ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
HOÀNG PHƢƠNG BẮC

PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦY SẢN
TẠI ĐỊA BÀN TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ
CHƢƠNG TRÌNH ĐỊNH HƢỚNG THỰC HÀNH à Nội – 2015
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
Hóa đã giúp đỡ chia sẻ thông tin, cung cấp cho tôi nhiều nguồn tƣ liệu, tài
liệu, số liệu hữu ích phục vụ cho đề tài luận văn này.
Tôi cũng xin gửi lời tri ân sâu sắc đến gia đình, đồng nghiệp và bạn bè
đã động viên, hỗ trợ, giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, làm
việc và hoàn thành luận văn.

Hà Nội, ngày tháng năm 2015
Học viên Hoàng Phƣơng Bắc

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan Luận văn thạc sỹ “ Phát triển bền vững ngành thủy sản
tại địa bàn tỉnh Thanh Hóa” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi.
Các số liệu khoa học, kết quả nghiên cứu của Luận văn là trung thực và có nguồn
gốc rõ ràng.
Tác giả luận văn

Hoàng Phƣơng Bắc


1.3 Các nhân tố ảnh hƣởng trực tiếp đến phát triển bền vững thủy sản 24
1.3.1. Các nhân tố tự nhiên 24
1.3.2. Yếu tố hạ tầng kinh tế - xã hội……………………………………………………30
1.3.3. Yếu tố khoa học công nghệ……………………………………………………… 31
1.3.4. Yếu tố tổ chức và quản lý 32
1.3.5. Yếu tố quốc tế 34
CHƢƠNG II: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG NGÀNH THỦY SẢN
TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THANH HÓA 36
2.1. Tổng quan về thủy sản Thanh Hóa và đánh giá tiềm năng thủy sán của tỉnh 36
2.1.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của tỉnh Thanh Hóa 36
2.1.2. Dân cƣ và nguồn nhân lực 42
2.1.3. Tổng quan ngành thủy sản Thanh Hóa 45
2.2. Phân tích thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản tại địa bàn tỉnh Thanh
Hóa 48
2.2.1. Tình hình phát triển bền vững ngành thủy sản trong hoạt động khai thác và
đánh bắt thủy sản 48
2.2.2. Tình hình phát triển bền vững trong hoạt động nuôi trồng ngành thủy sản 52
2.2.3. Tình hình phát triển bền vững trong hoạt động chế biến và tiêu thụ……….58
2.2.4. Tình hình phát triển bền vững thủy sản trong hoạt động bảo vệ môi trƣờng và
tài nguyên thiên nhiên 61
2.3. Đánh giá chung về thực trạng phát triển bền vững ngành thủy sản tại địa bàn
tỉnh Thanh Hóa 63
2.3.1. Những thành quả đạt đƣợc trong việc phát triển bền vững ngành thủy sản tại
địa bàn tỉnh Thanh Hóa 63
2.3.2. Nguyên nhân và hạn chế 65
Nội dung
Trang
Bảng 1.1
Các ngành chuyên môn hóa hẹp trong cơ cấu
ngành thủy sản Việt Nam
13
Bảng 1.2
Tăng trƣởng kinh tế chia theo khu vực giai
đoạn 2011-2014
14
Bảng 1.4
Giới hạn về nhiệt độ và độ mặn đối với hoạt
động nuôi trồng tôm, cá tra
26
Bảng 1.5
Tính nhạy cảm của hệ thống sản xuất làm
thay đổi các biến số môi trƣờng
28
Bảng 2.1
Hiện trạng sử dụng đất tỉnh Thanh Hóa đến
năm 2013
40
Bảng 2.2
Dân cƣ và nguồn nhân lực Thanh Hóa năm
2013
43
Bảng 2.3
Cơ cấu lao động trong nền kinh tế Thanh Hóa
năm 2010-2014
44

sản
49
Bảng 2.11
Hiện trạng sản lƣợng khai thác thủy sản ở
Thanh Hóa năm 2010-2013
50
Bảng 2.12
Số trang trại nuôi trồng thủy sản tỉnh Thanh
Hóa từ năm 2010-2013
53
Bảng 2.13
Bảng số liệu diện tích và sản lƣợng thuỷ sản
năm 2013
55

DANH MỤC HÌNH

Tên hình
Nội dung
Trang
Hình 1.1
Kim ngạch xuất khẩu các loại thủy sản của Việt Nam
năm 2012
16
Hình 1.2
Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam năm trong giai đoạn
từ 2006-2012

góp phần vào tăng trƣởng kinh tế trong tỉnh, giải quyết công ăn việc làm và thay
đời sống nhân dân cho các huyện ven biển.
Bắt kịp xu thế của ngành thủy sản trong cả nƣớc, thời gian gần đây thủy sản
tỉnh Thanh Hóa đã có tốc độ phát triển nhanh, đóng góp nhiều vào thành tích chung
của toàn ngành thủy sản Việt Nam. Năm 2011, sản lƣợng thủy sản tỉnh Thanh Hóa
chiếm đến 9.36% của vùng Trung bộ và duyên hải miền trung so với tỷ trọng 8.43%
trong năm 2005. Điều này khẳng định sự phát triển của thủy sản tỉnh Thanh Hóa đã
đóng góp không nhỏ vào sự phát triển kinh tế - xã hội đồng thời giữ vững an ninh -

2

quốc phòng khu vực này. Xác định tầm quan trọng của thủy sản trong đời sống kinh
tế - xã hội địa phƣơng, Thanh Hóa đã xác định chiến lƣợc: lấy thủy sản làm kinh tế
"mũi nhọn", cùng với mục tiêu tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập ở vùng nông
thôn. Đây là sự lựa chọn hợp lý, cần thiết để thúc đẩy phát triển kinh tế toàn tỉnh.
Đi cùng với sự phát triển của nền kinh tế, ngành thủy sản Thanh Hóa vẫn chƣa
thực sự phát triển tƣơng xứng với tiềm năng phong phú vốn có. Sự phát triển hiện
tại trong các mảng lĩnh vực của thủy sản kém về nhiều mặt so với các tỉnh khác
trong vùng . Các hoạt động mới chỉ tập trung đánh bắt cá ven bờ, khâu chế biến còn
thủ công, chƣa có tầm nhìn vĩ mô cho sự phát triển chung của ngành thủy sản, mang
tính công nghiệp hóa, chuyên môn hóa cao
Những hạn chế của thủy sản Thanh Hóa vẫn chƣa đƣợc giải quyết triệt để, và
đƣợc đánh giá vẫn đang trong vòng luẩn quẩn: sản xuất tự phát, nguồn nguyên liệu
không ổn định, dịch bệnh thƣờng xuyên, nguồn lợi cạn kiệt; hạ tầng yếu kém, công
nghệ, chất lƣợng hàng hóa, năng lực cạnh tranh chƣa cao. Điều này khiến cho cuộc
sống ngƣ nông dân còn bấp bênh, nhiều vấn đề xã hội về hoạt động, hỗ trợ cũng
nhƣ các nhân tố khác ảnh hƣởng đến nghề cá vẫn tồn tại và làm giảm khả năng phát
triển của ngành thủy sản. Các hoạt động sản xuất chế biến thủy sản đang diễn ra với
tốc độ nhanh, mạnh, đa dạng đã gây sức ép lớn về nhiều mặt đối với nguồn nguyên
liệu, nguồn khai thác, trong giới hạn nhất định đã ảnh hƣởng đến chính hiệu quả sản

Nghị quyết 09/2000/NQ-CP của Chính phủ", đề tài khoa học cấp Bộ. Đề tài đã có
những đánh giá quan trọng trong công tác triển khai, thực hiện của Ủy ban nhân dân
các tỉnh, về các chủ trƣơng và chính sách khuyến khích phát triển nuôi trồng thủy
sản, những kết quả đã đạt đƣợc trong công tác nuôi trồng về diện tích, năng suất và
sản lƣợng, tạo nguồn nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu và tiêu dùng nội địa. Đồng
thời, đề tài này cũng tiếp tục làm rõ những vấn đề về nguyên nhân khách quan, chủ
quan và khó khăn còn tồn tại đối với các khu vực các tỉnh ven biển. Song, đây là đề
tài mang tính tổng quan chung, giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng thể đối với

4

nuôi trồng thủy sản trên cả nƣớc. Đề tài có giá trị lý luận cao đối với việc đƣa ra
những định hƣớng trong hoạt động nuôi trồng thủy sản.
- "Quy hoạch tổng thể phát triển KT - XH ngành Thủy sản Việt Nam đến năm
2010 và tầm nhìn đến năm 2020" vừa đƣợc Chính phủ phê duyệt. Đây chính là nền
tảng xây dựng phƣơng hƣớng, định hƣớng cũng nhƣ mục tiêu phát triển của Việt
Nam nói chung và các địa phƣơng nói chung. Mục tiêu chung của Quy hoạch tổng
thể là ngành thủy sản cơ bản đƣợc công nghiệp hóa vào năm 2020, hiện đại hóa vào
năm 2030 và tiếp tục phát triển toàn diện, hiệu quả bền vững, trở thành ngành sản
xuất hàng hóa lớn, có cơ cấu và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, có năng suất,
chất lƣợng, hiệu quả và khả năng cạnh tranh cao, hội nhập vững chắc vào nền kinh
tế quốc tế, từng bƣớc nâng cao thu nhập và mức sống của nông, ngƣ dân; đồng thời
bảo vệ môi trƣờng sinh thái, nguồn lợi thủy sản và góp phần bảo vệ quốc phòng, an
ninh trên các vùng biển, đảo của Tổ quốc. Theo đó, quy hoạch của các địa phƣơng,
trong đó có Thanh Hóa cũng cần phải phù hợp với nội dung Quy hoạch này.
- "Định hƣớng phát triển thủy sản Việt Nam đến 2010", đề tài khoa học cấp
Bộ do GS.TS Hoàng Thị Chỉnh làm chủ nhiệm. Nội dung đề tài phân tích rõ các vấn
đề nội tại cũng nhƣ các giải pháp định hƣớng phát triển thủy sản trong giai đoạn đầu
của thế kỷ 21. Đây là một trong số những nghiên cứu tổng hợp phân tích và đƣa ra
định hƣớng cho sự phát triển 10 năm của ngành Thủy sản Việt Nam. Đây cũng là

thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Các vấn đề khác nhau của hoạt động thủy sản đã
đƣợc phân tích khá sâu sắc và cặn kẽ. Bên cạnh đó, trong những năm gần đây, việc
nghiên cứu phát triển thủy sản còn đặt trong mối liên hệ mật thiết với các vấn đề tài
nguyên thiên nhiên, môi trƣờng sinh thái, giải quyết công ăn việc làm, xoá đói giảm
nghèo. Nhờ đó, nhận thức về phát triển thủy sản đã trở nên phổ biến hơn.
2.2. Tính cần thiết của đề tài

6

Các công trình nghiên cứu nghiên cứu ngành Thủy sản Việt Nam và lĩnh vực
thủy sản tỉnh Thanh Hóa nói trên cơ bản đã đánh giá tƣơng đối đầy đủ các vấn đề
phát triển tổng thể, hài hòa kinh tế - xã hội – môi trƣờng ngành thủy sản Việt Nam
nói chung, thủy sản tỉnh Thanh Hóa nói riêng theo hƣớng phát triển bền vững. Tuy
nhiên, các nội dung nghiên cứu ngành thủy sản Thanh Hóa một cách tƣơng đối toàn
diện trên khía cạnh mối tƣơng quan với quy hoạch phát triển tổng thể vùng nhằm
mục tiêu phát triển bền vững chƣa thực sự nổi bật. Thông qua am hiểu cá nhân và
điều tra thực tiễn của cá nhân, tác giả đánh giá: riêng ngành Thủy sản Thanh Hóa
cần phải đƣợc nghiên cứu và quản lý theo hƣớng đồng bộ và tổng thể hơn, không
phân biệt, phân chia thành các địa phƣơng riêng biệt trực thuộc tỉnh. Điều này đƣợc
rút ra từ một số nguyên nhân sau:
Thứ nhất, là sự tƣơng đồng về địa hình, chế độ thủy văn, điều kiện khí hậu,
hệ thống thủy lợi liên thông giữa các địa phƣơng trong tỉnh. Theo đó, có thể nhận
định đƣợc sự tƣơng đồng trên cơ sở bắt nguồn từ các yếu tố sinh thái, các đặc điểm
thủy, lý, hóa trong quá trình phát triển thủy sản toàn tỉnh.
Thứ hai, sự tƣơng đồng về các điều kiện cũng nhƣ môi trƣờng tại các địa
phƣơng, đồng bộ trong quy trình chăn nuôi, khai thác, xử lý cũng tạo ra những hệ
quả tƣơng đồng. Có thể nói một số vấn đề liên quan nhƣ ảnh hƣởng tiêu cực của
khai thác cạn kiệt tài nguyên, sản xuất và tiêu thụ thủy sản, ô nhiễm môi trƣờng do
xử lý thủy sản trong quá trình chế biến hay bệnh dịch tại các huyện…
Thứ ba, những nghiên cứu trƣớc đây đối với đề tài thủy sản tại Thanh Hóa

cụ thể giữa phát triển kinh tế thủy sản với bảo vệ tài nguyên và môi trƣờng sinh
thái; từ đó, nhận diện, đánh giá những vấn đề kinh tế - xã hội đang nảy sinh trong
quá trình phát triển thủy sản tại Thanh Hóa.
Cuối cùng, căn cứ những vấn đề nghiên cứu, những nhận định và đánh giá đã
đƣợc minh chứng và làm rõ ở các nội dung trên, tác giả đƣa ra và khuyến nghị hệ

8

thống giải pháp nhằm hƣớng đến mục tiêu phát triển bền vững ngành thủy sản tỉnh
Thanh Hóa đến năm 2020 và định hƣớng tầm nhìn xa hơn.
Từ những mục tiêu nói trên, nhiệm vụ nghiên cứu chính của luận văn gồm:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận, hình thành các căn cứ thực tiễn về phát triển bền
vững ngành thủy sản nói chung.
- Phân tích hiện trạng, tình hình cũng nhƣ đánh giá tổng quan về ngành thủy
sản Thanh Hóa những năm qua (mốc từ năm 2010 trở lại đây). Căn cứ số liệu và
dẫn chứng một số hoạt động phát triển thủy sản trên địa bàn một số huyện của tỉnh,
từ đó đƣa ra các đánh giá về thực trạng và phát hiện vấn đề.
- Căn cứ những nội dung phát hiện từ nhiệm vụ nghiên cứu 2, đƣa ra một số
định hƣớng nhằm khuyến nghị các giải pháp tổng thể cho ngành thủy sản Thanh
Hóa với định hƣớng bền vững. Thông qua những lý luận cơ bản về phát triển bền
vững, tác giả cũng đề xuất những định hƣớng và tầm nhìn phát triển (theo quan
điểm ngƣời viết) về phát triển thủy sản Thanh Hóa theo hƣớng bền vững, tầm nhìn
10-20 năm tới.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu:
Đối tƣợng nghiên cứu: Các vấn đề về khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ
thủy sản; Tính hiệu quả của việc sử dụng các nguồn lực để phát triển thủy sản. Việc
sử dụng các nguồn lực xét trên quan điểm phát triển bền vững về kinh tế, xã hội và
môi trƣờng.
Phạm vi nghiên cứu:
- Không gian: Địa bàn tỉnh Thanh Hóa

tế tổng hợp, qua hoạt động nghiên cứu phân tích so sánh vấn đề, từ đó rút ra kết
luận về bản chất, nguyên nhân của sự thay đổi.
Phương pháp khảo sát thực địa: Ngoài ra, để bổ sung nội dung thông tin và nghiên
cứu thực tiễn, tác giải cũng thực hiện điều tra khảo sát thực địa tại một số vùng sinh

10

thái đặc trƣng ven biển thuộc huyện Kim Sơn và vùng thủy sản nội đồng thuộc các
huyện. Khảo sát một số cơ sở sản xuất giống, chế biến thủy sản trên địa bàn tỉnh.
Bên cạnh đó, tác giả cũng sử dụng các bản đồ địa lý kinh tế và môi trƣờng sinh thái
của Thanh Hóa để phân tích, đánh giá tiềm năng và quy hoạch không gian phát triển
đối với ngành Thủy sản. Thông qua đây, tác giả cũng có những đánh giá hiệu quả
việc xóa đói giảm nghèo của ngƣời dân khi chuyển đổi cơ cấu nông thôn, hƣớng
trọng tâm sang hoạt động phát triển thủy sản.
6. Đóng góp của luận văn
Từ mục tiêu, đối tƣợng nghiên cứu và nội dung nghiên cứu trên, kế thừa các
kết quả của các công trình trƣớc, những đóng góp của luận văn bao gồm:
Các khía cạnh, các mặt của hoạt động thủy sản tỉnh Thanh Hóa đƣợc nghiên
cứu theo hƣớng chung trong một tổng thể theo quan điểm phát triển bền vững. Qua
đó, tổng hợp rút ra một số bất cập của ngành thủy sản Thanh Hóa trong thời gian
qua trong sự phát triển kinh tế, bảo vệ môi trƣờng và những vấn đề xã hội.
Kết hợp với những đánh giá về thực trạng ngành, luận văn đƣa ra hệ thống các
giải pháp để phát triển bền vững ngành thủy sản Thanh Hóa. Trong đó đề xuất
những giải pháp cho từng lĩnh vực nhƣ khai thác, nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ,
dựa trên cơ sở khai thác một cách hợp lý các nguồn lực, đồng thời bảo vệ môi
trƣờng, nâng cao hiệu quả kinh tế, tham gia giải quyết các vấn đề xã hội trong tỉnh.
Luận văn cũng nghiên cứu những đề xuất, những kiến nghị về phát triển thủy
sản Thanh Hóa, sự phối hợp chung thống nhất giữa các ngành hữu quan (nông
nghiệp, khoa học – công nghệ, tài nguyên môi trƣờng, tài chính, ngân hàng, thƣơng
mại, kế hoạch và đầu tƣ) nhằm tạo điều kiện phát triển đồng bộ, toàn diện và bền

làm đang diễn ra ở nhiều vùng trên thế giới.
Công nghiệp thủy sản: bộ phận sản xuất có tính chất công nghiệp bao gồm
khai thác và chế biến thủy sản. Những hoạt động này có nhiệm vụ khai thác nguồn
lợi thủy sản và chế biến chúng thành sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã
hội và xuất khẩu.
Nuôi trồng thủy sản là hoạt động nuôi các thủy sinh vật trong môi trƣờng nƣớc
ngọt và lợ, mặn. Hoạt động này bao gồm cả việc áp dụng các kỹ thuật vào qui trình
nuôi nhằm nâng cao năng suất thuộc sở hữu cá nhân hay tập thể. Trong đó, nguồn
lợi thủy sản là tài nguyên sinh vật trong vùng nƣớc tự nhiên, có giá trị kinh tế, khoa
học để phát triển nghề khai thác thủy sản, bảo tồn và phát triển nguồn lợi thủy sản.
Theo đánh giá của các nhà khoa học trên thế giới cho thấy: gần 90% giá trị sản

13

lƣợng của ngành thủy sản của thế giới đƣợc khai thác từ biển và đại dƣơng, so với
sản lƣợng thu đƣợc từ các vùng nƣớc nội địa.
Ngoài ra để phục vụ cho sản nuôi trồng, đánh bắt khai thác và chế biến thủy
sản còn có các hoạt động phụ trợ và phục vụ khác nhƣ: đóng mới và sữa chữa tàu
thuyền, sản xuất nƣớc đá, sản xuất bao bì, ngƣ cụ… Tất cả các hoạt động hậu nghề
cá và phục vụ nói trên nằm trong ngành thủy sản, hỗ trợ và phục vụ nhau tạo thành
cơ cấu ngành thủy sản.

Bảng 1.1 Các ngành chuyên môn hóa hẹp trong cơ cấu ngành Thủy sản Việt Nam
Ngành nuôi trồng
thủy sản
Ngành công nghiệp thủy sản
Ngành khai thác
Ngành chế biến
Ngành hỗ trợ phục vụ
- Nuôi trồng thủy sản

quốc dân, là ngành kinh tế có khả năng tạo ra nhiều giá trị gia tăng. Vì vậy phát
triển mạnh ngành thủy sản, đặc biệt phát triển khai thác và chế biến thủy sản, sẽ góp
phần thúc đẩy tốc độ tăng trƣởng của ngành nông nghiệp 14

Bảng 1.2. Tăng trƣởng kinh tế chia theo khu vực giai đoạn 2011-2014 (ĐVT: %)
Năm
GDP
Nông, lâm nghiệp
và thủy sản
Công nghiệp và
xây dựng
Dịch vụ
2011
6,24
4,02
6,68
6,83
2012
5,25
2,68
5,75
5,90
2013
5,42
2,64
5,43
6,56

Thời gian qua, ngành thủy sản chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến
lƣợc phát triển kinh tế- xã hô
̣
i của Việt Nam. Giai đoạn 2001-2011, kinh tế thủy sản
đóng góp va
̀
o GDP chung toa
̀
n qu ốc bình quân trên 3%. Bên cạnh đó, sự đóng góp
của ngành thủy sản cũng tác động không nhỏ đến việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế
nông nghiệp nông thôn, xóa đói giảm nghèo, và giải quyết việc làm cho khoảng trên
4 triệu lao đô
̣
ng th ủy sản, trong đó có trên 1,89 triệu lao đô
̣
ng chuyên th ủy sản còn
lại la
̀
lao đô
̣
ng thủy sản kết hợp, góp phần nâng cao đời sống cho cô
̣
ng đồng cƣ dân
không chỉ vùng nông thôn ven biển, mà cả ở vùng Trung du miền núi phía Bắc và
Tây Nguyên.
Bên cạnh đó, cũng không thể phủ nhận đƣợc hiệu quả kép trong các dự án
triển khai phát triển thủy sản tại các địa phƣơng ở Việt Nam. Các tổ chức phi chính
phủ và hoạt động của bản thân ngành Thuỷ sản Việt Nam đã có những chƣơng trình
xóa đói giảm nghèo bằng việc phát triển các mô hình nuôi trồng thuỷ sản đến cả
vùng sâu, vùng xa, không những cung cấp nguồn dinh dƣỡng, đảm bảo an ninh thực