theo gió đang đi qua là cái
ngõ thực và nó vừa là cáI ngõ của
tác giả thông giữa hai mùa.
=> Nghệ thuật nhân hoá, từ láy gợi
tình cảm nhận hương thu ngập
ngừng, vấn vương.
- Không thể thay được từ ngữ khác
làm nổi bật được tâm trạng lưu
luyến, bịn rịn.
- “Hình như”: Diễn tả được cảm
giác ngỡ ngàng trước giây phút
giao mùa nửa thực, nửa hư.
Giáo viên: cái chính là bất ngờ đột ngột từ khứu giác (hương ổi), xúc
giác (gió se), thị giác (sương chùng chình) lý trí đều mách bảo thu đã
về mà chưa giám tin. Đó là ấn tượng tổng hợp từ hương gió, sương mù,
trong hương có gió, có sương, hình như có cả tình. Giây phút giao mùa
của thiên nhiên ấy nhiều rồi, thấy rồi, khó tin.
? Nhận xét gì về nghệ thuật ở khổ

khắc nghỉ ngơi hiếm có thư giãn
tâm hồn.
+ “Chim bắt đầu vội vã”-> đàn
chim phải gấp gáp, khẩn trương,
chuẩn bị cho chuyến bay tránh rét.
=>Nghệ thuật: Nhân hoá
(1)
đối lập,
trái ngược nhau, Phát hiện tinh tế
của tác giả từ “bắt đầu” rất độc
đáo vì nó bắt đầu chứ không phải
đang vội vã. PhảI tinh tế lắm tác
giả mới phát hiện ra từ “bắt đầu”
trong những cánh chim bay.

12

? Sự trái ngược này có tạo ra mâu
thuẫn không?
=> Cảm nhận nỗi bẩi bật, thời
điểm giao mùa, hoạt động của sự
vật trong tự nhiên diễn ra không
giống nhau.
Giáo viên: Tác giả không chỉ dừng lại ở sự vật xung quanh mà tác giả
còn có cái nhìn rộng hơn, dài hơn.
? Em cảm nhận như thế nào về hai
câu thơ: “Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu”
- Không khí mùa thu thư thái lắng
đọng, lâng lâng, vì thế đám mây

lạ về không gian và thời gian giao
mùa thật đẹp, khơi. gợi “hồn thơ”
và chân lý của cuộc sống, nhất là
tuổi trẻ.
- Là bức tranh độc đáo nhất hay và
đẹp nhất. Đây là nét riêng, nét mới
trong sự rung cảm tinh tế của nhà
thơ.
Giáo viên liên hệ:
- Xuân Diệu nói về mùa thu:
“Mùa thu vàng sáng tới đây rồi
Những lá thu xanh điểm chút vàng”.
- Phạm Hồ: “Đơn sơ thu đã đến cùng ta
Một sắc trời trong một ít hoa
Một ánh trăng thanh yêu đến mức
Muốn lẫn vào thu để khỏi xa”
- Nguyễn Khuyến: Với chùm thơ thu…

14

? Mùa hạ thời tiết thường như thế
nào?
? Thời điểm giao mùa có gì khác
không?
? Em hiểu câu thơ cuối có ý nghĩa
gì?
b) Suy ngẫm của tác giả.
- Nắng: gay gắt, cháy bỏng
- Mưa: Dữ dội, nhiều
- Sấm: ầm ầm.

thơ là cái cốt cách của người lính không chỉ là một buổi chiều mùa thu
mà là một buổi chiều hoà bình, có thể nói vẻ ngang tàn “Sấm bớt bất
ngờ” nhưng lại một vẻ dịu dàng sâu lắng của mùa thu hoà bình., ở đay
hàng cây đứng tiễn là chủ thể trữ tình trong bài thơ trải qua bao nhiêu
gian nan vất vả, giờ đã vượt lên và không gì làm run rẩy nữa.
? Nét độc đáo trong thơ Hữu
Thỉnh là gì?
? Để phát hiện cà cảm nhận điều
mới lạ thì giữa tác giả và thiên
nhiên có mỗi quan hệ như thế nào?
- Cảm nhận được sự tinh tế thời
điểm giao mùa.
- Gắn sang thu với thời tiết và đời
người sang thu.
-> Có sự giao cảm đồng điệu với
thiên nhiên, tâm hồn như đang bơi
lội giữa thiên nhiên giản hòa và
tâm sự của bản thân.
III. TỔNG KẾT:
? Nêu nét đặc sắc về nghệ thuật- nội dung nài thơ?
1. Nghệ thuật.
+ Có nhiều sáng tạo tinh tế bất ngờ của bức tranh giao mùa.
+ Nhân hoá, chân lý sự vật có hồn gần gũi với cuộc sống.
+ Chất liệu hiện thực kết hợp trữ tình hàm ý liên tưởng, tưởng tượng
phong phú luôn cho người đọc đều ngạc nhiên, thán phục, đồng tình.
+ Tạo ra nét mới, độc đáo đầy suy ngẫm trong thơ.
2. Nội dung:

16


17

Với cách hiểu và hướng khai thác trên, tôi thấy học sinh đã biết
tiếp nhận các đơn vị kiến trhức cơ bản mà mục tiêu bài học đề ra. Nắm
được giá trị nghệ thuật cũng như tư tưởng của văn bản, biết tích hợp
kiến thức các văn bản về mùa thu và từ vững bài “Nghĩa tường mình và
hàm ý”. Từ đó bồi dưỡng các em tình yêu thiên nhiên, biết cảm nhận,
trân trọng, hiểu được những giá trị về cái hay, cái đẹp đày ý nghĩa trong
cuộc sống.
VI. BÀI HỌC KINH NGHIỆM.
Qua tiết dạy tôi thấy rằng để học sinh nắm vững kiến thức và
hiểu đúng ý nghĩa tác phẩm thì giáo viên phải có định hướng tốt cho
tiết dạy của mình. Giúp học sinh tiếp nhận kiến thức môth cách chủ
động, thoảI máI, tích cực học tập, mà giáo viên là người hướng dẫn,
giúp các em phát hiện, nhận xét và đánh giá theo sự hiểu biết của bản
thân. Đây là một trong những kinh nghiệm nhỏ của bản thân giúp các
em nắm vững kiến thức của bài học và hiểu rõ ý nghĩa văn bản tâm tư
của tác giả.
Với đề tài này tôi xin gửi gắm những suy nghĩ của mình và
những thể hiện bước đầu, mong được thầy cô giáo, các bạn đồng
nghiệp giúp đỡ, góp ý để giáo án văn bản “Sang thu” hoàn thiện và chất
lượng, đạt hiệu quả tốt hơn./.

18