BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM


NGUYỄN THỊ LIÊN HƯƠNG
ĐÁNH GIÁ VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BỒI THƯỜNG,
HỖ TRỢ VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT TẠI
DỰ ÁN ĐIỂM THÔNG QUAN NỘI ĐỊA VÀ ĐƯỜNG GIAO THÔNG
TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN GIA LÂM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ HÀ NỘI, 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT


Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của bản thân tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được người
khác công bố trong bất kì công trình nào.
Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được
chỉ rõ nguồn gốc./.

Hà Nội, ngày 10 tháng 9 năm 2014
Tác giả luận văn
Nguyễn Thị Liên Hương

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page ii

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự
giúp đỡ, những ý kiến đóng góp, chỉ bảo quý báu của các thầy giáo, cô giáo
trong Khoa Quản lý đất đai, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.
Để có được kết quả nghiên cứu này, ngoài sự cố gắng và nỗ lực của bản
thân, tôi còn nhận được sự hướng dẫn chu đáo, tận tình của cô giáo PGS.TS.
Nguyễn Thị Vòng là người hướng dẫn trực tiếp tôi trong suốt thời gian nghiên
cứu đề tài và viết luận văn.
Tôi cũng nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện của Phòng Tài nguyên và
Môi Trường, Ban bồi thường giải phóng mặt bằng, Ban Quản lý Dự án huyện
Gia Lâm, Ủy ban nhân dân xã Cổ Bi các anh chị em, bạn bè đồng nghiệp, sự
động viên, tạo mọi điều kiện của gia đình và người thân.

1.2.1. Chính sách bồi thường hỗ trợ tái định cư ở một số nước trên thế giới 16
1.2.2. Chính sách bồi thường của Việt Nam qua các thời kỳ 23
1.2.3. Tình hình thực hiện chính sách bồi thường hỗ trợ của Nhà nước khi
thu hồi đất ở Việt Nam hiện nay 28
1.2.4. Tình hình thực hiện chính sách bồi thường hỗ trợ của Nhà nước khi
thu hồi đất ở thành phố Hà Nội 30
Chương 2. ĐỐI TƯỢNG PHẠM VI, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU 34
2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 34
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page iv

2.1.1. Đối tượng nghiên cứu 34
2.1.2. Phạm vi nghiên cứu 34
2.2. Nội dung nghiên cứu 34
2.2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và tình hình quản lý đất
đai của huyện Gia Lâm. 34
2.2.2. Tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi
Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Gia Lâm. 34
2.2.3. Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt
bằng và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất của 02 Dự án nghiên cứu. 34
2.2.4. Một số tồn tại, nguyên nhân và giải pháp đẩy nhanh tiến độ bồi
thường, giải phóng mặt bằng từ 02 Dự án nghiên cứu 34
2.3. Phương pháp nghiên cứu 34
2.3.1. Phương pháp điều tra, phỏng vấn 34
2.3.2. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu. 35
2.3.3. Phương pháp thống kê, tổng hợp và xử lý số liệu. 35
2.3.4. Phương pháp phân tích, so sánh các số liệu điều tra. 35
Chương 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 36
3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và tình hình quản lý đất

Page vi

DANH MỤC BẢNG

STT Tên bảng Trang 3.1. Hiện trạng sử dụng đất huyện Gia Lâm năm 2013 43
3.2. Kết quả GPMB huyện Gia Lâm năm 2012-2013 48
3.3. Tổng hợp Bồi thường hỗ trợ GPMB tại 02 Dự án 51
3.4. Đơn giá bồi thường, hỗ trợ dự án Cảng nội địa 52
3.5. Đơn giá bồi thường, hỗ trợ Dự án Dốc Hội- ĐHNNI 54
3.6. Xác định đối tượng được bồi thường và không được bồi thường 56
3.7. Ý kiến của người bị thu hồi đất về đối tượng được bồi thường và
không được bồi thường 59
3.8. Đơn giá bồi thường về đất tại 2 dự án 61
3.9. So sánh mức độ chênh lệch giữa giá bồi thường của 2 dự án và giá
thị trường tại thời điểm thu hồi đất 63
3.10. Ý kiến của người bị thu hồi đất về giá đất tính bồi thường tại 2 dự án 65
3.11. Tổng hợp đơn giá bồi thường tài sản tại 02 dự án 67
3.12. Ý kiến của người bị thu hồi đất trong việc bồi thường về tài sản gắn
liền với đất 69
3.13. Các khoản hỗ trợ tại 02 dự án nghiên cứu 71
3.14. Tổng hợp số hộ gia đình, cá nhân đã được hưởng chính sách hỗ trợ
của 02 dự án bị thu hồi đất 72
3.15. Ý kiến của người có đất bị thu hồi trong việc thực hiện các chính
sách hỗ trợ 75
3.16. So sánh giá đất bồi thường và giá đất tái định cư đối với đất ở tại 2
dự án. 78
3.17. Tổng hợp thời gian thực hiện của các dự án 80

Page viii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT Ký hiệu Chữ viết tắt
1 GPMB Giải phóng mặt bằng
2 HĐND Hội đồng nhân dân
3 NĐ Nghị định
4 UBND Ủy ban nhân dân
5 MTTQ
MÆt trËn tæ quèc
6 BT, HT, TĐC Bồi thường, hỗ trợ, Tái định cư
7 GCNQSDĐ Giấy chứng nhận Quyền sử dụng đất Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page ix

DANH MỤC PHỤ LỤC

STT Tên phụ lục Trang

1 Các văn bản thành phố Hà Nội đang áp dụng bồi thường GPMB 93
2 Danh sách các hộ được giao tái định cư dự án nâng cấp cải tạo đường
Dốc hội- ĐHNNI 97
3 Hiện trạng sử dụng đất huyện Gia Lâm 104
4. Sơ đồ Dự án xây dựng cảng thông quan nội địa 106
5. Sơ đồ Dự án cải tạo nâng cấp đường Dốc Hội- ĐHNN I 107
6. Phiếu điều tra 112
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp

Page 2

Dự án xây dựng đô thị, trung tâm thương mại và dịch vụ và lợi ích quốc
gia là rất lớn. Để phục vụ cho các mục đích này, Nhà nước với tư cách là
chủ sở hữu đại diện có thể thu hồi những diện tích mà các tổ chức, hộ gia
đình, cá nhân đang sử dụng, vì lợi ích chung của xã hội các chủ sử dụng đất
phải chấp hành quyết định thu hồi đất của Nhà nước.
Trong quá trình triển khai dự án thu hồi đất thì bước đền bù giải
phóng mặt bằng là bước phức tạp nhất có nhiều bức xúc về mặt xã hội. Đòi
hỏi sự tích cực của Chủ đầu tư, sự phối hợp của Trung tâm phát triển quỹ
đất và của cả cấp quyết định đầu tư. Khi có đất sạch thì dự án sẽ triển khai
suôn sẻ, tuy nhiên không phải là việc đơn giản. Việc thực hiện chính sách
bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho nông dân bị thu hồi đất ở các khu vực
ven đô thị trở thành vấn đề cần ưu tiên tập trung, quan tâm giải quyết để
người dân nhận được mức hỗ trợ phù hợp có thể ổn định đời sống trong
tình hình xã hội hiện nay.
Gia Lâm là huyện ngoại thành nằm ở phía Đông Bắc của Thủ đô Hà
Nội. Gia Lâm có vai trò quan trọng, vừa là khu vực nông nghiệp, nông
thôn; vừa là vành đai xanh cung cấp lương thực, thực phẩm cho thành phố.
Hiện nay, cùng với sự phát triển của Thủ đô, quá trình đô thị hóa nông
thôn, diện tích đất nông nghiệp của huyện đang dần nhường cho các khu
công nghiệp, bệnh viện, khu đô thị…Quá trình đó dẫn đến tình trạng hàng
nghìn hộ nông dân bị mất đất, trong đó, phần lớn là lao động nông nghiệp
không qua đào tạo, quen làm ăn manh mún, nhỏ lẻ khó thích hợp với cơ
chế thị trường trở thành thất nghiệp, cuộc sống gặp nhiều khó khăn, vấn đề
tạo việc làm, ổn định đời sống, chuyển đổi nghề nghiệp cho người dân bị
thu hồi đất không phải là một bài toán dễ giải.
Trong giai đoạn hiện nay, khối lượng công việc giải phóng mặt bằng
(GPMB) là rất lớn, đặc biệt ở các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp

Page 4

Chương 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi
Nhà nước thu hồi đất
1.1.1. Khái quát về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư
1.1.1.1. Bồi thường và chính sách bồi thường:
- Giải phóng mặt bằng (GPMB) là quá trình tổ chức thực hiện các
công việc liên quan đến di dời nhà cửa, cây cối và các công trình xây dựng
trên phần đất nhất định được quy định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây
dựng một công trình mới trên đó.
Công tác GPMB bao gồm các giai đoạn: bồi thường cho các đối
tượng sử dụng đất, giải tỏa công trình trên đất, di chuyển người dân tạo lập
mặt bằng, cho triển khai các dự án liên quan đến việc hỗ trợ cho người dân
bị thu hồi đất tái tạo chỗ ở, việc làm, thu nhập ổn định cuộc sống.
Quá trình GPMB được tính từ khi bắt đầu thành lập Hội đồng giải
phóng mặt bằng cho tới khi bàn giao cho chủ đầu tư.
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị
quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất.
Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại
quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Uỷ ban nhân dân
xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật này.
(Quốc hội (2003). Luật đất đai).
1.1.1.2. Hỗ trợ
Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu
hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới .
(Quốc hội (2003). Luật đất đai).

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 6

1.1.2. Đặc điểm, nguyên tắc đền bù giải phóng mặt bằng
1.1.2.1. Đặc điểm của bồi thường, giải phóng mặt bằng
Đặc điểm bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện các dự án,
xây dựng các công trình mang tính đa dạng và phức tạp.
Tính đa dạng thể hiện: mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất
khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau. Khu vực
nội thành, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên
đất lớn; khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân
cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công
nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ; khu vực ngoại thành, hoạt động sản
xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp. Do đó mỗi khu vực bồi
thường GPMB có những đặc trưng riêng và được tiến hành với những giải
pháp riêng phù hợp với những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự
án cụ thể.
Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng
trong đời sống kinh tế- xã hội đối với mọi người dân. Đối với khu vực nông
thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất
đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông
dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư
vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được
lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê. Mặt khác, cây
trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền,
vận động dân cư tham gia di chuyển, định giá bồi thường rất khó khăn và
việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân
cư sau này.
( Tôn Gia Huyên, Nguyễn Đình Bồng ( 2006). Quản lý Đất đai và Thị
trường bất động sản)

Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 8

nghĩa vụ tài chính vào số tiền được bồi thường, hỗ trợ để hoàn trả ngân
sách Nhà nước.
( Trường đào tạo bồi dưỡng cán bộ ngành xây dựng ( 2007). Văn
bản Quản lý Nhà nước ngành xây dựng)
1.1.3. Các văn bản pháp quy áp dụng trong công tác bồi thường GPMB
Pháp luật đất đai hiện hành qua nhiều lần sửa đổi, thay thế (từ Luật
Đất đai năm 1987 đến Luật Đất đai năm 2013). Các quy định về bồi
thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất do thành phố Hà Nội áp
dụng rất nhiều văn bản. Các văn bản này được áp dụng qua các thời điểm
khác nhau và được điều chỉnh cho phù hợp với thực tế, nhìn chung vẫn có
những ưu điểm và hạn chế. Điều 42 LĐĐ năm 2003 quy định về nguyên
tắc bồi thường hỗ trợ tái định cư cho người có đất bị thu hồi. Để hướng dẫn
chi tiết, Nghị định 197/2004/NĐ-CP điều chỉnh nội dung bồi thường hỗ trợ
tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, lợi
ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế. Để thực hiện các nội
dung này thì phải đối chiếu một số quy định từ các nghị định như: Nghị
định 181/2004/NĐ-CP, Nghị định 17/2006/NĐ-CP, Nghị định 84/2007/NĐ-
CP. Gần đây, văn bản sửa đổi, bổ sung các nghị định nêu trên là Nghị định
69/2009/NĐ-CP, sửa đổi về trình tự, thủ tục, bổ sung các quy định về loại
hình, mức hỗ trợ về tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. Điều này cho
thấy các cơ sở pháp lý về bồi thường hỗ trợ tái định cư nằm chủ yếu ở văn
bản dưới luật, chịu sự thay đổi thường xuyên và nhiều vấn đề lập quy được
giao về cho chính quyền địa phương cấp tỉnh.
(Chính phủ (2009). Nghị định 69/2009/NĐ-CP)
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 9


sự giám sát của Hội đồng BT, HT và TĐC, chính quyền địa phương, chủ
đầu tư và chủ sử dụng đất.
+ Tổ công tác tiến hành xác định nguồn gốc sử dụng đất, giá trị công
trình xây dựng, nhân hộ khẩu từ đó phân loại đối tượng được bồi thường
hoặc không được bồi thường, sau đó lập phương án, áp giá bồi thường, hỗ
trợ theo quy định.
Phương án bồi thường được thông qua các cấp chính quyền địa
phương, Hội đồng bồi thường thẩm định và niêm yết công khai cho các đối
tượng bị thu hồi đất để tiếp nhận các ý kiến cần bổ sung, chỉnh sửa. Sau khi
có sự thống nhất của các cấp, ngành phương án bồi thường GPMB sẽ được
Hội đồng bồi thường huyện trình UBND huyện ra Quyết định phê duyệt.
Sau khi có Quyết định phê duyệt phương án bồi thường GPMB
của UBND huyện, Hội đồng bồi thường phối hợp với các cấp chính quyền
địa phương và chủ đầu tư tiến hành chi trả kinh phí bồi thường và tổ chức
bàn giao mặt bằng theo quy định; giải quyết các vướng mắc phát sinh trong
quá trình bồi thường GPMB.
* Trách nhiệm của các cấp, các ngành
Vai trò của tổ chức Đảng và đoàn thể trong việc tổ chức thực hiện các
dự án:
- Các cấp ủy Đảng đã tổ chức triển khai quán triệt luật và các văn
bản dưới luật của Trung ương và địa phương về đất đai.
- Huyện ủy có văn bản chỉ đạo cùng với các tổ chức Đảng cơ sở xử
lý kiên quyết nhiều vấn đề quan trọng trong việc thực hiện bồi thường,
thường vụ Huyện ủy thường xuyên trực tiếp nghe báo cáo và chỉ đạo
UBND huyện và các ngành giải quyết nhiều vụ khiếu kiện trong quá trình
thực hiện bồi thường.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 11

- Các tổ chức đoàn thể như: Mặt trận tổ quốc, hội nông dân, hội phụ

- UBND Thành phố có trách nhiệm:
+ Chỉ đạo, tổ chức, tuyên truyền, vận động mọi tổ chức, cá nhân về
chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện GPMB theo đúng
quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
+ Chỉ đạo các sở, ban ngành và Ủy ban nhân dân cấp huyện lập dự
án tái định cư, khu tái định cư để phục vụ cho việc thu hồi đất; lập phương
án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo thẩm quyền.
+ Phê duyệt hoặc phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp huyện phê
duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
+ Phê duyệt giá đất; ban hành bảng giá tài sản tính bồi thường, quy
định các mức hỗ trợ và các biện pháp hỗ trợ theo thẩm quyền; phương án
bố trí tái định cư, phương án đào tạo chuyển đổi nghề theo thẩm quyền
được giao.
+ Chỉ đạo các cơ quan có liên quan thực hiện việc giải quyết khiếu
nại, tố cáo của công dân về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo thẩm
quyền pháp luật quy định.
+ Bảo đảm sự khách quan, công bằng khi xem xét và quyết định việc
bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo thẩm quyền
quy định.
+ Quyết định hoặc phân cấp cho Ủy ban nhân dân cấp huyện cưỡng
chế đối với các trường hợp cố tình không thực hiện quyết định thu hồi đất
của Nhà nước theo thẩm quyền.
+ Chỉ đạo kiểm tra và xử lý vi phạm trong lĩnh vực bồi thường, hỗ
trợ và tái định cư.
- Ủy ban nhân dân cấp huyện nơi có đất bị thu hồi có trách nhiệm:
Học viện Nông nghiệp Việt Nam – Luận văn Thạc sỹ Khoa học Nông nghiệp
Page 13

+ Chỉ đạo, tổ chức, tuyên truyền, vận động mọi tổ chức, cá nhân về
chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện GPMB theo đúng

Hình 1.1. Trình tự thủ tục thực hiện bồi thường thiệt hại khi Nhà
nước thu hồi đất
Xác định và công bố chủ trương thu hồi đất
Thông báo v
ề việc thu hồi đất

Chuẩn bị hồ sơ địa chính khu đất bị thu hồi

Lập, thẩm định và xét duyệt phương án tổng thể về bồi thường, hỗ
tr
ợ v
à tái đ
ịnh c
ư

Quyết định thu hồi đất

Gi
ải quyết khiếu nại đối với quyết định thu hồi đất

Kê khai, ki
ểm k
ê và xác đ
ịnh nguồn gốc đất đai