BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
==========
HÀ NỘI, 2014
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
==========
HÀ NỘI, 2014
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc
tới PGS.TS. Trương Đăng Dung – ngƣời thầy trực tiếp hƣớng
dẫn, chỉ bảo tận tình, giúp tôi hoàn thành đề tài của mình.
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các nhà khoa học hiện đang làm
công tác nghiên cứu tại Viện Văn học Việt Nam, Phòng Sau Đại
học và các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn - Trƣờng Đại học
Sƣ phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi
hoàn thành đề tài này.
Tôi cũng gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, những ngƣời
thân, yêu đã luôn động viên trong suốt thời gian tôi thực hiện đề
tài này.
Luận văn đƣợc hoàn thành song không tránh khỏi những
hạn chế, thiếu sót, tôi rất mong nhận đƣợc những ý kiến đóng
góp từ phía thầy cô và các bạn để đề tài đƣợc hoàn thiện hơn.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày 25 tháng 06 năm 2014
Tác giả luận văn Đinh Văn Điệp
CÁC QUY ƢỚC VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
1. Nxb.: Nhà xuất bản.
2. Tp.: Thành phố.
3. PGS.: Phó giáo sƣ.
4. TS.: Tiến sĩ.
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề 3
2.1. Những nghiên cứu về tâm thức hiện sinh trong văn học Việt Nam
sau 1975 đến nay 3
2.2. Những nghiên cứu có tính gợi mở về tâm thức hiện sinh
trong sáng tác của Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương 5
3. Phạm vi, đối tƣợng nghiên cứu 11
4. Mục đích nghiên cứu 12
5. Phƣơng pháp nghiên cứu 13
6. Bố cục của luận văn 13
NỘI DUNG 14
Chƣơng 1: TỪ TRIẾT HỌC HIỆN SINH ĐẾN VĂN HỌC HIỆN SINH 14
1.1. Vài nét về triết học hiện sinh 14
1.1.1. Hoàn cảnh ra đời của triết học hiện sinh 14
1.1.2. Xung quanh khái niệm hiện sinh 17
1.1.3. Những đại diện tiêu biểu 21
1.1.4. Những nội dung cơ bản 28
1.2. Khái quát về văn học hiện sinh 33
1.2.1. Những nguyên nhân hình thành 33
1.2.2. Những tác gia văn học hiện sinh tiêu biểu 35
1.2.3. Những nội dung cơ bản của văn học hiện sinh 38
1.3. Sự hiện diện của triết học hiện sinh và văn học hiện sinh ở Việt Nam 40
1.3.1. Giai đoạn từ 1954 đến 1975 40
1.3.2. Giai đoạn từ sau 1975 đến nay 49
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Chủ nghĩa hiện sinh ra đời vào những năm đầu thế kỉ XX đã nhanh chóng
trở thành điểm tựa của con ngƣời trƣớc sự khủng hoảng của triết học duy nhiên.
Cho đến nay, cùng với hiện tƣợng luận, chủ nghĩa hiện sinh vẫn đƣợc phƣơng Tây
coi là “khám phá lớn về triết học thế kỉ XX” [64; tr. 38]. Do lấy nỗi lo về sự tồn tại
của con ngƣời làm tôn chỉ, triết học hiện sinh đã làm nên một phong trào rộng lớn
và sôi nổi trong đời sống xã hội phƣơng Tây những năm 1950 - 1970, trong đó có
văn học với các tên tuổi lừng danh nhƣ Jean – Paul Sartre, A. Camus
1.2. Ở Việt Nam, sau khi đƣợc “nhập cảng” cùng bƣớc chân xâm lƣợc của đế
quốc Mĩ, chủ nghĩa hiện sinh đã từng bƣớc li khai khỏi mục đích chính trị để lan tỏa
sâu rộng vào đời sống đô thị miền Nam những năm 1954 – 1975 trong đó có văn
học. Và thực tế đã cho thấy, đời sống sáng tác cũng nhƣ lí luận – phê bình văn học
ở miền Nam đã chịu ảnh hƣởng sâu sắc tƣ tƣởng hiện sinh chủ nghĩa. Nhiều tiểu
thuyết của Nguyễn Thị Hoàng, Nhã Ca, Thanh Tâm Tuyền, Duyên Anh, Dƣơng
Nghiễm Mậu đƣợc viết theo những luận đề của triết học hiện sinh. Bên cạnh đó,
các nhà lí luận - phê bình cũng lấy triết học hiện sinh làm cơ sở mỹ học để cắt nghĩa
các hiện tƣợng văn học. “Dƣờng nhƣ các phạm trù trong triết học hiện sinh nhƣ: hư
vô, lo âu, buồn nôn, phi lí, tự do, tha nhân, nổi loạn, dấn thân đều đƣợc các nhà
phê bình xem nhƣ một hệ giá trị ứng dụng vào phê bình văn học” [14; tr. 145].
Nhiều tác phẩm văn học cổ điển cũng đƣợc “hiện đại hóa” dƣới cái nhìn của triết
học hiện sinh. Chính những gợi dẫn quan trọng và thú vị này là sự khích lệ chúng
tôi vận dụng triết học hiện sinh vào việc cắt nghĩa hai hiện tƣợng tiểu thuyết Việt
Nam đƣơng đại: Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phƣơng.
1.3. Diện mạo văn học Việt Nam từ 1986 đến nay hết sức phong phú, đa dạng
với không khí dân chủ cao độ. Tiểu thuyết cũng trở thành sân chơi bình đẳng và
giàu tiềm năng, thu hút nhiều cây bút muốn thể hiện tài năng và khát vọng sáng tạo
của mình. Đổi mới tiểu thuyết là đề tài đƣợc bàn luận khá sôi động. Từ các nhà lí
luận, phê bình đến đội ngũ sáng tác tiểu thuyết đều đƣa ra những ý kiến, nhận định
3
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Qua hệ thống tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy, vấn đề tâm thức hiện
sinh trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đã trở thành đề tài khá hấp dẫn, đƣợc giới
nghiên cứu, phê bình để tâm. Trong số đó phải kể đến một số ý kiến có bàn luận
trực tiếp đến những biểu hiện của tâm thức hiện sinh trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh
và Nguyễn Bình Phƣơng. Tuy nhiên, các ý kiến mới dừng lại trên tinh thần nghiên
cứu tổng quan hoặc bàn luận tản mạn trong một vài tác phẩm đơn lẻ. Trƣớc tình
trạng này, chúng tôi cố gắng chọn lọc và tiếp thu những ý kiến đƣợc xem là xác
đáng, cụ thể nhất và có tính gợi mở để tác giả luận văn triển khai đề tài nghiên cứu.
2.1. Những nghiên cứu về tâm thức hiện sinh trong văn học Việt Nam sau 1975
đến nay
Nhìn một cách tổng quan, văn học Việt Nam từ sau 1975 mang một diện mạo
phức tạp, sự phức tạp này vừa phù hợp với hoàn cảnh hiện thực đã sản sinh ra nó
vừa là hệ quả của quá trình tiếp nhận những ảnh hƣởng từ nhiều lối viết khác nhau.
Xuất phát từ thực tế đời sống văn học, nhiều nhà nghiên cứu đã chú ý đến sự xuất
hiện trở lại của tâm thức hiện sinh trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay với
các ý kiến sau:
- Tác giả Đỗ Ngọc Thạch trong bài viết “Vài đặc điểm của văn xuôi hiện đại
Việt Nam”, đã chỉ ra sự xuất hiện những luận đề triết học hiện sinh trong sáng tác
của một số tác giả văn xuôi Việt Nam sau 1975 nhƣ Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh,
Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phƣơng. Ông đã đi đến nhận xét: “Nhà
văn hậu hiện đại Việt Nam”, phải chăng đang “làm lại” một thứ chủ nghĩa hƣ vô,
phi lý nhƣ văn học hiện sinh, văn học phi lý của J.P. Sartre, A.Camus?” [134].
Qua ý kiến này, Đỗ Ngọc Thạch đã hƣớng đến sự xác lập một dòng văn học
chịu ảnh hƣởng của triết học hiện sinh trong văn học Việt Nam kể từ sau 1975.
- Bằng tiểu luận dài hơi “Ám ảnh hiện sinh trong truyện ngắn Nguyễn Huy
Thiệp”, nhà nghiên cứu Nguyễn Thành Thi đã có những phân tích thấu đáo sự thẩm
nhất là trong những năm đầu của thế kỉ XXI, khi những tƣ tƣởng hiện sinh đang
5
dung hòa/va chạm với một quan niệm đa trị về thế giới cùng với sự khƣớc từ các đại
tự sự” [15; tr. 53].
Không chỉ đƣa ra bối cảnh sinh thành, qua phân tích, tác giả bài viết đã khái
quát những biểu hiện của chủ nghĩa hiện sinh trong thế giới nhân vật tiểu thuyết
mƣời năm đầu thế kỉ XXI thành các đặc điểm nhƣ: nổi loạn và hành trình tìm kiếm
tự do, nỗi cô đơn bản thể, chấn thương – cái chết tượng trưng và hiện sinh tính dục.
Lí giải cho sự ảnh hƣởng của tƣ tƣởng hiện sinh đến đời sống văn học đƣơng
đại nhất là thể tài tiểu thuyết, tác giả viết:
“Dẫu có ý thức hay không, tiểu thuyết Việt Nam mƣời năm đầu thế kỉ XXI,
khi đề cập đến những trạng huống hiện sinh của con ngƣời hậu hiện đại cũng đã
“bắt gặp” tƣ tƣởng của Soren Kierkegaard, của Friedrich Nietzsche. Sự tƣơng đồng
trong tâm thức thời đại, tính chất tất yếu của các phƣơng diện đến con ngƣời nhƣ
một hữu thể hiện sinh, khiến văn học không ngừng tiếp tục trăn trở về đời sống hiện
sinh của con ngƣời” [15; tr. 61].
Bên cạnh những nhận xét mang tính khái quát, còn phải kể đến hàng loạt các
bài viết và luận văn Thạc sĩ đi sâu nghiên cứu và chỉ ra sự ảnh hƣởng của chủ nghĩa
hiện sinh đến sáng tác của một số nhà văn nhƣ Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà,
Đoàn Minh Phƣợng Đây chính là những gợi mở để chúng tôi triển khai đề tài.
Chính từ thực tế sáng tác cũng đòi hỏi giới nghiên cứu phải xuất phát từ nhiều
lí thuyết khác nhau để tiếp cận bộ phận văn học mang trong mình sự đa tạp của
nhiều khuynh hƣớng này. Một trong những cách tiếp cận triển vọng là nhìn văn học
Việt Nam sau 1975 từ những luận điểm của triết học hiện sinh.
2.2. Những nghiên cứu có tính gợi mở về tâm thức hiện sinh trong sáng tác của
Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương
Tính đến nay, sẽ là khó khăn cho việc tổng kết và đƣa ra con số cụ thể có bao
nhiêu bài viết và công trình lựa chọn sáng tác của Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình
Phƣơng làm đối tƣợng nghiên cứu. Hơn thế, trong đó lại có những đánh giá dựa trên
ảnh về sự vong bản và tha hóa một cách nghiệt ngã” [134].
7
Với nhận định này, Đỗ Ngọc Thạch đã chỉ ra một cách cụ thể những biểu hiện
của tƣ tƣởng hiện sinh trong thế giới nghệ thuật Đi tìm nhân vật cũng nhƣ các thủ
pháp nghệ thuật đƣợc nhà văn sử dụng trong tác phẩm.
Báo Thể thao và văn hóa số 47, năm 2004 có đoạn viết:
“Mối quan tâm lớn nhất của Tạ Duy Anh là cái vong bản đánh mất mình của
con ngƣời, dƣới sự giằng giật xiêu dạt của lịch sử. Trên con đƣờng truy tìm lại mặt
mình, cũng nhƣ khả dĩ gƣơng mặt thực của quá khứ, con ngƣời vấp phải và bị
phong tỏa bởi thói gian trá, đớn hèn, tàn ác, kể cả trong mỗi cá nhân. Phúc âm duy
nhất là tình yêu, tình cảm trong sạch bản thể của hiện tại và cái nhìn trung thực,
nhân đạo đối với những vết thƣơng, lỗi lầm của quá khứ” [18].
Qua nhận định này, tác giả bài báo đã chỉ ra đặc điểm của kiểu nhân vật vong
thân và hành trình tìm kiếm sự hiện diện của nhân vật trong thế giới phi lí và đầy
thù nghịch. Cũng trong bài viết này, tác giả bài báo tiếp tục nhận định về vấn đề
thân phận con ngƣời trong Thiên thần sám hối:
“Thiên thần sám hối gọn nhẹ và giản dị về hình thức. Bí ẩn về sự tồn tại đƣợc
đặt ra cùng câu hỏi về thân phận của thế hệ tƣơng lai trên miệng vực cái ác, chứa
đựng những ẩn số lớn về con ngƣời và nhân thế” [18]
Đặt câu hỏi “Có hay không những dấu ấn hậu hiện đại trong văn học Việt
Nam sau 1986”, nhà nghiên cứu Phùng Gia Thế khẳng định:
“Văn chƣơng Tạ Duy Anh là nỗi khắc khoải đi tìm một giá trị thực sự nhân
bản trên cái cuộc sống đổ nát, điêu tàn, là sự loay hoay lí giải những nỗi đày đọa
con ngƣời từ tiền kiếp” [141; tr. 72].
Từ ý kiến trên, tác giả đã chỉ ra trạng thái “dấn thân vào cõi lƣu đày” của
những nhân vật trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh.
Khẳng định sự xuất hiện những dấu hiệu của chủ nghã hiện sinh trong tiểu
thuyết Đi tìm nhân vật, tác giả Đoàn Ánh Dƣơng qua bài viết “Lối viết tiểu thuyết
Việt Nam trong bối cảnh hội nhập: trƣờng hợp Tạ Duy Anh” cho rằng:
không thể kết hợp đƣợc với ai, dù "ai" đó là ai chăng nữa, cơn mƣa hay ngọn cỏ,
cây tùng hay cây bách. Con ngƣời bị kết án ngàn đời là khối cô đơn khổng lồ, sinh
ra và chết đi, vĩnh viễn, cô lập ”[82].
9
Nhận định này đã cho thấy thế giới nhân vật trong Người đi vắng tồn tại trong
cõi lƣu đày của cảm giác cô đơn và xa lạ. Từ sự lạ hóa trong mô hình phản ánh, Trí
nhớ suy tàn đƣợc nhà phê bình Thụy Khuê gọi tên thành “hiện thực hiện sinh” với
lập luận nhƣ sau:
“Cái hiện thực trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn của Nguyễn Bình Phƣơng là
một hiện thực hiện sinh trong trí tƣởng tƣợng của nhà văn, nó đã khác xa với hiện
thực chụp ảnh thời Balzac, đƣợc độc tôn và biến cải thành hiện thực tô hồng thời xã
hội chủ nghĩa. Hiện thực hiện sinh trong trí nhớ nhà văn vừa huyền ảo vừa đa
nghĩa Sự trở lại của hiện thực hiện sinh trong trí nhớ nhà văn đã nuôi dƣỡng
những trào lƣu tiểu thuyết nổi tiếng của thế kỷ XX nhƣ hiện thực huyền ảo Châu
Mỹ La Tinh, nhƣ phong trào tiểu thuyết mới ” [82].
Nhận ra bạo lực, u mê và con đƣờng dẫn dắt con ngƣời vào chốn lƣu đày,
khiến con ngƣời trở thành tha nhân, khi đọc Thoạt kỳ thủy, Thụy Khuê đã chỉ ra tác
phẩm này: “ là một bài thơ dài đẫm máu và nƣớc mắt, đẫm tang thƣơng, đầy huyễn
mộng, viết về hành trình của một cộng đồng, dù đã nửa phần điên loạn, vẫn không
biết mình đang đi dần đến toàn phần điên loạn” [83 - b]
Là cây bút phê bình hải ngoại nên Thụy Khuê sớm nhận ra những dấu hiệu của
chủ nghĩa hiện sinh trong sáng tác của Nguyễn Bình Phƣơng.
Bên cạnh Thụy Khuê, Đoàn Cầm Thi cũng là cây bút phê bình hải ngoại dành
nhiều sự quan tâm đến thân phận con ngƣời trong sáng tác của Nguyễn Bình
Phƣơng. Trong bài viết “Ngƣời đàn bà nằm: từ “Thiếu nữ ngủ ngày”, đọc Người đi
vắng của Nguyễn Bình Phƣơng [chuyên đề Tình yêu và tình dục trong văn
chƣơng]”, theo bà: “Người đi vắng, tự cái tựa đó đã nói rất nhiều. Cô đơn. Lo sợ.
Vô hình. Bí ẩn. Khoảng trống”, “hầu hết các nhân vật của Nguyễn Bình Phƣơng đều
là những kẻ bất an, những ngƣời đi vắng. Tiểu thuyết của anh là một hợp âm với vô
“không thủ lĩnh” hay “Chúa đã chết” nhƣ Nietzsche đã tuyên bố.
Trong bài “Những dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình
Phƣơng”, tác giả Phùng Gia Thế tiếp tục chỉ ra tình trạng con ngƣời trong văn
11
Nguyễn Bình Phƣơng phải đối mặt với sự tha hóa của bản thân và cảm thấy xa lạ
trƣớc thế giới đang bị phân rã. Tác giả viết:
“ tiểu thuyết Nguyễn Bình Phƣơng tràn ngập sự khủng hoảng niềm tin, sự đổ
vỡ của những trật tự xã hội và gia đình, sự tha hóa, tối tăm của con ngƣời, sự đánh
mất bản ngã, sự lạc lõng bơ vơ của kiếp ngƣời” [139; tr.35].
Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch lại chỉ ra sự bí ẩn của những con ngƣời tồn
tại trong Ngồi với bài viết “Tiểu thuyết nhƣ là trạng thái tìm kiếm ý nghĩa của đời
sống”. Tác giả viết:
“Ngồi đầy sự bí ẩn. Sự bí ẩn đƣợc tạo nên từ những câu hỏi không thể có lời
đáp về cuộc đời nhân vật. Họ từ đâu đến và họ sẽ đi đến đâu Chính sự bí ẩn tạo
nên một sức hấp dẫn mê hoặc cho tiểu thuyết. Tất cả những nhân vật của tiểu thuyết
đều bị chi phối bởi một sức mạnh nào đó mà hoặc là họ không thể lý giải đƣợc hoặc
là khi họ khám phá ra thì cũng là một cái gì đầy vô vọng và mơ hồ” [133].
Trở lên là những ý kiến ít nhiều có bàn luận đời sống của nhân vật trong tiểu
thuyết Nguyễn Bình Phƣơng. Đây cũng là những gợi ý cần thiết cho chúng tôi triển
khai đề tài.
Bên cạnh những ý kiến có tính chất gợi ý từ thực tế sáng tác của Tạ Duy Anh
và Nguyễn Bình Phƣơng, còn có sự hỗ trợ của hàng loạt các công trình nghiên cứu
về triết học và văn học hiện sinh trên thế giới đƣợc dịch và giới thiệu ở Việt Nam
cũng nhƣ những công trình nghiên cứu về thực tế sáng tác của văn chƣơng đƣơng
đại nƣớc nhà là điểm tựa vững chắc và tiếp thêm niềm tin cho tác giả luận văn thực
hiện đề tài này.
3. Phạm vi, đối tƣợng nghiên cứu
3.1. Phạm vi tư liệu
Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi đi vào khảo sát các kiểu nhân vật
4.2. Thông qua đề tài, chúng tôi muốn khám phá thế giới nghệ thuật của tiểu
thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới từ ánh sáng của “lí thuyết hiện sinh” để tìm những
ý nghĩa mới cho hình tƣợng nghệ thuật.
Qua đây, chúng tôi cũng muốn trình bày một cách tiếp cận mới về những tiểu
thuyết khó đọc trong thực tế văn học hiện nay.
13
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
1. Phương pháp nghiên cứu lịch sử
2. Phương pháp hệ thống
3. Phương pháp so sánh
4. Phương pháp tiếp cận theo hướng thi pháp học
5. Các thao tác và phương pháp khác như: Thống kê, phân tích, bình giảng
6. Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của luận
văn gồm 3 chƣơng:
Chƣơng 1: Từ triết học hiện sinh đến văn học hiện sinh
Chƣơng 2: Đặc điểm nhân vật mang tâm thức hiện sinh trong tiểu thuyết của
Tạ Duy Anh và Nguyễn Bình Phương
Chƣơng 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh
và Nguyễn Bình Phương nhìn từ tâm thức hiện sinh
trúc nguyên tử của N. Bohr (1913). Chính những phát minh này đã làm đảo lộn bức
tranh thế giới.
Chủ nghĩa tƣ bản sau khi hình thành đã nhanh chóng phát triển đến đỉnh điểm
vào thế kỉ XIX. Bên cạnh mặt tích cực của nó là thúc đẩy kinh tế thị trƣờng làm cho
kinh tế phát triển, Chủ nghĩa tƣ bản còn tha hóa con ngƣời đến mức tối đa khi biến
con ngƣời thành công cụ sản xuất, đánh đồng con ngƣời với đồ vật, máy móc. Đó là
một đặc trƣng của chủ nghĩa tƣ bản hàng hóa hiện đại. Từ đây làm xuất hiện phản
15
ứng phủ định đối với xã hội tƣ bản đƣơng thời. Trạng thái này còn tiếp tục duy trì
trong một thời gian dài của thế kỉ sau.
Lịch sử thế kỉ XX tiếp tục phải chứng kiến những cơn khủng hoảng của xã hội
phƣơng Tây dƣới chế độ tƣ bản. Ở Đức, từ sau cuộc thất trận năm 1918, tƣ tƣởng
hiện sinh nhanh chóng nổi lên nhƣ chiếc phao cứu sinh giúp con ngƣời thoát khỏi
cơn chết đuối tƣ tƣởng đầy hoang mang. Nƣớc Pháp còn hứng chịu số phận có phần
thê thảm hơn. Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, Pháp bị tàn phá nặng nề, trở thành
đống đổ nát ghê gớm đã tạo tiền đề cho tƣ tƣởng của Kierkegaard, Nietzsche đƣợc
dịp hồi sinh mạnh mẽ.
Tiếp đó là hàng loạt sự kiện, đáng phải kể đến nhƣ cuộc khủng hoảng kinh tế
1929 – 1933 đã gây ra những tổn thất nghiêm trọng: 30 triệu ngƣời thất nghiệp, sản
xuất của thế giới tƣ bản giảm đi 40%. Sau hai cuộc thế chiến, nhiều công trình văn
hóa bị tàn phá, hàng triệu con ngƣời bị sát hại. Chủ nghĩa phát xít xúc phạm nghiêm
trọng lƣơng tri con ngƣời. Đế quốc Mĩ đã ném hai quả bom nguyên tử xuống
Hirôsima và Nagazaki tàn sát dân thƣờng và để lại hậu quả khủng khiếp, làm cho
nhân loại cảm thấy ớn lạnh trƣớc sự tàn bạo, phi nhân trong ứng xử giữa ngƣời với
ngƣời. Sự kiện này còn khiến con ngƣời phải thay đổi nhận thức trƣớc những tri
thức khoa học một khi nó đƣợc sử dụng để tiêu diệt con ngƣời bên cạnh mục đích
phục vụ sự tiến bộ của loài ngƣời. Trong quang cảnh đó, một bộ phận ngƣời dân
châu Âu, đặc biệt là giới trí thức đã bắt đầu cảm thấy ngao ngán và tỏ ra bi quan,
hoài nghi về thân phận con ngƣời. “Mọi sự đều vô nghĩa, mọi sự đều phi lí, đó là cái
tƣợng luận của Husserl, phân tâm học của S. Freud, C. Jung, triết học hiện sinh thế
kỉ XX lấy con ngƣời làm đối tƣợng nghiên cứu đã nhanh chóng đáp ứng đƣợc
những bức thiết mà thời đại đang đặt ra. Chính những nguyên nhân trên đã dẫn đến
sự bừng ngộ của thời đại mà V. Bela đã tổng kết qua tuyên ngôn nổi tiếng “Thế kỉ
XIX: Thế giới là tôi. Thế kỉ XX: Tôi không phải là thế giới” (Chuyển dẫn theo [32;
tr. 192]).
17
1.1.2. Xung quanh khái niệm hiện sinh
Theo Jacques Colette, một chuyên gia giành nhiều tâm sức nghiên cứu về
Kierkegaard, qua tập Que sais – Je thì thuật ngữ Chủ nghĩa hiện sinh xuất hiện lần
đầu tiên trong một cuốn sách ở Ytaly vào những năm 30 của thế kỉ XX. Song, thuật
ngữ này thực sự đƣợc dùng phổ biến từ năm 1944 trong cuộc tranh luận của J.
Sartre ở Pháp. Tuần báo Action (Hành động) do Francis Ponge chủ trƣơng đã ra mắt
bạn đọc một “hiệu chỉnh” về chủ nghĩa hiện sinh, và từ đây, thuật ngữ này đã đƣợc
dùng lần đầu xuất phát từ những tƣ tƣởng của Heidegger [36; tr. 77].
Việc sử dụng những cụm từ: hiện sinh, chủ nghĩa hiện sinh, văn học hiện
sinh lâu nay đã khiến không ít ngƣời lầm tƣởng hoặc không hiểu đâu là triết học
hiện sinh, đâu là lối sống hiện sinh.
Ở Việt Nam, trong một thời gian dài triết học hiện sinh chỉ đƣợc hiểu đơn
thuần và đồng nhất với lối sống hiện sinh trong các đô thị miền Nam những năm
1954 – 1975. Thậm chí, ngay tại thời điểm chủ nghĩa hiện sinh đang phát triển ở Sài
Gòn (1954 - 1975), tình trạng nhầm lẫn trên vẫn diễn ra trong cách hiểu của không
ít công chúng Sài Gòn. Khi Nguyễn Quang Lục viết cuốn Mổ xẻ nhà văn hiện sinh
Jean – Paul Sartre đã không giấu nổi băn khoăn trƣớc tình trạng: “Từ cái đầu bù tổ
quạ của anh nhạc sĩ, đến cái quần cái áo màu sắc chói lọi của một tay du côn, từ lời
nói bừa bãi đến những thú ăn chơi đàng điếm bất cần đời, ngƣời ta đều gán vào đấy
ông với lập luận: loài ngƣời phải để cho thần thánh nhiệm vụ chú ý tới vũ trụ ngoại
tại, còn con ngƣời phải chú ý tới những gì trực tiếp liên quan đến mình, hãy tự biết
mình!”. Sau này, Socrate đƣợc các triết gia hiện sinh đánh giá cao ở thái độ chấp
nhận sứ mệnh thần linh ủy nhiệm, dám bảo vệ cuộc sống của mình đến cùng và sẵn
sàng uống thuốc độc tự vẫn để chứng minh cho quan điểm sự thật còn cao hơn sự
sống. Trong thần thoại Hy Lạp, Promethee đã đánh cắp lửa của Zeus nén mang cho
con ngƣời. Promethee chấp nhận hình phạt bị xích vào ngọn núi đá hơn là trở thành
nô lệ cho Zeus bạo chúa. Kinh Thánh cũng kể về sự việc Adam và Eva cùng nhau
ăn trái cấm trong vƣờn Địa đàng, bị Thƣợng đế trừng phạt, đày xuống trần gian làm
ngƣời, phải nếm trải mọi buồn vui, đau khổ của ngƣời trần thế, luôn phải mang mặc
cảm tội lỗi. Hay trƣờng hợp khác, trong Cựu Ước kể về Abraham sẵn sàng hiến đứa
Copyright: Tài liệu đại học ©