BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
==========o0o==========

LẠI TIẾN TUÂN ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI
THƯỜNG, HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC
THU HỒI ĐẤT ĐỂ THỰC HIỆN DỰ ÁN ĐƯỜNG VÀNH ĐAI
THÀNH PHỐ PHỦ LÝ- TỈNH HÀ NAM LUẬN VĂN THẠC SĨ HÀ NỘI – 2014
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page i

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được sử dụng để
bảo vệ một học vị nào.
Tôi cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ
nguồn gốc.

Hà nội, ngày tháng năm 2014
Tác giả luận văn

Lại Tiến Tuân



Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page iii

MỤC LỤC Lời cam đoan i
Lời cảm ơn ii
Mục lục iii
Danh mục từ viết tắt vii
Danh mục các bảng biểu viii
MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Mục đích - yêu cầu của đề tài 3
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài. 5
Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 6
1.1 Cơ sở lý luận về bồi thường giải phóng mặt bằng 6
1.1.1 Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 6
1.1.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 8
1.1.3 Tác động của công tác bồi thường giải phóng mặt bằng đến phát triển
cơ sở hạ tầng 13
1.2 Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi

2.1.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất đai của thành phố Phủ Lý 32
2.1.3 Đánh giá công tác bồi thường hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi
đất xây dựng dự án đường vành đai, thành phố Phủ Lý 32
2.1.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ
trợ, tái định cư 33
2.2 Phương pháp nghiên cứu 33
2.2.1 Phương pháp tiếp cận hệ thống 33
2.2.2 Phương pháp điều tra thu thập tài liệu, số liệu thứ cấp 33
2.2.3 Phương pháp điều tra thu thập tài liệu, số liệu sơ cấp 33
2.2.4 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu 34
2.2.5 Phương pháp so sánh 34
2.2.6 Phương pháp chuyên gia 35
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page v

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 36
3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội thành phố Phủ Lý 36
3.1.1 Điều kiện tự nhiên 36
3.1.2 Tài nguyên thiên nhiên 38
3.1.3 Thực trạng phát triển kinh tế 41
3.1.4 Tình hình xã hội 43
3.1.5 Đánh giá chung 44
3.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất trên địa bàn thành phố phủ Lý 45
3.2.1 Tình hình quản lý và sử dụng đất 45
3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất năm 2013 51
3.2.3 Công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khi nhà nước thu hồi đất tại
thành phố Phủ Lý 52
3.3 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi
Nhà nước thu hồi đất xây dựng dự án Đường vành đai thành phố Phủ Lý 53
3.3.1 Khái quát chung về dự án 53


Ký hiệu Chú giải
NĐ Nghị định
CP Chính phủ
TW Trung ương
ADB Ngân hàng phát triển Châu á
WB Ngân hàng thế giới
UBND Uỷ ban nhân dân
QĐ-UBND Quyết định của uỷ ban nhân dân tỉnh
TT- BTC Thông tư Bộ tài chính
TTLB Thông tư liên bộ
HĐBT Hội đồng bộ trưởng
BTNMT Bộ tài nguyên môi trường
GPMB Giải phóng mặt bằng
TĐC Tái định cư
CN Công nghiệp
CNH Công nghiệp hoá
HĐH Hiện đại hoá
TTCN Tiểu thủ công nghiệp
HSĐC Hồ sơ địa chính
GCNQSDĐ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
QSDĐ Quyền sử dụng đất Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page viii

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
dựng. Để xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng, phát triển các ngành kinh
tế, công nghiệp, giao thông, xây dựng, thương mại dịch vụ, giáo dục, y tế, xã
hội, đào tạo.v.v. Nhà nước phải thu hồi đất của người sử dụng đất và bồi
thường, hỗ trợ cho người có đất bị thu hồi. Việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ,
có ý nghĩa quyết định trong toàn bộ quá trình giải phóng mặt bằng, đảm bảo
cho sự thành công của dự án đầu tư và là một trong những nhân tố quan trọng
quyết định đến hiệu quả thu hút đầu tư trong và ngoài nước nhằm đẩy mạnh
tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá của đất nước.
Trong những năm qua Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật về
đất đai và ban hành các văn bản pháp lý hướng dẫn thực hiện về công tác bồi
thường, hỗ trợ và tái định cư nhằm khắc phục những khó khăn, vướng mắc
trong quá trình triển khai thực hiện chính sách đền bù, hỗ trợ, tái định cư khi
Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án vì lợi ích quốc gia công cộng,
kinh tế và an ninh quốc phòng. Tuy nhiên việc thực hiện cơ chế Nhà nước thu
hồi đất của người đang sử dụng đất để giao đất cho các nhà đầu tư vẫn đang
gây nhiều bức xúc trong thực tế triển khai, nhất là những bức xúc của người
bị thu hồi đất về phương thức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 2

Luật Đất đai 1988, Luật Đất đai 1993 đều quy định chỉ có một hình thức Nhà
nước thu hồi đất để giao đất, cho thuê đất đối với các dự án đầu tư và nhà đầu tư
phải thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người có đất bị thu hồi. Luật Đất
đai 2003 đã hạn chế lại chỉ một số trường hợp được thực hiện cơ chế Nhà nước thu
hồi đất để giao đất, cho thuê đất đối với các dự án đầu tư và việc bồi thường, hỗ trợ,
tái định cư do Nhà nước thực hiện (biện pháp hành chính để có đất thực hiện dự
án). Các trường hợp khác, để tiếp cận quỹ đất, nhà đầu tư phải thương thảo trực tiếp
với người đang sử dụng đất thông qua hình thức nhận chuyển nhượng, thuê hoặc
nhận góp vốn (biện pháp dân sự để có đất thực hiện dự án).
Trong thực tế triển khai, cả hai biện pháp nêu trên đều có những bất cập

2. Mục đích - yêu cầu của đề tài
2.1. Mục đích
- Đánh giá thực trạng việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà
nước thu hối đất để thực hiện dự án Đường vành đai thành phố Phủ Lý - tỉnh
Hà Nam.
- Đề xuất một số giải pháp nhằm góp phần giải quyết những tồn tại,
khó khăn trong quá trình thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa
bàn thành Phố Phủ Lý-tỉnh Hà Nam.
2.2. Yêu cầu
- Nguồn số liệu, tài liệu điều tra phản ánh đúng quá trình thực hiện các
chính sách thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng thuộc dự án đã được
thực hiện trên địa bàn nghiên cứu có độ tin cậy và chính xác. Các số liệu điều
tra thu thập phải được phân tích, đánh giá một cách khách quan khoa học.
- Phỏng vấn các chủ dự án; các đối tượng có đất bị thu hồi, bồi thường;
người thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất tại
địa bàn nghiên cứu.
- Đánh giá đúng thực trạng, lấy ý kiến đóng góp và đề xuất kiến nghị trên
cơ sở tuân thủ quy định của Luật đất đai.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 4

- Các giải pháp đề xuất phải phù hợp với đặc điểm của địa phương nhằm
nâng cao hiệu quả thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa
bàn nghiên cứu.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi
Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam.
- Các đối tượng (tổ chức, hộ gia đình, cá nhân) có đất bị thu hồi trên để
thực hiện dự án Đường vành đai địa bàn thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn
Đề xuất các giải pháp cụ thể về công tác đền bù giải phóng mặt bằng
trên địa bàn thành phố Phủ Lý.

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 6

Chương 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1. Cơ sở lý luận về bồi thường giải phóng mặt bằng
1.1.1. Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư
Bồi thường: Có rất nhiều quan điểm khác nhau về bồi thường. Bồi
thường là đền bù những tổn thất đã gây ra, là trả lại tương xứng với giá trị
hoặc công lao. Bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho
một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác (Từ điển tiếng
Việt, 1998).
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị
quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất
(Luật đất đai năm 2003).
Hỗ trợ: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ
người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh
phí để di dời đến địa điểm mới (Luật đất đai, 2003).
Tái định cư: TĐC là việc di chuyển đến một nơi khác so với nơi ở
trước đây để sinh sống và làm ăn. TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể
tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án
phát triển. TĐC được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài
sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc
sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần tại đó. Như vậy, TĐC là hoạt động
nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân
cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung (Luật đất đai, 2003).

buôn bán nhỏ; khu vực nông thôn, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là
sản xuất nông nghiệp. Do đó mỗi khu vực bồi thường GPMB có những đặc
trưng riêng và được tiến hành với những giải pháp phù hợp với những khu
vực và từng dự án cụ thể.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 8

Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời
sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân. Đối với khu vực nông thôn, dân
cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp, đất đai lại là tư liệu
sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân chưa cao, khả
năng chuyển đổi nghề nghiệp còn hạn chế, do đó tâm lý dân cư vùng này là
giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao
hơn là sản xuất, nhưng họ vẫn không cho thuê. Mặt khác, cây trồng, vật nuôi
trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư
tham gia di chuyển, xác định giá bồi thường rất khó khăn và việc hỗ trợ
chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết, đảm bảo đời sống người dân sau này
(Nguyễn Thanh Trà và cs, 2012).
1.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư
1.1.2.1. Việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất
đai và tổ chức thực hiện các văn bản đó
Đất đai là đối tượng quản lý phức tạp, luôn biến động theo sự phát triển
của nền kinh tế - xã hội. Để thực hiện tốt chức năng quản lý Nhà nước về đất
đai đòi hỏi các văn bản pháp luật liên quan đến lĩnh vực này phải mang tính
ổn định cao phù hợp với tình hình thực tế.
Ở nước ta, sau khi ban hành Luật Đất đai 1993 đến nay, Chính phủ đã
ba lần trình Quốc hội sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Đất đai (1998,
2001 và 2003) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Theo đó, chính sách bồi thường, GPMB cũng luôn được Chính phủ không
ngừng hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với yêu cầu thực tế triển khai. Với

tổ chức việc bồi thường, GPMB thực sự trở thành sự nghiệp của cộng đồng
mà Nhà nước đóng vai trò tổ chức. Bất kỳ một phương án bồi thường, GPMB
nào đều dựa trên một quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất nhằm đạt được các
yêu cầu như là phương án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất. Quy hoạch sử
dụng đất không chỉ là công cụ "tạo cung" cho thị trường mà còn là phương
tiện quan trọng nhất thực hiện các mục tiêu chính trị - xã hội hoá về công
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 10

bằng, dân chủ, văn minh trong bồi thường, GPMB và cũng là công việc mà
hoạt động quản lý Nhà nước có ảnh hưởng nhiều nhất, hiệu quả nhất, đúng
chức năng nhất.
Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thường
đất đai trên hai khía cạnh:
- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan
trọng nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng
đất, mà theo quy định của Luật Đất đai năm 2003, việc giao đất, cho thuê đất
chỉ được thực hiện khi có quyết định thu hồi đất của người đang sử dụng;
- Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh
hưởng tới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất; từ đó tác động tới giá đất
tính bồi thường.
1.1.2.3. Công tác đăng ký đất đai và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất
Theo quy định của các nước, đất đai là một trong các tài sản phải đăng
ký quyền sở hữu, quyền sử dụng. Ở nước ta, theo quy định của Luật Đất đai,
người sử dụng đất phải đăng ký quyền sử dụng đất với cơ quan Nhà nước có
thẩm quyền và được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Giấy chứng
nhận quyền sử dụng đất là chứng thư pháp lý khẳng định quyền sử dụng đất
của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đối với những mảnh đất (lô đất) cụ thể,
làm căn cứ cho việc thực hiện các quyền của người sử dụng đất và giải quyết
các tranh chấp liên quan tới quyền sử dụng đất. Trong công tác bồi thường

hồi đất quy định tại Nghị định số 87/CP đã được áp dụng trong một thời gian
khá dài (trên mười năm), mặc dù trong quá trình áp dụng có quy định việc điều
chỉnh khung giá đất để tính bồi thường bằng hệ số K nhưng mức tăng cao nhất
cũng chỉ là 1,2 lần đối với đất nông nghiệp. Do vậy giá đất để tính bồi thường
vẫn thấp hơn nhiều so với giá thực tế, dẫn đến phát sinh hàng loạt các khiếu
kiện về bồi thường, giải phóng mặt bằng tại các địa phương.
- Quy định giá đất được hình thành trong các trường hợp: Do UBND
tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quy định giá theo quy định tại khoản 3
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 12

và khoản 4 Điều 56 của Luật đất đai; do đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu
thầu dự án có sử dụng đất; do người sử dụng đất thoả thuận về giá đất với
những người có liên quan khi thực hiện các quyền chuyển nhượng, cho thuê,
cho thuê lại quyền sử dụng đất; góp vốn bằng quyền sử dụng đất.
Những vấn đề quan trọng, có tính nguyên tắc liên quan đến xác định giá
đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư đã được quy định khá cụ thể
tại Luật đất đai năm 2003. Đặc biệt, việc xác định giá đất được thực hiện theo
nguyên tắc “sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường trong
điều kiện bình thường”. Thực hiện các quy định về giá đất tại Luật đất đai năm
2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định 188/2004/NĐ-CP ngày 16 tháng 11
năm 2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất và Nghị
định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27 tháng 7 năm 2007 sửa đổi, bổ sung một số
điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP.
Theo nguyên tắc định giá đất là phải sát với giá thị trường trong điều
kiện bình thường. Tuy nhiên, tình hình phổ biến hiện nay là giá đất do các địa
phương quy định và công bố đều không theo đúng nguyên tắc đó, dẫn tới
nhiều trường hợp ách tắc về bồi thường đất đai và phát sinh khiếu kiện. Thực
tế trong nhiều năm qua cho thấy các tranh chấp, khiếu nại hành chính và tố
cáo về đất đai chiếm khoảng 70% tổng lượng khiếu kiện của dân, trong đó

những dự án đã được phê duyệt đã triển khai thực hiện công tác bồi thường
GPMB nhưng khi thực hiện việc bồi thường cho các hộ, các hộ không nhận
đã dẫn đến dự án bị bỏ dở giữa chừng hoặc dự án không đi vào thực hiện
được. Có những địa phương thực hiện tốt công tác GPMB đã thu hút được
nhiều dự án và hạ tầng địa phương đó có những bước phát triển đáng kể. Có
thể nói công tác GPMB có ý nghĩa hết sức quan trọng ảnh hưởng đến sự phát
triển của một nền kinh tế.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 14

1.2. Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi
đất, giải phóng mặt bằng
1.2.1. Cơ sở pháp lý về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu
hồi đất
1.2.1.1 Trước khi có Luật Đất đai năm 1993
Quá trình hình thành các triều đại phong kiến, trong mỗi kiểu Nhà
nước, tuỳ theo hình thức kinh tế, chính trị xã hội và những đặc điểm truyền
thống, huyết thống, tập tục mà các hình thức sở hữu đất đai luôn được giai
cấp thống trị chú trọng. Ngay từ thời kỳ phát triển Nhà nước Trung ương tập
quyền đến thời Nguyễn, chính sách bồi thường cho người thiệt hại khi Nhà
nước thu hồi đất đã được xác lập và chủ yếu tập trung vào bồi thường cho
ruộng đất canh tác, đất ở không được quan tâm nhiều so với các loại đất khác.
Hình thức bồi thường chủ yếu bằng tiền, mức bồi thường được quy định chặt
chẽ, tương xứng với những thiệt hại của người bị thu hồi đất.
Do thời kỳ này đất đai chưa có giá trị nhiều nên các chính sách bồi
thường, GPMB còn nhiều hạn chế, thế hiện trong cách tính giá trị bồi thường,
phương thức thực hiện. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách công bằng thì những
chính sách này cũng đã đóng vai trò tích cực trong việc GPMB để dành đất
cho việc xây dựng các công trình quan trọng trong hệ thống cơ sở hạ tầng ban
đầu của đất nước.

hành từ ngày 01/7/2004. Để hướng dẫn việc bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi Nhà
nước thu hồi đất theo quy định của Luật Đất đai năm 2003, Chính phủ và các
Bộ, ngành đã ban hành các văn bản sau:
- Nghị định số 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về thi
hành Luật Đất đai.
- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về
bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.
- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ về
phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất.