HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
VŨ THỊ THU QUYÊN
PH¸P LUËT VÒ QUYÒN CñA
NG¦êI CH¦A THµNH NI£N PH¹M TéI ë VIÖT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2015
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH
VŨ THỊ THU QUYÊN
PH¸P LUËT VÒ QUYÒN CñA
NG¦êI CH¦A THµNH NI£N PH¹M TéI ë VIÖT NAM
Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
Mã số : 62 38 01 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. NGUYỄN CẢNH QUÝ
HÀ NỘI - 2015
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BLDS
: Bộ luật dân sự
BLHS
: Bộ luật hình sự
BLLĐ
: Bộ luật lao động
BLTTHS
: Bộ luật tố tụng hình sự
Bộ LĐ-TB-XH
: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội
CNXH
: Chủ nghĩa xã hội
LHQ
: Liên hợp quốc
TỚI ĐỀ TÀI
6
1.1.
Các công trình nghiên cứu liên quan tới pháp luật về quyền của
người chưa thành niên phạm tội
6
1.2.
Nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án và
những vấn đề tiếp tục được nghiên cứu trong luận án
24
Chương 2:
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA
NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
29
2.1.
Khái niệm và đặc điểm của pháp luật về quyền của người chưa
thành niên phạm tội
29
2.2.
Nội dung, vai trò và các tiêu chí của pháp luật về quyền của
người chưa thành niên phạm tội
39
2.3.
Pháp luật quốc tế, pháp luật của một số quốc gia về quyền của
người chưa thành niên phạm tội và những giá trị có thể vận
dụng ở Việt Nam
53
Chương 3:
QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN VÀ THỰC TRẠNG PHÁP
LUẬT VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN
CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
150
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
151
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận án là công trình nghiên cứu riêng của tôi.
Các kết quả nêu trong Luận án chưa được công bố trong bất kỳ công
trình nào của các tác giả khác. Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận án
đảm bảo tính chính xác, tin cậy, trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.
Tác giả
Vũ Thị Thu Quyên
LỜI CẢM ƠN 2
MỞ ĐẦU 1
1. Tính cấp thiết của đề tài 1
2. Mục đích, nhiệm vụ của luận án 3
2.1. Mục đích của l uận án 3
2.2. Nhiệm vụ của luận án 3
3. Đối tượng và phạ m vi nghiên c ứu của luận án 3
4. Cơ sở lý luận và cá c phương pháp n ghiên cứu của l uận án 4
4.1. Cơ sở lý luận 4
4.2. Phương pháp ng hiên cứu 4
5. Đóng góp về m ặt khoa học của luận án 4
6. Ý nghĩa lý luận và th ực tiễn của luận á n 5
7. Kết cấu của luận án 5
Chương 1 TỔNG QU AN TÌNH HÌ NH NGHIÊN C ỨU LIÊN QUA N TỚI ĐỀ TÀI 6
1.1. CÁC CÔNG TRÌN H NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI P HÁP LUẬT V Ề QUYỀN CỦA NG ƯỜI CH ƯA THÀNH NIÊN P HẠM TỘI 6
1.1.1. Các công trình ngh iên cứu trong nước 6
1.1.1.1. Các công tr ình nghiên cứu pháp luật về quy ền của người chưa thành niên p hạm tội 6
1.1.1.2. Các công trình n ghiên cứu về đảm bả o và thực hiện pháp luật về quyề n của người chưa thà nh niên phạm tội 13
1.1.2. Các công trình ngh iên cứu ở nước ngoài 19
3.2.3. Pháp luật về quy ền của ngườ i chưa thành niên phạ m tội trong c ác văn bản quy phạm pháp luật về thi hà nh án hình sự 92
3.3.4. Nguyên nhâ n đạt được nh ững thành tựu của pháp luật về quy ền của ngườ i chưa thành niên phạ m tội ở Việt Nam hiệ n nay 97
3.3. NHỮNG HẠN CHẾ, BẤT CẬ P CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI VÀ NGUYÊN NHÂN 98
3.3.1. Những hạn chế , bất cập của pháp luật về quy ền của người chưa thành niên phạ m tội 98
3.3.2. Nguyên nhâ n của những hạ n chế, bất cập tr ong các quy định của pháp luật về quy ền của người chưa thàn h niên phạm tội 108
Chương 4 QUAN ĐIỂ M VÀ GIẢI PHÁP HO ÀN THIỆN P HÁP LUẬT VỀ Q UYỀN CỦA NG ƯỜI CHƯA TH ÀNH NIÊN P HẠM TỘI Ở VI ỆT NAM 114
4.1. CÁC QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 114
4.1.1. Hoàn thiện phá p luật về quy ền của người ch ưa thành niê n phạm tội phải quán triệt các qua n điểm, chủ trư ơng của Đảng về quyền c ủa người chưa thành n iên 114
4.1.2. Hoàn thiện phá p luật về quy ền của người ch ưa thành niê n phạm tội phải đảm bảo y êu cầu của c uộc đấu tranh phòng c hống tội phạm nói chung và tội phạm đối vớ i người chưa thành n iên nói riêng 115
4.1.3. Hoàn thiện phá p luật về quy ền của người ch ưa thành niê n phạm tội phải đảm bảo tính thống nhấ t, đồng b ộ và khả thi 116
4.1.4. Hoàn thiện phá p luật về quy ền của người ch ưa thành niê n phạm tội phải phù hợp với cá c điều ước quốc tế mà Việ t Nam đã ký kết, p hê chuẩn, tham gia và tiếp thu c ó chọn lọc các kinh nghiệm n ước ngoài 118
4.2. GIẢI PHÁP HOÀN THI ỆN PHÁP L UẬT VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA TH ÀNH NIÊN P HẠM TỘI Ở VIỆT NAM HIỆN N AY 119
4.2.1. Hoàn thiện m ột số quy phạ m pháp luật về quyền của người chưa thành niên p hạm tội trong pháp luật h ình sự 119
4.2.2. Hoàn thiện m ột số quy phạ m pháp luật về quyền của người chưa thành niên p hạm tội trong pháp luật tố tụn g hình sự 128
4.2.3. Hoàn thiện m ột số quy phạ m pháp luật về quyền c ủa người chưa thành niên p hạm tội trong pháp luật thi hà nh án hình s ự 138
4.2.4. Hoàn thiện m ột số quy phạ m pháp luật về quyền của người chưa thành niên p hạm tội trong c ác văn bản quy phạm ph áp luật khác 140
4.2.5. Nâng cao trình độ, năng lực của Đ ại biểu Quốc h ội trong xây dựng, hoàn thiện c ác quy phạm pháp luật về quyền c ủa người chưa thành niên phạ m tội 142
4.2.6. Nâng cao trình độ, năng lực của đội n gũ cán bộ, c ông chức soạn thả o các quy phạm phá p luật về quyền c ủa người chưa thà nh niên phạm tội 144
KẾT LUẬN 147
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH Đ Ã CÔNG BỐ CỦA TÁC GI Ả LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 149
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢ O 150
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS. Nguyễn Cảnh
Quý, Viện Nhà nước và Pháp luật - người Thầy đã định hướng nghiên cứu,
tận tình hướng dẫn và giúp tôi tháo gỡ những khó khăn trong suốt quá trình
làm luận án.
Trong suốt quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ
tận tình về chuyên môn của các Thầy, Cô, các Nhà khoa học của Viện Nhà
nước và Pháp luật. Bên cạnh đó, tôi cũng nhận được sự động viên, góp ý khoa
học của các Nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp. Bằng tình cảm chân thành
phát triển về tâm, sinh lý và nhận thức của các đối tượng này, trong đó có
chính sách hình sự đối với NCTNPT.
Hiện nay ở Việt Nam, dưới góc độ lý luận pháp luật về quyền của
NCTNPT đã được nghiên cứu ở khía cạnh này hoặc khía cạnh khác. Tuy
nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện, có
hệ thống về vấn đề này để làm nền tảng lý luận cho việc đánh giá thực trạng
pháp luật về quyền của NCTNPT.
Về mặt thực tiễn, từ khi phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em
(gọi tắt là Công ước quyền trẻ em) vào năm 1990, Đảng và Nhà nước Việt Nam
đã đạt được những thành tựu nhất định, theo hướng nội luật hóa các nguyên tắc
của Công ước quyền trẻ em vào pháp luật và thực tiễn quốc gia. Chính sách pháp
luật của nước ta từ trước tới nay đều hướng đến việc cải tạo NCTNPT thành
những công dân có ích cho xã hội. Hệ thống các văn bản pháp luật về giáo dục,
2
đối xử và bảo vệ các quyền hợp pháp của NCTNPT được ban hành tạo nên sự
hài hoà hơn với Công ước quyền trẻ em. Các văn bản pháp luật này, cùng với
các biện pháp đã được áp dụng trong thực tiễn góp phần tích cực vào cuộc đấu
tranh chống vi phạm pháp luật ở người chưa thành niên (NCTN), mặt khác tạo ra
cơ sở pháp lý vững chắc bảo vệ quyền của NCTNPT.
Trong thời gian qua, Nhà nước tiếp tục quan tâm ghi nhận các quyền
của NCTNPT trong các văn bản quy phạm pháp luật hình sự, tố tụng hình sự
và các văn bản quy phạm pháp luật khác. Những văn bản quy phạm pháp luật
này là cơ sở pháp lý quan trọng để NCTNPT được hưởng quyền, đồng thời đó
chính là các bảo đảm về mặt pháp lý yêu cầu các chủ thể có thẩm quyền phải
tiến hành nhằm đáp ứng việc hưởng quyền của NCTNPT. Tuy nhiên, do
nhiều nguyên nhân cả chủ quan lẫn khách quan, một số quy phạm pháp luật
về quyền của NCTNPT còn bất cập, chưa đầy đủ, chưa đồng bộ, thiếu thống
nhất, chưa phù hợp với thực tiễn cuộc sống, thiếu tính khả thi, lạc hậu, thậm
chí mâu thuẫn. Tất cả những điều này đã và đang làm cho một số trường hợp
NCTNPT không được hưởng quyền, lợi ích chính đáng của mình; bên cạnh
nay; đánh giá khách quan thực trạng pháp luật về quyền của NCTNPT ở nước
ta trong thời gian qua, nêu lên những thành tựu và hạn chế, từ đó rút ra
nguyên nhân và những bài học kinh nghiệm qua thực tiễn làm cơ sở cho việc
đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật về vấn đề này;
Bốn là, trên cơ sở lý luận và thực tiễn, luận án xây dựng một số quan
điểm và đề xuất những giải pháp cơ bản, có tính khả thi, phù hợp với thông lệ
quốc tế nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền của NCTNPT.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận, thực tiễn và
quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về quyền của NCTNPT ở Việt Nam.
Dưới góc độ lý luận về nhà nước và pháp luật, phạm vi nghiên cứu của
luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về quyền của
NCTNPT với tư cách là người thực hiện hành vi phạm tội, tham gia tố tụng
với tư cách là bị can, bị cáo, người thi hành án hình sự (theo nghĩa rộng được
4
chỉ ra ở chương 2). Trong luận án này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu, đánh
giá hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về quyền của NCTNPT từ năm
2004 đến năm 2014 (thời điểm BLTTHS 2003 có hiệu lực).
4. Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Cơ sở lý luậ n
Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam
về nhà nước và pháp luật, về mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân, những
quan điểm của Đảng và Nhà nước về quyền của NCTNPT.
4.2. Phư ơ ng pháp nghiên cứ u
Để giải quyết những nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, tác giả đã sử
dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử,
và kết hợp với các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể sau đây:
- Phương pháp phân tích, tổng hợp lịch sử được sử dụng ở các chương
của luận án nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khái quát hóa, đánh giá thực
- Về lý luận: Luận án góp phần làm phong phú thêm những vấn đề lý
luận của pháp luật về quyền của NCTNPT và việc hoàn thiện pháp luật trong
lĩnh vực này.
- Về thực tiễn: Luận án góp thêm những thông tin có giá trị giúp các
nhà hoạch định chính sách, các nhà lập pháp, các cán bộ làm công tác nghiên
cứu, giảng dạy cũng như những người làm công tác áp dụng pháp luật có cách
nhìn sâu sắc, toàn diện hơn đối với pháp luật về quyền của NCTNPT; trên cơ
sở đó có những đóng góp tích cực nhằm tăng cường cơ sở pháp lý đối với
việc thực thi pháp luật về quyền của NCTNPT ở Việt Nam hiện nay.
Kết quả nghiên cứu của luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho
những người quan tâm nghiên cứu, làm công tác thực tiễn, thực thi pháp luật
về NCTN nói chung, NCTNPT nói riêng.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
luận án gồm có 4 chương, 10 tiết.
6
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI
1.1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI PHÁP LUẬT
VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
1.1.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
1.1.1.1. Các công trình nghiên cứ u pháp luậ t về quyề n củ a ngư ờ i chư a
thành niên phạ m tộ i
Ở Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp và toàn diện
pháp luật về quyền NCTNPT mà chỉ có những nghiên cứu liên quan đến pháp
luật về NCTNPT ở những khía cạnh cụ thể.
Về các sách đã xuất bản có thể kể đến cuốn sách Tư pháp với người chưa
thành niên và quyền trẻ em [5]. Cuốn sách này biên soạn cho cán bộ làm công tác
trên lĩnh vực bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, cũng như tất cả những ai quan
tâm đến vấn đề trẻ em, quyền của trẻ em. Nội dung của cuốn sách phân tích một
chung, quyền trẻ em nói riêng trong pháp luật quốc gia và quốc tế cho cán bộ
công tác trong lĩnh vực này, đặc biệt cho các đại biểu Quốc hội - những người
trực tiếp hoạt động lập pháp. Các tác giả nêu khái quát về vấn đề quyền trẻ em
trong các văn bản pháp luật. Đồng thời cuốn sách cũng trình bày đầy đủ các
điều ước quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam đã ký kết hoặc tham gia. Đây
chính là một trong những tài liệu tham khảo bổ ích, qua đó giúp cho chúng ta
có bức tranh toàn cảnh về pháp luật thực định đối với vấn đề quyền trẻ em.
Một số thuật ngữ và nguyên tắc cơ bản về tư pháp người chưa thành
niên [91] là tài liệu cung cấp các thuật ngữ cơ bản về tư pháp đối với NCTN
được sử dụng trong pháp luật quốc tế và quốc gia. Các thuật ngữ, khái niệm
được biên soạn dựa theo pháp luật Việt Nam. Phần thứ hai của cuốn tài liệu
cung cấp các kiến thức cơ bản nhất về các văn kiện pháp luật quốc tế về
TPNCTN. Áp dụng pháp luật với NCTN là một chủ đề được đề cập trong
nhiều tiêu chuẩn quốc tế. Các tiêu chuẩn này đề cập đến một phạm vi rộng và
phức tạp các vấn đề từ phòng ngừa đến can thiệp sớm, xét xử, các điều kiện
8
giam giữ và tái hòa nhập xã hội. Phần thứ ba là các nguyên tắc cơ bản về
TPNCTN. Trên cơ sở các văn bản pháp luật quốc tế nêu trên, hệ thống
TPNCTN ở Việt Nam cần tuân thủ các nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo tính
tương thích với luật pháp quốc tế.
Cuốn sách Đánh giá tính tương thích các điều khoản của Bộ luật tố tụng
hình sự về người vi phạm pháp luật hình sự, người bị hại, người làm chứng là
người chưa thành niên với các chuẩn mực quốc tế [106], trình bày kết quả
nghiên cứu các điều khoản của BLTTHS nước Cộng hòa XHCN Việt Nam
quy định các vấn đề liên quan đến người vi phạm pháp luật hình sự và người
bị hại, người làm chứng là NCTN, so sánh với các chuẩn mực quốc tế về tư
pháp với trẻ em nhằm đánh giá mức độ tương thích giữa các quy định hiện
hành của Việt Nam với chuẩn mực quốc tế, cũng như đánh giá việc thực hiện
các quy định này trên thực tế. Trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, báo cáo đưa
ra kết luận và khuyến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định hình sự hiện hành
án đề xuất những kiến nghị, giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống
TPNCTN ở Việt Nam. Dự án chỉ rõ, việc hoàn thiện chính sách, pháp luật của
Nhà nước ta đối với NCTN vi phạm pháp luật tập trung chủ yếu vào việc
hoàn thiện ba yếu tố, đó là hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật, tổ chức,
bộ máy của các cơ quan tư pháp và đội ngũ cán bộ, viên chức tư pháp, đảm
bảo sự vận hành đúng đắn của từng mắt xích và những phương thức phối, kết
hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa các mắt xích trong cả hệ thống đó.
Đề tài Hoàn thiện các quy định về thủ tục điều tra, truy tố và xét xử
người chưa thành niên phạm tội trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003
[105], trên cơ sở phân tích về mặt lý luận về thủ tục tố tụng đối với NCTNPT
cũng như thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự
(BLTTHS) năm 2003 liên quan đến thủ tục tố tụng xử lý NCTNPT trong thời
gian qua, đề tài đưa ra một số giải pháp hoàn thiện quy định của BLTTHS về
thủ tục điều tra, truy tố và xét xử NCTNPT nhằm nâng cao chất lượng, hiệu
quả áp dụng, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế.
Về luận án tiến sĩ, có luận án nghiên cứu Những vấn đề lý luận và thực tiễn
về thủ tục đối với người chưa thành niên trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam
10
[43]. Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu trực diện về đề tài này ở cấp độ tiến sĩ.
Luận án đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về thủ tục tố tụng đối với
NCTNPT trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam. Công trình khoa học này đã chỉ ra
những đặc điểm của thủ tục tố tụng hình sự áp dụng đối với NCTNPT; chỉ ra mục
đích của việc đặt ra các quy định về thủ tục tố tụng đối với NCTNPT; phân tích
thực trạng pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục tố tụng trong các vụ án có NCTN là
bị can, bị cáo, đồng thời phân tích thực tiễn thực thi các thủ tục tố tụng này đối với
các vụ án có NCTN là bị can, bị cáo, từ đó chỉ ra những hạn chế bất cập trong
pháp luật tố tụng hình sự về thủ tục của những vụ án này. Trên những cơ sở đó,
tác giả đã đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật, chính sách,
cơ chế liên quan đến thủ tục tố tụng trong các vụ án có NCTN là bị can, bị cáo.
Về luận văn thạc sỹ, trên phương diện Luật hình sự, các nghiên cứu tập
với thực tiễn tình hình tội phạm, không đưa ra những số liệu, những vụ án,
những trường hợp nổi cộm trong thực tiễn tư pháp để bình luận, không so
sánh các quy định về đường lối xử lý, chính sách hình sự, thủ tục TTHS đối
với NCTNPT trong pháp luật Việt Nam so với pháp luật nước ngoài.
Pháp luật Việt Nam về tư pháp người chưa thành niên [62] đã chỉ ra thực
trạng pháp luật về xử lý NCTN vi phạm pháp luật, trong đó nêu rõ nguyên tắc
xử lý, hệ thống biện pháp xử lý chính thức theo pháp luật Việt Nam. Từ đó,
tác giả kiến nghị 7 vấn đề hoàn thiện luật pháp, chính sách xử lý đối với
NCTN vi phạm pháp luật.
Hoàn thiện pháp luật về xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên
vi phạm pháp luật [99] đã phân tích bản chất, tính ưu việt của việc xử lý chuyển
hướng và các yêu cầu của chuẩn mực quốc tế và khẳng định, việc áp dụng xử lý
chuyển hướng đối với NCTN vi phạm pháp luật có những điểm ưu việt nổi trội so
với việc áp dụng các chế tài chính thức trong quy định của pháp luật. Tác giả cũng
chỉ ra thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng xử lý chuyển hướng đối với
NCTN vi phạm pháp luật ở nước ta. Trên cơ sở đó, đã đánh giá và đưa ra một số
kiến nghị trong việc thực hiện xử lý chuyển hướng đối với NCTN vi phạm pháp
luật ở Việt Nam.
12
Bài viết Hệ thống điều tra thân thiện với người chưa thành niên [31] đã
hệ thống lại các chuẩn mực quốc tế về điều tra thân thiện - điều tra nhạy cảm
và so sánh các chuẩn mực đó với việc quy định và thực hiện các quy định của
TTHS về hoạt động điều tra, các biện pháp ngăn chặn và các biện pháp cưỡng
chế khác được áp dụng trong vụ án NCTNPT của pháp luật Việt Nam. Để bảo
đảm quyền của NCTNPT, tác giả cũng đã đưa ra các quan điểm cá nhân ở
mức độ những ý tưởng ban đầu mang tính gợi mở về các giải pháp nâng cao
hiệu quả hệ thống điều tra thân thiện như: hoàn thiện pháp luật, xây dựng quá
trình điều tra, xử lý các vụ việc liên quan đến NCTNPT theo hướng thân
thiện, xây dựng môi trường thân thiện với NCTNPT trong quá trình điều tra,
nâng cao năng lực Cơ quan điều tra trong việc giải quyết các vụ án liên quan
lầm, có cơ hội để phát triển và trở thành công dân có ích cho xã hội. Với mục đích
đó, việc xử lý và áp dụng biện pháp hình sự đối với NCTNPT phải tuân thủ theo
những nguyên tắc dành riêng cho họ được quy định trong BLHS và các quy định
khác của hệ thống pháp luật.
1.1.1.2. Các công trình nghiên cứ u về đả m bả o và thự c hiệ n pháp luậ t
về quyề n củ a ngư ờ i chư a thành niên phạ m tộ i
Các công trình tiêu biểu nghiên cứu về đảm bảo và thực hiện pháp luật
về quyền của NCTNPT có thể kể đến:
Phòng ngừa thanh thiếu niên phạm tội – Trách nhiệm của gia đình, nhà
trường và xã hội [118] đã phân tích, đánh giá những vấn đề về phòng ngừa
NCTNPT. Trên cơ sở đó, các tác giả cũng đặt ra những yêu cầu đối với việc
hoàn thiện các quy định của pháp luật về NCTNPT và những bảo đảm để
quyền của NCTNPT được thi thi trên thực tế.
Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt
Nam [67] tuy không đề cập cụ thể đến việc bảo đảm quyền của NCTNPT
nhưng đã tiếp cận quyền con người trong phạm vi hẹp và liên quan nhiều hơn
đến lĩnh vực nghiên cứu của luận án: quyền con người trong pháp luật hình sự
và tố tụng hình sự.
14
Hoạt động của Radda Barnen vì trẻ em làm trái pháp luật, người chưa
thành niên phạm pháp [79] đã khái quát hoạt động của Tổ chức Cứu trợ trẻ
em Thuỵ Điển, thông qua các chương trình điều tra, nghiên cứu trong lĩnh vực
công tác với trẻ em làm trái pháp luật ở nhiều cấp độ khác nhau. Nhóm tác giả
đã trình bày khá ngắn gọn và đa dạng về hoàn cảnh xô đẩy trẻ em sa vào vòng
tội lỗi hoặc bị đẩy vào vòng tội lỗi, qua đó đề cao ý tưởng về sự phòng ngừa
hơn là những biện pháp xử phạt, kêu gọi sự trợ giúp của xã hội chung tay
cùng giải quyết vấn đề trẻ em làm trái pháp luật hơn là sự thẳng tay trừng trị.
Tài liệu chỉ rõ, pháp luật của quốc gia phải đảm bảo sự an toàn và an sinh cho
trẻ em phù hợp với Công ước quyền trẻ em, ngay cả khi các em là người có
hành vi vi phạm pháp luật bị xử lý theo các định chế pháp luật.
người làm công tác thực tiễn có cái nhìn khái quát về thực trạng pháp luật
nước ta đối với vấn đề xử lý NCTN vi phạm pháp luật; đồng thời khắc phục
được những nguyên nhân tiềm ẩn của hành vi vi phạm pháp luật ở NCTN.
Tài liệu Tư pháp phục hồi và xử lý theo hướng không giam giữ [96]
nghiên cứu khái niệm tư pháp phục hồi và xử lý theo hướng không giam giữ,
trên cơ sở các nguyên tắc và các quyền được quy định trong Công ước quyền
trẻ em. Tư pháp phục hồi là biện pháp phản ứng hiệu quả nhất đối với NCTN
vi phạm pháp luật nhằm buộc họ phải chịu trách nhiệm đối với hành vi của
mình, theo cách thức tạo điều kiện cho các em tái hoà nhập cộng đồng một
cách thuận lợi, đồng thời làm cho NCTN không có cảm giác bị cô lập và miệt
thị. “Xử lý theo hướng không giam giữ” là một thủ tục thay thế để xử lý
NCTN phạm pháp theo cách không chính thức, ngoài hệ thống tư pháp chính
thống. Nó đề cập đến việc chuyển hoặc đưa người chưa thành niên ra khỏi hệ
thống tư pháp chính thức, theo nghĩa đen, để xử lý theo một thủ tục thay thế,
dựa vào cộng đồng. Trong quá trình này, xử lý theo hướng không giam giữ có
thể lôi kéo sự tham gia của một số thành tố tư pháp phục hồi, tuỳ thuộc vào
tính chất của việc xử lý theo hướng không giam giữ.
Người chưa thành niên và công an [92] là tài liệu tập huấn, đã chỉ ra
rằng, lần tiếp xúc đầu tiên của NCTN với hệ thống TPNCTN thường là lúc
các em bị công an hoặc cơ quan điều tra khác bắt giữ. Sự tiếp xúc ban đầu này
16
sẽ có tác động hết sức lâu dài đối với NCTN và có thể sẽ có ảnh hưởng sâu
sắc đến thái độ của họ đối với cán bộ nhà nước cũng như nguyên tắc nhà nước
pháp quyền. Bắt, tạm giữ và tạm giam là những biện pháp ngăn chặn nghiêm
khắc nhất có thể được áp dụng đối với một NCTN bị tố cáo là đã vi phạm
pháp luật hoặc thực hiện một tội phạm. Các biện pháp này được thừa nhận
rộng rãi là không có lợi cho NCTNPT vì chúng cách ly các em khỏi gia đình,
đặt các em trước nguy cơ bị lạm dụng về thể chất và bị ảnh hưởng bởi những
thói hư, tật xấu từ những người cùng bị giam giữ khác, đồng thời cản trở các
em thực hiện các quyền khác như quyền học hành, quyền được chăm sóc y tế.
nạn nhân và nhân chứng trẻ em. Tài liệu chỉ ra: luật pháp, các tiêu chuẩn liên
quan tới công tác điều tra của các vụ án liên quan tới nghi phạm và nạn nhân
trẻ em và NCTN; khái niệm cơ bản trong các tiêu chuẩn quốc tế về điều tra
các vụ án liên quan tới phạm nhân và nạn nhân trẻ em và NCTN; các tiêu
chuẩn quốc tế liên quan tới các hoạt động nhạy cảm với trẻ em trong quá trình
điều tra các tội danh liên quan tới trẻ em và NCTN.
Trợ giúp pháp lý và đại diện cho người chưa thành niên gặp xung đột
với pháp luật, nạn nhân trẻ em và nhân chứng trẻ em [29] là cuốn cẩm nang
dành cho những người hành nghề luật tại Việt Nam. Nội dung chỉ rõ, những
người hành nghề luật có vai trò quan trọng trong bảo vệ các quyền của trẻ em
thông qua việc đại diện cho trẻ em trong các tiến trình tố tụng, cũng như cung
cấp thông tin và tư vấn pháp lý cho trẻ em. Cuốn sổ tay bao gồm 6 phần: Mô
tả nội dung của các tiêu chuẩn quốc tế về TPNCTN và vai trò của các chuyên
gia pháp lý trong hệ thống tư pháp; Trình bày về trẻ em và NCTN dễ bị tổn
thương và có nguy cơ trở thành nạn nhân; Mô tả các nhu cầu của trẻ em và
NCTN bị khởi tố hoặc kết án về các hành vi vi phạm pháp luật, những vấn đề
mà các em gặp phải khi xung đột với hệ thống tư pháp hình sự, cũng như các
hình thức trợ giúp pháp lý mà các em cần trong bối cảnh đó; Xem xét các trường
hợp trẻ em và NCTN bị lạm dụng, bị khai thác hoặc trở thành nạn nhân của tội
phạm và các hình thức trợ giúp pháp lý mà nhóm các em này có thể cần đến;
Xem xét các trường hợp trẻ em là nhân chứng của tội phạm mà theo yêu cầu của
18
pháp luật, các em phải hợp tác trong việc điều tra và truy tố tội phạm; Hướng
dẫn trình bày một số thực tiễn điển hình trong việc thực hiện trợ giúp pháp lý và
đại diện pháp luật cho trẻ em và NCTN.
Về luận án tiến sĩ có đề tài Bảo đảm quyền của người chưa thành niên trong
tố tụng hình sự ở Việt Nam [64]. Luận án này đã xây dựng được khái niệm bảo
đảm quyền của NCTN trong tố tụng hình sự, xác định các nội dung, đặc điểm bảo
đảm quyền của NCTN trong tố tụng hình sự; khái quát hóa vấn đề bảo đảm quyền
của NCTN trong tố tụng hình sự Việt Nam và thế giới; làm rõ sự giao thoa pháp
người tiến hành tố tụng trong vụ án có NCTNPT. Những yêu cầu này là
những đòi hỏi đối với các chủ thể tiến hành tố tụng nhằm bảo đảm quyền của
NCTNPT, đồng thời đảm bảo quá trình thực hiện quyền của NCTNPT được
hiện thực hóa trên thực tế. Các yêu cầu đối với người tiến hành tố tụng đã
được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật, tuy nhiên còn nhiều bất
cập và chưa phù hợp thông qua bài viết đề xuất sửa đổi một số quy định về
yêu cầu đối với người tiến hành tố tụng hình sự trong vụ án có NCTNPT.
1.1.2. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài
Trên thế giới, việc nghiên cứu về quyền của NCTNPT và pháp luật về
lĩnh vực này đã được triển khai từ rất lâu. Vấn đề quyền của NCTNPT trong
việc giải quyết vụ án hình sự đã được đề cập đến trong quá trình hình thành
các trường phái pháp luật và các hệ thống pháp luật ở châu Âu.
Từ thế kỷ thứ XVI và thế kỷ XVII hai thẩm phán người Anh là Hale và
William Blackstone đã đặt ra vấn đề quy định độ tuổi chịu trách nhiệm hình
sự (TNHS) nhằm bảo vệ quyền của NCTNPT. Trong đó, Blackstone đã đưa ra
khái niệm “a defect of understanding” nghĩa là thiếu khả năng hiểu biết. Ông
cho rằng khả năng chịu TNHS không chỉ dựa vào độ tuổi mà còn căn cứ vào
cả yếu tố nhận thức và năng lực nhận biết của họ. Còn Hale thì mới đặt ra vấn
đề phân hóa các mức trong độ tuổi chịu TNHS.
Thế kỷ XVIII, vấn đề về NCTNPT đã được các nhà tư sản cấp tiến quan
tâm dưới góc độ yêu cầu một cơ chế không chỉ là trừng trị mà phải xử lý như
đối với người đã thành niên. Những người theo trường phái này cũng đã đưa
Copyright: Tài liệu đại học ©