i

Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. Trần Thái Học HUẾ - 2015 ii
LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế,
Trường Cao đẳng Sư phạm Bà Rịa – Vũng Tàu đã tạo điều kiện thuận
lợi cho tôi học tập và nghiên cứu.
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. TS. Nguyễn Thành,
PGS.TS. Hồ Thế Hà, TS. Hà Ngọc Hòa, TS. Tôn Thất Dụng, TS. Lê
Thị Hường, cùng các thầy cô giáo khoa Ngữ văn của hai trường:
Trường Đại học Khoa học, Trường Đại học Sư phạm và Phòng Sau đại
học - Trường Đại học Khoa học Huế đã giảng dạy và giúp đỡ tôi trong
quá trình học tập và nghiên cứu.
Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến PGS.
TS. Trần Thái Học - người đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình
nghiên cứu khoa học và hoàn thành luận án này.

Huế, tháng 8 năm 2015

iv

MỤC LỤC

Trang
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Mục tiêu nghiên cứu 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
4. Phương pháp nghiên cứu 4
5. Đóng góp mới của luận án 4
6. Cấu trúc luận án 5

NỘI DUNG
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1.Về khái niệm và thể loại của du kí 6
1.1.1. Ở nước ngoài 6
1.1.2. Ở trong nước 11
1.2. Về du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX 17
1.2.1. Ở nước ngoài 17
1.2.2. Ở trong nước 18
1.3. Nhận định về những vấn đề đặt ra từ tổng quan tình hình nghiên cứu 21

Chương 2: VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT THỂ LOẠI VÀ LỊCH SỬ DU KÍ VIỆT NAM
2.1. Thi pháp thể loại du kí 27
2.1.1. Cốt truyện 28
2.1.2. Kết cấu 32
2.1.3. Điểm nhìn trần thuật 36
2.1.4. Thời gian và không gian 40
2.1.5. Ngôn từ 43

4.2.4. Kết cấu tự sự – trữ tình 118
4.3. Điểm nhìn trần thuật 122
4.3.1. Điểm nhìn đa diện đối với hiện thực 123
4.3.2. Điểm nhìn dịch chuyển của người kể chuyện 125
4.4. Ngôn từ 127
4.4.1. Sự kết hợp các ngôn ngữ 127
4.4.2. Sự đa dạng của văn phong 132

vi

Chương 5: NHỮNG TÁC GIẢ DU KÍ VIỆT NAM TIÊU BIỂU NỬA ĐẦU THẾ KỈ XX
5.1. Nguyễn Đôn Phục – phong cách truyền thống 136
5.1.1. Triết lí về "sự đi" 136
5.1.2. Tiếp cận đối tượng trên phương diện lịch sử 139
5.1.3. Ngôn từ cổ kính và biểu cảm 143
5.2. Phạm Quỳnh – phong cách hiện đại 151
5.2.1. Văn du kí mang tính tư tưởng 152
5.2.2. Kết cấu và ngôn ngữ mang tính hiện đại 155
5.2.3. Văn du kí giàu chất triệt luận 162
5.3. Mãn Khánh Dương Kỵ – phong cách huyền thoại hóa 166
5.3.1. Cảm quan lịch sử và bút pháp huyền thoại hóa 166
5.3.2. Nghệ thuật dựng cảnh và tạo không khí lịch sử 170
5.3.3. Ngôn từ giàu tính tạo hình 172

KẾT LUẬN 176
NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 180
TÀI LIỆU THAM KHẢO 181
PHỤ LỤC 186
1


các tiểu loại: kí sự, phóng sự, nhật kí, hồi kí, bút kí, tùy bút, kí hành, truyện kí, tản văn
2

Trong khi đó, ranh giới giữa các tiểu loại của kí cũng không tuyệt đối, luôn có tình trạng
chuyển hóa, thâm nhập lẫn nhau. Tưởng rằng trong những cuốn sách lí luận và sách giáo
khoa, sự phân chia thể loại đã rạch ròi, nhưng thực tế văn học luôn diễn ra những yếu tố
ngoại biên, yếu tố mờ hay nhòe giữa các thể loại với nhau, nhất là đối với tác phẩm của
những nhà văn có năng khiếu đặc biệt và có sự linh hoạt cao độ khi cầm bút. Vì thế, vấn
đề đặt ra đối với nghiên cứu du kí là phải phân định những đường ranh thể loại của nó
với các thể loại khác trong văn học Việt Nam, không phải bằng sự suy lí mà bằng cách
khảo cứu đặc điểm của du kí qua thực tiễn sáng tác.
1.3. Trải qua quá trình phát triển và hình thành thể loại, du kí Việt Nam nửa đầu
thế kỉ XX xuất hiện trở lại với nhiều tác giả, tác phẩm đăng trên các báo và tạp chí đương
thời. Thể loại này đã thu hút nhiều nhà báo, nhà văn, học sinh, du khách đến với du kí
bởi sự mới mẻ và hấp dẫn của nó. Xét trong bối cảnh của quá trình hiện đại hóa văn học
nửa đầu thế kỉ XX, du kí là bộ phận văn học đã từng có vị thế trên văn đàn, nhưng bộ
phận văn học này, nói như Nguyễn Hữu Sơn, "còn chưa được chú ý đúng mức" [65,
tr.13], và tính cấp thiết của nó như ý kiến của Phong Lê: "…du ký trong hai thập niên
trước mốc lịch sử 1930, thì đến bây giờ mới được làm, trong khi đáng lẽ có thể làm sớm
hơn …" [30, tr.65]. Đã đến lúc du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX cần phải được nghiên
cứu một cách đầy đủ và nghiêm túc để làm minh bạch một số vấn đề về loại hình, thể
loại, đặc trưng và vị trí của nó đối với quá trình phát triển của lịch sử văn học dân tộc.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Với đề tài "Đặc điểm du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX", công việc nghiên cứu
của luận án nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể sau đây:
2.1. Xác lập cách hiểu hợp lí về thể loại, khái niệm du kí, xây dựng các vấn đề lí
thuyết về thể loại của du kí để làm cơ sở phương pháp luận nghiên cứu lịch sử vận động
hình thành thể loại và đặc điểm du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX.
2.2. Xác định những đặc điểm cơ bản của du kí Việt Nam về nội dung và hình
thức để thấy được những đóng góp của nó trong quá trình hiện đại hóa văn học và làm

- Du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX có sự phong phú về nội dung, đa dạng về
hình thức và đặc biệt xuất hiện nhiều tác giả với những phong cách khác nhau. Trong
một phạm vi tương đối, dựa trên xu hướng sáng tác, chúng tôi nhận thấy du kí giai đoạn
này có ba loại hình: du kí có yếu tố Hán, du kí mang phong cách hiện đại, du kí chứa
yếu tố hư cấu, tưởng tượng. Nhiệm vụ đặt ra của Luận án là phải lựa chọn các tác giả
tiêu biểu để khảo sát nhằm làm rõ đặc điểm phong cách tương ứng với ba loại hình nói
trên.
4

4. Phương pháp nghiên cứu
Từ đối tượng và phạm vi nghiên cứu đã được xác định, để đáp ứng yêu cầu và
đạt được mục tiêu của đề tài đặt ra, trong quá trình triển khai luận án, chúng tôi vận dụng
những phương pháp và thao tác chủ yếu sau:
4.1. Phương pháp lịch sử: là phương pháp tiếp cận sự vật, hiện tượng trong quá
trình hình thành và phát triển của nó. Phương pháp này yêu cầu khi xem xét đối tượng
phải đứng trên quan điểm lịch sử cụ thể và lịch sử phát triển. Sử dụng phương pháp này,
chúng tôi xem xét sự phát sinh và hình thành của du kí qua các giai đoạn phát triển trong
hoàn cảnh lịch sử, văn hóa nhất định.
4.2. Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Nghiên cứu đặc điểm du kí Việt Nam
nửa đầu thế kỉ XX như một chỉnh thể hoàn chỉnh, như một cấu trúc chặt chẽ, hợp logic
trong mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố, giữa lí thuyết và thực tiễn sáng tác.
4.3. Phân tích - tổng hợp: Phân tích các phương diện, các quan niệm cụ thể về lí
thuyết du kí, từ đó tổng hợp, khái quát theo các bình diện nghiên cứu đặc điểm du kí
Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX. Phương pháp này con được vận dụng trong việc nghiên
cứu sáng tác các phong cách du kí tiêu biểu.
4.4. So sánh đối chiếu (đồng đại và lịch đại):
Về đồng đại : so sánh, đối chiếu các tác giả, tác phẩm; thể loại du kí với một số
thể loại khác trong cùng một thời kì để chỉ ra những chỗ giống và khác nhau ở mỗi đối
tượng, làm rõ đặc trưng cơ bản của các đối tượng đó.
Về lịch đại : so sánh đối chiếu thể loại du kí qua các thời kì về lí thuyết lẫn sáng

với những đặc trưng cơ bản của nó. Cùng với việc nghiên cứu về phong cách tác giả,
chúng tôi đi đến khẳng định: du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX là một bộ phận không
nhỏ của văn học dân tộc, có vị trí quan trọng trong văn học ở giai đoạn văn học dân tộc
trên con đường hiện đại hóa mà từ trước đến nay ít được đề cập trong các công trình văn
học sử.
- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo để biên
soạn giáo trình, tài liệu học tập và nghiên cứu cho các ngành: văn học, văn hóa học, du
lịch.
6. Cấu trúc luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, Luận án có tất cả 5
chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu
Chương 2: Vấn đề lí thuyết thể loại và lịch sử du kí Việt Nam
Chương 3: Đặc điểm nội dung của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX
Chương 4: Đặc điểm hình thức của du kí Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX
Chương 5: Các phong cách du kí Việt Nam tiêu biểu nửa đầu thế kỉ XX